Àwọn Ìṣètò Ara fún Pípàṣípààrọ̀ àti Ìgbéjáde Àwọn Ohun Èlò
Pípàṣípààrọ̀ àti gbigbe àwọn ohun èlò jẹ́ ìlànà pàtàkì nínú àwọn ohun alààyè, èyí tí ó ń jẹ́ kí àwọn sẹ́ẹ̀lì gba oúnjẹ àti atẹ́gùn, àti láti mú àwọn ìdọ̀tí kúrò. Ìlànà yìí ní àwọn ètò tí ó díjú àti tí a ṣètò dáadáa, láti àwọn sẹ́ẹ̀lì sí àwọn àsopọ̀ ara àti àwọn ẹ̀yà ara sí gbogbo ètò ẹ̀yà ara. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣe àwárí ní kíkún àwọn ètò ara tí ó ní í ṣe pẹ̀lú pípàṣípààrọ̀ àti gbigbe àwọn ohun èlò.
1. Ètò Ìṣàn ẹ̀jẹ̀
a. Ọkàn
Ọkàn ni ẹ̀yà ara pàtàkì nínú ètò ìṣàn ẹ̀jẹ̀, ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rọ fifa omi láti rí i dájú pé ẹ̀jẹ̀ ń rìn káàkiri ara. Ó ní àwọn yàrá pàtàkì mẹ́rin—atria méjì àti ventricles méjì—ọkàn náà ń kó ipa pàtàkì nínú fífún ẹ̀jẹ̀ tó ní atẹ́gùn láti inú ẹ̀dọ̀fóró sí ìyókù ara nípasẹ̀ ventricle òsì, àti ẹ̀jẹ̀ tó ní atẹ́gùn olóró láti inú ara sí ẹ̀dọ̀fóró fún ìtújáde nípasẹ̀ ventricle ọ̀tún.
b. Àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀
Àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ ní àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀, iṣan ẹ̀jẹ̀, àti àwọn capillaries. Àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ máa ń gbé ẹ̀jẹ̀ tí ó ní atẹ́gùn láti inú ọkàn jákèjádò ara, nígbà tí àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ máa ń dá ẹ̀jẹ̀ tí ó ní atẹ́gùn padà láti ara padà sí ọkàn. Àwọn capillaries jẹ́ àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ kéékèèké níbi tí ìyípadà àwọn nǹkan ti ń wáyé láàrín ẹ̀jẹ̀ àti àwọn sẹ́ẹ̀lì ara nípasẹ̀ ìtànkálẹ̀. Àwọn ògiri capillaries tín-ín-rín gan-an ń jẹ́ kí àwọn èròjà oúnjẹ, atẹ́gùn, àti àwọn ohun ìdọ̀tí máa ń rìn lọ́nà tí ó rọrùn.
c. Ẹ̀jẹ̀
Ẹ̀jẹ̀ ni ọ̀nà ìtọ́jú pàtàkì fún àwọn ohun èlò ara. Ó ní àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa, tí wọ́n ń gbé atẹ́gùn; àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ funfun, tí wọ́n ń dáàbò bo ara; àwọn platelets, tí wọ́n ń ran ìdìpọ̀ lọ́wọ́; àti plasma, tí ó ní àwọn èròjà oúnjẹ, homonu, àti àwọn èròjà ìṣiṣẹ́ ara. Hemoglobin nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa máa ń so mọ́ atẹ́gùn nínú ẹ̀dọ̀fóró, ó sì máa ń tú u jáde sí àwọn ara níbi tí a bá nílò rẹ̀.
2. Ètò Ẹ̀mí
a. Ẹ̀dọ̀fóró
Ẹ̀dọ̀fóró ni àwọn ẹ̀yà ara pàtàkì tí a fi ń pàṣípààrọ̀ gáàsì. Afẹ́fẹ́ tí ó ń wọlé láti inú ọ̀nà atẹ́gùn dé alveoli, àwọn àpò atẹ́gùn kéékèèké nínú ẹ̀dọ̀fóró, níbi tí a ti ń gbé atẹ́gùn láti inú afẹ́fẹ́ sí ẹ̀jẹ̀, àti níbi tí a ti ń tú carbon dioxide láti inú ẹ̀jẹ̀ sí afẹ́fẹ́ láti lé kúrò nínú ara.
b. Trachea àti Bronchus
Ọ̀nà afẹ́fẹ́ ni ọ̀nà afẹ́fẹ́ pàtàkì tí ó pín sí méjì tí ó ń lọ sí ẹ̀dọ̀fóró kọ̀ọ̀kan. A fi àwọn òrùka cartilage dáàbò bo ètò yìí tí ó ń dènà kí ọ̀nà afẹ́fẹ́ má baà dínkù nígbà tí a bá ń mí. Ẹ̀dọ̀fóró náà máa ń di àwọn bronchioles kéékèèké, tí ó sì máa ń parí sí alveoli nígbẹ̀yìn gbẹ́yín.
c. Ọ̀nà Ẹ̀rọ Atẹ́gùn
Afẹ́fẹ́ ẹ̀dọ̀fóró máa ń wáyé nítorí ìyàtọ̀ ìfúnpọ̀ láàárín afẹ́fẹ́ àti ihò pleural tó yí ẹ̀dọ̀fóró ká. Ìfúnpọ̀ ẹ̀dọ̀fóró àti iṣan intercostal ló ń kó ipa pàtàkì nínú ṣíṣẹ̀dá ìyàtọ̀ ìfúnpọ̀ yìí. Nígbà tí ìfúnpọ̀ ẹ̀dọ̀fóró bá ń dínkù, ihò àyà á máa fẹ̀ sí i, á máa dín ìfúnpọ̀ kù, á sì máa fa afẹ́fẹ́ sínú ẹ̀dọ̀fóró. Ìtura ẹ̀dọ̀fóró á máa mú kí ìfúnpọ̀ pọ̀ sí i nínú ihò àyà á sì máa tì afẹ́fẹ́ jáde kúrò nínú ẹ̀dọ̀fóró.
3. Ètò Ìjẹun
a. Ẹnu àti ìfọ́sì
Ìpàdépọ̀ náà bẹ̀rẹ̀ ní kété tí oúnjẹ bá ti wọ ẹnu, níbi tí wọ́n ti ń jẹ ẹ́ tí wọ́n sì ti dapọ̀ mọ́ àwọn èròjà oúnjẹ nínú itọ́, kí wọ́n tó gba inú esophagus lọ sí inú.
b. Ikùn àti Ìfun kékeré
Nínú ikùn, oúnjẹ máa ń fọ́ sí wẹ́wẹ́ ní ọ̀nà kẹ́míkà àti ní ọ̀nà ẹ̀rọ, èyí tí a ó sì fi sínú ìfun kékeré. Ifun kékeré ni ibi àkọ́kọ́ tí a ti ń gba èròjà sínú ẹ̀jẹ̀. Villi àti microvilli tí ó wà lórí ògiri ìfun máa ń mú kí ilẹ̀ pọ̀ sí i, èyí sì máa ń mú kí a gba èròjà oúnjẹ dáadáa.
c. Ètò Ìṣàn Ilẹ̀ Ẹdọ̀
Lẹ́yìn tí a bá ti fà á sínú ìfun kékeré, ẹ̀jẹ̀ tí ó ní èròjà oúnjẹ máa ń ṣàn lọ sí ẹ̀dọ̀ nípasẹ̀ iṣan ẹ̀jẹ̀ hepatic portal. Ẹ̀dọ̀ máa ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ibi tí a ti ń ṣe ìṣiṣẹ́ ara, ó máa ń ṣe àwọn èròjà oúnjẹ kí a tó gbé wọn káàkiri ara.
4. Ètò ìyọkúrò
a. Àwọn kíndìnrín
Àwọn kíndìnrín máa ń sẹ́ ẹ̀jẹ̀ láti mú ìtọ̀ jáde, láti mú ìdọ̀tí ìṣẹ̀dá kúrò, àti láti mú ìwọ́ntúnwọ̀nsí omi àti electrolyte dúró. Kíndìnrín kọ̀ọ̀kan ní nǹkan bí mílíọ̀nù kan nephron, àwọn ẹ̀rọ ìṣàyẹ̀wò microscopic tí ń mú ìdọ̀tí kúrò tí ó sì ń ṣàkóso ìwọ́n ion nínú ẹ̀jẹ̀.
b. Ìhò ìtọ̀, Àpòòtọ, àti Ìhò ìtọ̀
Ìtọ̀ tí àwọn kíndìnrín ń mú jáde máa ń ṣàn láti inú àwọn ureters lọ sí àpò ìtọ̀ fún ìgbà díẹ̀, kí ó tó di pé ó ti jáde kúrò nínú ara nípasẹ̀ urethra.
c. Ètò Lífóàtíkì
Ó ń ran àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti gbé omi ara tó pọ̀ jù padà sínú ẹ̀jẹ̀, ó sì ń kó ipa pàtàkì nínú ètò ààbò ara nípa ṣíṣe ìrànlọ́wọ́ fún gbígbé àwọn sẹ́ẹ̀lì ààbò ara dé àwọn sẹ́ẹ̀lì tí ó ní àkóràn.
5. Paṣipaarọ ati Gbigbe ni Ipele Cellular
Gbogbo sẹ́ẹ̀lì nínú ara ní àwọ̀ ara tí ó lè wọ inú ara, èyí tí ó ń jẹ́ kí àwọn ohun kan wọ inú tàbí jáde nípasẹ̀ àwọn ọ̀nà bíi ìtànkálẹ̀, ìfọ́sí, àti ìrìn àjò tí ń ṣiṣẹ́. Àwọn èròjà oúnjẹ àti àwọn sẹ́ẹ̀lì kéékèèké bíi gáàsì máa ń kọjá nípasẹ̀ ìtànkálẹ̀ aláìṣiṣẹ́, nígbà tí àwọn sẹ́ẹ̀lì ńlá tàbí polar máa ń lo àwọn èròjà protein membrane gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́.
a. Ìtànkálẹ̀ àti Ìṣàn Osmosis
Atẹ́gùn àti erogba oloro (carbon dioxide) máa ń tàn káàkiri àwọn awọ ara sẹ́ẹ̀lì gẹ́gẹ́ bí ìpele ìfọkànsí wọn. Osmosis jẹ́ irú ìfọ́nká pàtàkì kan tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìṣíkiri omi kọjá àwọ ara tí ó lè wọ inú rẹ̀.
b. Ìrìnnà tó ń ṣiṣẹ́
Ó ní í ṣe pẹ̀lú lílo agbára (ATP) láti gbé àwọn molecule lọ sí ìpele ìfọkànsí. Ó ṣe pàtàkì fún gbígba glucose àti àwọn ion sínú ara lábẹ́ àwọn ipò kan, àti mímú ìwọ́ntúnwọ́nsí electrolyte àti pH nínú ara.
Ipari
Ìṣètò ara fún pàṣípààrọ̀ àti gbigbe àwọn ohun èlò jẹ́ nẹ́tíwọ́ọ̀kì dídíjú tí ó ń ṣe ìtọ́jú homeostasis, èyí tí ó ṣe pàtàkì fún ìwàláàyè àwọn ohun alààyè. Láti iṣẹ́ ọkàn àti ẹ̀dọ̀fóró títí dé ètò oúnjẹ àti kíndìnrín pàápàá, gbogbo ẹ̀yà ara àti ètò ń ṣe àfikún sí mímú ìwàláàyè dúró nípasẹ̀ ìwọ́ntúnwọ́nsí àwọn ohun èlò àti agbára. Lílóye iṣẹ́ àti ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn ẹ̀yà ara wọ̀nyí ń fúnni ní òye jíjinlẹ̀ sí pàtàkì ìgbẹ́kẹ̀lé ara-ẹni nínú mímú ìgbésí ayé alááfíà dúró.
