Ìtàn Àwọn Ará Japan Láti Ìgbà kan sí Ìgbà kan
Orílẹ̀-èdè Japan, tí a mọ̀ fún ìgbàlódé àti ìmọ̀ ẹ̀rọ rẹ̀, ní ìtàn gígùn tí ó kún fún àṣà àti ìyípadà. Láti ìgbà àtijọ́ títí di ìgbà òde òní, Japan ti ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìyípadà àṣà àti ìṣèlú tí ó ti ṣe àtúnṣe ìwà orílẹ̀-èdè náà. Àpilẹ̀kọ yìí yóò mú ọ la ìrìn àjò gígùn ti ìtàn Japan jálẹ̀ àwọn ọjọ́.
Àkókò Ṣáájú Àti Ìgbà Jomon (14.000 BC – 300 BC)
Àkókò ìpilẹ̀ṣẹ̀ ilẹ̀ Japan bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àkókò Jomon, tí a pè ní àmọ̀ fún àwọn ohun èlò ìkòkò rẹ̀, èyí tí a fi àwọn ohun èlò ìkòkò ṣe àfihàn rẹ̀ (jomon túmọ̀ sí "àpẹẹrẹ okùn" ní èdè Japanese). Àwọn ènìyàn Jomon jẹ́ àwọn ọdẹ tí wọ́n ń kó ẹran jọ tí wọ́n ń ṣe ọdẹ, pípa ẹja, àti kíkó ewéko ìgbẹ́ jọ. Wọ́n ń gbé nínú àwọn ilé kékeré tí ó rọrùn, wọ́n sì fi onírúurú ohun èlò sílẹ̀, títí bí ilẹ̀, àwọn ère amọ̀ (dogu), àti àwọn ohun èlò ìkòkò.
Àkókò Yayoi (300 BC – 300 AD)
Àkókò Yayoi ni a fi ìmọ̀ ẹ̀rọ àti àṣà láti ilẹ̀ Asia, títí kan iṣẹ́ àgbẹ̀ ìrẹsì, èyí tí ó yí ìgbésí ayé àwọn ará Japan padà. Ní àsìkò yìí, àwọn ènìyàn bẹ̀rẹ̀ sí í gbé ní àwọn agbègbè àgbẹ̀ pẹ̀lú àwọn ètò àwùjọ tí ó díjú ju ti ìgbà Jomon lọ. A bẹ̀rẹ̀ sí í lo irin àti irin, àwọn ohun èlò idẹ, àwọn ènìyàn sì ń jọ́sìn onírúurú ọlọ́run àti ẹ̀mí ìṣẹ̀dá.
Akoko Kofun (300 AD – 538 AD)
Àkókò Kofun ni a mọ̀ fún àwọn ìbúgbàù rẹ̀, àwọn òkìtì ìsìnkú ńlá tí wọ́n sábà máa ń ṣe bí ihò kọ́kọ́rọ́. Ní àsìkò yìí, Japan ní ìṣọ̀kan òṣèlú lábẹ́ ìdarí àwọn olórí ìdílé alágbára, ọ̀kan lára wọn ni ìdílé Yamato. Ẹgbẹ́ yìí gba agbára pàtàkì lórí àwọn agbègbè Japan mìíràn. Ìsìn Búdà bẹ̀rẹ̀ sí í wọ Japan láti Korea ní ìparí àsìkò yìí, ó sì ní ipa pàtàkì lórí àṣà àti àwùjọ.
Àkókò Asuka (538 AD – 710 AD)
Ní Àkókò Asuka, ipa ẹ̀sìn Búdà jinlẹ̀ sí i ní Japan lẹ́yìn tí wọ́n mú wọn wá láti Korea ní ọ̀rúndún kẹfà. Àwọn ọba àti àwọn ọlọ́lá ṣètìlẹ́yìn fún ìtànkálẹ̀ ẹ̀sìn náà, wọ́n sì gbé ọ̀pọ̀lọpọ̀ tẹ́ḿpìlì àti ère Búdà kalẹ̀. Àwọn ètò òfin àti ìjọba Japan bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe àwòkọ́ṣe gẹ́gẹ́ bí ti àwọn ará China, gẹ́gẹ́ bí a ti rí i nínú ètò ritsuryo tí a ṣe ní àsìkò yìí.
Àkókò Nara (710 AD – 794 AD)
Àkókò Nara jẹ́ àkókò ìdúróṣinṣin àti ìṣọ̀kan agbára àárín gbùngbùn lábẹ́ olú ọba. Wọ́n gbé olú ìlú Japan lọ sí Heijo-kyō (Nara òde òní). Ìsìn Búdà gbilẹ̀ ní àsìkò yìí, pẹ̀lú kíkọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ tẹ́ḿpìlì ńláńlá, bíi Todai-ji, tí ó gbajúmọ̀ fún ère Búdà ńláńlá rẹ̀. Lítíréṣọ̀ àti iṣẹ́ ọnà gbilẹ̀, pẹ̀lú àwọn iṣẹ́ bíi Kojiki àti Nihon Shoki tí wọ́n kọ ìtàn ìgbàanì Japan sílẹ̀.
Àkókò Heian (794 AD – 1185 AD)
Wọ́n kó olú ìlú náà lọ sí Heian-kyō (ìlú Kyoto òde òní) ní ìbẹ̀rẹ̀ àkókò yìí. Àkókò Heian ni wọ́n sábà máa ń kà sí ibi gíga jùlọ nínú àṣà ìbílẹ̀ Japan, pàápàá jùlọ nínú iṣẹ́ ọnà, ìwé, àti ilé. Àwọn iṣẹ́ ìwé olókìkí bíi "Ìtàn Genji" láti ọwọ́ Murasaki Shikibu àti "Ìwé Ìrọ̀rí" láti ọwọ́ Sei Shonagon ti bẹ̀rẹ̀ láti àkókò yìí. Ètò ìjọba ti yípadà láti inú àpẹẹrẹ àwọn ará China sí ètò feudal, pẹ̀lú àwọn ọmọ ogun àti àwọn ẹ̀yà samurai tí wọ́n ń ní ipa lórí wọn.
Àkókò Kamakura (1185 AD – 1333 AD)
Àkókò Kamakura bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìṣàkóso ológun láti ọwọ́ shogun Minamoto no Yoritomo lẹ́yìn ìṣẹ́gun nínú Ogun Genpei. Wọ́n gbé ètò bakufu, tàbí ìjọba ológun kalẹ̀, pẹ̀lú shogun gẹ́gẹ́ bí olórí gíga. Agbára ẹ̀sìn Búdà, pàápàá jùlọ ẹ̀sìn Búdà Zen, bẹ̀rẹ̀ sí tàn kálẹ̀ láàrín àwọn samurai àti gbogbo ènìyàn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé agbára àárín gbùngbùn wà ní ọwọ́ olú ọba, shogun àti samurai rẹ̀ ní agbára pàtàkì.
Àkókò Muromachi (1333 AD – 1573 AD)
Àkókò Muromachi, tàbí Ashikaga, bẹ̀rẹ̀ lẹ́yìn ìṣubú Kamakura Shogunate. Ashikaga Takauji ló dá Ashikaga Shogunate sílẹ̀, ó sì mú àkókò tuntun ti ìjọba ológun dé. Ní àsìkò yìí, ìṣòwò pẹ̀lú China àti Gúúsù Ìlà Oòrùn Éṣíà pọ̀ sí i, àṣà àwọn ará Japan, bíi kíkùn, ewì, àti ayẹyẹ tíì, sì gbilẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, àsìkò yìí náà ni a fi ìjà inú ìlú hàn, èyí tó yọrí sí Àkókò Sengoku, tàbí Àkókò Ogun.
Àkókò Sengoku (1467 AD – 1615 AD)
Àkókò Sengoku jẹ́ àkókò ìdàrúdàpọ̀ àti ogun, pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olórí daimyo (àwọn olórí feudal) tí wọ́n ń jà fún ìṣàkóso agbègbè. Ó jẹ́ àkókò ìjà nígbà gbogbo àti ìyípadà àjọṣepọ̀ ìṣèlú. Àwọn ènìyàn pàtàkì bíi Oda Nobunaga, Toyotomi Hideyoshi, àti Tokugawa Ieyasu kó ipa pàtàkì nínú ìṣọ̀kan Japan. Ní ìparí àkókò yìí, Tokugawa Ieyasu dá Tokugawa Shogunate sílẹ̀ ní àṣeyọrí lẹ́yìn tí ó ṣẹ́gun Ogun Sekigahara ní ọdún 1600.
Àkókò Edo (1603 AD – 1868 AD)
Àkókò Edo ni ìjọba àlàáfíà ti Tokugawa shogunate, èyí tí ó wà fún ohun tí ó lé ní 250 ọdún. Wọ́n gbé olú ìlú náà lọ sí Edo (tó jẹ́ Tokyo báyìí). Láìka àwọn ìlànà ìyàsọ́tọ̀ tí ó le koko ti Japan (sakoku) ní àsìkò yìí sí, ọrọ̀ ajé àti àṣà rẹ̀ gbilẹ̀. Àkókò yìí ni ìgbà tí ukiyo-e, kabuki, àti bunraku jáde. Àwùjọ àwọn ará Japan ní ìṣètò gíga àti àwùjọ tí a pín sí oríṣiríṣi, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ àkókò ìdúróṣinṣin àti aásìkí fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn.
Àkókò Meiji (1868 AD – 1912 AD)
Àkókò Meiji jẹ́ àkókò ìyípadà ńlá ní Japan. Lẹ́yìn Ìmúpadàbọ̀sípò Meiji, Japan ṣí ara rẹ̀ sí ayé òde, wọ́n sì ṣe àtúnṣe tuntun kíákíá. Wọ́n pa ètò feudal run, ìjọba àárín gbùngbùn tó lágbára pẹ̀lú ọba gẹ́gẹ́ bí àmì ìjọba náà sì bẹ̀rẹ̀. Japan gba ìmọ̀ ẹ̀rọ ìwọ̀ oòrùn nínú iṣẹ́, ológun, àti ẹ̀kọ́, wọ́n sì ṣe àtúnṣe tó gbòòrò ní gbogbo apá ìgbésí ayé. Àkókò yìí rí i tí Japan yípadà láti ìjọba feudal sí agbára ayé òde òní.
Àkókò Taisho (1912 AD – 1926 AD)
Àkókò Taisho jẹ́ àkókò ìdúróṣinṣin ìṣèlú àti ìdàgbàsókè tiwantiwa lẹ́yìn àkókò Meiji. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó jẹ́ kúkúrú, àkókò yìí ni a mọ̀ sí Taisho Democracy, nígbà tí agbára ológun dínkù tí agbára ìgbìmọ̀ aṣòfin sì pọ̀ sí i. Àṣà àti iṣẹ́ ọ̀nà ń tẹ̀síwájú láti gbilẹ̀, pẹ̀lú àwọn ipa ìwọ̀-oòrùn tí ń lágbára sí i. Síbẹ̀síbẹ̀, àìdúróṣinṣin ọrọ̀-ajé tí Ogun Àgbáyé Kìíní fà bẹ̀rẹ̀ sí í hàn gbangba.
Àkókò Showa (1926 AD – 1989 AD)
Àkókò Showa jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àkókò tó díjú jùlọ nínú ìtàn àwọn ará Japan, tó ní àwọn àkókò ṣáájú Ogun Àgbáyé Kejì, ogun fúnra rẹ̀, àti àkókò lẹ́yìn ogun. Ìparun tí Ogun Àgbáyé Kejì fà mú àwọn ìyípadà tó jinlẹ̀ wá sí àwùjọ àwọn ará Japan, títí kan ìfọ́wọ́sí àti gbígbógun ti àwọn ẹgbẹ́ ọmọ ogun Alájọṣepọ̀.
Lẹ́yìn ogun náà, Japan tún ara rẹ̀ kọ́ pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ Amẹ́ríkà, ó sì di ọ̀kan lára àwọn agbára ọrọ̀ ajé tó tóbi jùlọ ní àgbáyé. Àtúnṣe òfin, ìpadàbọ̀sípò ọrọ̀ ajé tó yanilẹ́nu, àti ìdàgbàsókè ìmọ̀ ẹ̀rọ kíákíá wáyé ní àsìkò yìí.
Akoko Heisei (1989 AD - 2019 AD)
Àkókò Heisei bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àwọn ìpèníjà pàtàkì, títí bí ìṣòro ọrọ̀ ajé tó bẹ̀rẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1990, tí a mọ̀ sí "ọrọ̀ ajé tó ń gbóná." Láìka èyí sí, Japan ṣì jẹ́ agbára ọrọ̀ ajé pàtàkì kárí ayé. Ìmọ̀ ẹ̀rọ, pàápàá jùlọ nínú ẹ̀rọ itanna àti ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́, ń tẹ̀síwájú ní kíákíá. Láìka àwọn ìpèníjà bí àjálù àdánidá (pẹ̀lú ìsẹ̀lẹ̀ àti ìjìnlẹ̀ tsunami ti ọdún 2011 sí), Japan ṣì jẹ́ olùdarí pàtàkì lórí ìtàgé kárí ayé.
Àkókò Reiwa (2019 AD – lọ́wọ́lọ́wọ́)
Ìbẹ̀rẹ̀ àkókò Reiwa jẹ́ àmì àkókò tuntun fún Japan, ó sì mú ìrètí àti ìpèníjà tuntun wá. Láàárín ìyípadà àgbáyé, Japan ń bá a lọ láti gbìyànjú láti mú ipò rẹ̀ lágbára gẹ́gẹ́ bí orílẹ̀-èdè tó ti ní ìdàgbàsókè tuntun àti olùdarí. Àwọn ìpèníjà nípa ìṣèlú bíi iye ènìyàn tó ń dàgbà àti iye ọmọ tí kò tó nǹkan nílò àwọn ojútùú tuntun. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ipa Japan nínú àwọn ọ̀ràn àgbáyé bíi ìyípadà ojú ọjọ́, ààbò àgbáyé, àti ọrọ̀ ajé oní-nọ́ńbà ṣì jẹ́ pàtàkì.
Ìtàn gígùn ti Japan jẹ́ àfihàn agbára orílẹ̀-èdè yìí láti mú ara rẹ̀ bá ara rẹ̀ mu àti láti yí padà ní gbogbo ọjọ́ ayé. Láti ìgbà ìjìnlẹ̀ ìtàn àtijọ́ títí dé ìgbà òde òní tí ó kún fún àwọn ìṣẹ̀dá tuntun, Japan ń tẹ̀síwájú láti fa ayé mọ́ra pẹ̀lú ọrọ̀ àṣà rẹ̀, ìfaradà, àti agbára láti yí padà.
