Àtúnṣe Ṣọ́ọ̀ṣì àti Martin Luther
Àtúnṣe Ìjọ ti ọ̀rúndún kẹrìndínlógún jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì nínú ìtàn Kristẹni àti ti Yúróòpù. Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí kò wulẹ̀ yí ojú ẹ̀sìn Kristẹni padà ní Yúróòpù nìkan, ó tún ní ipa pàtàkì lórí àwùjọ, ìṣèlú, àti àṣà. Lẹ́yìn ìgbìmọ̀ Àtúnṣe yìí ni ẹni pàtàkì kan wà tí a kò le gbójú fò: Martin Luther. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣe àgbéyẹ̀wò ìpìlẹ̀ Àtúnṣe Ìjọ, ipa tí Martin Luther kó, àti ipa ẹgbẹ́ náà ní ṣókí.
Àkótán Àtúnṣe Ṣọ́ọ̀ṣì
Ní Àárín Gbùngbùn Àárín Gbùngbùn, Ṣọ́ọ̀ṣì Roman Kátólíìkì wà ní ipò pàtàkì nínú ìgbésí ayé ẹ̀mí, àwùjọ, àti ìṣèlú ní Ìwọ̀ Oòrùn Yúróòpù. Ṣọ́ọ̀ṣì ní ọrọ̀ púpọ̀ àti agbára ìdarí lórí ìgbésí ayé ara ẹni àti ti gbogbo ènìyàn. Ṣùgbọ́n, bí àkókò ti ń lọ, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìyàtọ̀ àti àìtẹ́lọ́rùn pẹ̀lú àwọn àṣà ṣọ́ọ̀ṣì bẹ̀rẹ̀ sí í yọjú. Ìyàtọ̀ pàtàkì kan ni àṣà títà àwọn ìforígbárí.
Ní àkọ́kọ́, àwọn ìfàmọ́ra ni ìdáríjì ẹ̀ṣẹ̀ tí ìjọ ń fúnni lẹ́yìn tí ẹnìkan bá ti ṣe àwọn ìṣe ìrònúpìwàdà àti ètùtù. Ṣùgbọ́n, nígbà tí ó fi di ọ̀rúndún kẹrìndínlógún, àṣà títà ìfàmọ́ra bẹ̀rẹ̀ sí í yà kúrò nínú ète rẹ̀ ní ìpilẹ̀ṣẹ̀. Dípò kí ó jẹ́ ojúlówó ìfàmọ́ra, wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í ta ìfàmọ́ra gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti kó owó jọ fún àwọn ète ṣọ́ọ̀ṣì, bíi kíkọ́ ilé ìjọsìn St. Peter’s Basilica ní Róòmù.
Síwájú sí i, wíwà ìwà ìbàjẹ́ àti ìlòkulò agbára láàárín àwọn aláṣẹ ṣọ́ọ̀ṣì mú kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ní ìtẹ́lọ́rùn, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí í béèrè ìbéèrè nípa àṣẹ ìjọ. Àríwísí ìwà ìbàjẹ́ ṣọ́ọ̀ṣì àti ìpè fún àtúnṣe kì í ṣe ohun tuntun. Tẹ́lẹ̀tẹ́lẹ̀, àwọn ènìyàn bíi John Wycliffe ní England àti Jan Hus ní Bohemia ti ṣe àríwísí ìjọ náà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n dojú kọ àtakò líle koko àti ìyà láti ọ̀dọ̀ ìjọ.
Martin Luther ati awọn Àròyé 95
A bí Martin Luther ní ọjọ́ kẹwàá oṣù kọkànlá ọdún 1483, ní Eisleben, Germany. Ó jẹ́ ajẹ́jẹ̀ẹ́ Augustini àti ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ẹ̀kọ́ ìsìn ní Yunifásítì Wittenberg. Pẹ̀lú èyí, Luther ní òye jíjinlẹ̀ nípa ẹ̀kọ́ ṣọ́ọ̀ṣì àti àwọn ìṣe ìsìn.
Ìbínú Luther nípa títà àwọn ẹ̀bùn ìdáríjìn dé òkè nígbà tí Johann Tetzel, pásítọ̀ kan tí a mọ̀ fún títà àwọn nǹkan ìdáríjìn oníwà ipá, wá sí Germany ní ọdún 1517. Nígbà tí Luther rí èyí gẹ́gẹ́ bí ìyàtọ̀ pàtàkì sí ẹ̀kọ́ Kristẹni tòótọ́ lórí ètùtù, ó kọ àwọn ìwé 95 tí ó ń ṣe àríwísí àṣà náà, ó sì ń fa àríyànjiyàn lórí ọ̀ràn náà.
Ní ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù kẹwàá, ọdún 1517, Luther fi àmì kan àwọn ìwé 95 mọ́ ẹnu ọ̀nà ṣọ́ọ̀ṣì ní Ààfin Wittenberg. Àwọn ìwé náà béèrè fún àtúnṣe sí àṣà ìfọkànsìn àti onírúurú apá mìíràn nínú ìgbésí ayé àti ìṣètò ìjọ. Àwọn ìwé náà yára tàn káàkiri Germany àti Europe nípasẹ̀ ìmọ̀ ẹ̀rọ ìtẹ̀wé tuntun tó ṣẹ̀ṣẹ̀ jáde.
Ìdáhùn Ìjọ àti Ìbẹ̀rẹ̀ Ìjà náà
Ìdáhùn àkọ́kọ́ tí Ṣọ́ọ̀ṣì Kátólíìkì fún Luther jẹ́ àìgbọ́ràn àti àìgbọ́ràn. Ṣùgbọ́n, bí agbára Luther ṣe tàn kálẹ̀ tí ó sì gba ìtìlẹ́yìn láti ọ̀dọ̀ onírúurú àwùjọ, títí kan àwọn ọmọ aládé Jámánì mélòó kan, ṣọ́ọ̀ṣì náà gbé ìgbésẹ̀ tó le gan-an. Ní ọdún 1520, Póòpù Leo X gbé ìwé àṣẹ póòpù náà “Exsurge Domine” jáde, ó dá àwọn ẹ̀kọ́ Luther lẹ́bi, ó sì pàṣẹ fún un láti kọ èrò rẹ̀ sílẹ̀.
Láti tako, Luther sun lẹ́tà náà ní gbangba, ó sì kéde pé òun kò ní jáwọ́ nínú ìkọ̀sílẹ̀ rẹ̀. Èyí yọrí sí yíyọ Luther kúrò nínú ìjọ Kátólíìkì ní ọdún 1521. Ní ọdún kan náà, wọ́n pe Luther láti fara hàn níwájú Ẹgbẹ́ Àwọn Ọmọ-ogun Àgbà, ìpàdé ìjọba kan tí wọ́n ṣe ní ìlú Worms ní Germany.
Nígbà ìgbẹ́jọ́ náà, Luther dúró ṣinṣin nínú ìgbàgbọ́ rẹ̀ bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ń halẹ̀ mọ́ ọn pé wọ́n lè yọ ọ́ kúrò nínú ìjọ àti pé wọ́n lè pa á. Ó sọ ní gbangba pé, “Mo dúró níbí. Mi ò lè ṣe ohunkóhun mìíràn. Ọlọ́run ràn mí lọ́wọ́.” Lẹ́yìn ìgbẹ́jọ́ náà, wọ́n kéde pé Luther jẹ́ ẹni tí wọ́n fi ṣe ẹlẹ́yà láti ọwọ́ Ìjọba Mímọ́ Róòmù, ṣùgbọ́n ó ṣe àṣeyọrí láti rí ààbò gbà lọ́wọ́ Frederick Kẹta, Olùdìbò ti Saxony, ẹni tí ó fi í pamọ́ sí Ààfin Wartburg.
Ìdàgbàsókè Àwọn Ẹ̀kọ́ Pùròtẹ́sítáǹtì
Nígbà tí Luther wà ní ààbò, ó tẹ̀síwájú láti mú kí ẹ̀kọ́ rẹ̀ gbòòrò sí i, ó sì ń polongo rẹ̀. Ọ̀kan lára àwọn àfikún pàtàkì rẹ̀ ni títúmọ̀ Bíbélì láti èdè Látìn sí èdè Jámánì. Ìtumọ̀ yìí mú kí gbogbo ènìyàn lè lóye ìwé mímọ́ náà dáadáa, ó sì dín ìgbẹ́kẹ̀lé nínú àṣẹ ìjọ fún ìtumọ̀ Bíbélì kù.
Luther kọ́ni pé a kò lè rí ìgbàlà gbà nípasẹ̀ iṣẹ́ rere tàbí ìdáríjì, bí kò ṣe nípasẹ̀ ìgbàgbọ́ nínú Jésù Kristi nìkan. Èyí ni a mọ̀ sí ẹ̀kọ́ “sola fide” (ìgbàgbọ́ nìkan). Ó tún kọ́ni ní “sola scriptura” (Ìwé Mímọ́ nìkan), èyí tí ó gbàgbọ́ pé Bíbélì ni àṣẹ gíga jùlọ fún ìgbésí ayé Kristẹni, tí ó ga ju àṣà àti ẹ̀kọ́ ìjọ lọ.
Ipa Awujọ ati Oselu
Ẹgbẹ́ Àtúnṣe tí Luther dá sílẹ̀ tàn káàkiri Yúróòpù láìpẹ́, ó sì mú kí onírúurú ìyípadà àdúgbò tí àwọn ènìyàn bíi Ulrich Zwingli ní Switzerland àti John Calvin ní Faransé darí bẹ̀rẹ̀. Àtúnṣe Pùròtẹ́sítáǹtì fa àwọn ìyípadà pàtàkì nínú ètò àwùjọ àti ìṣèlú Yúróòpù.
Ní Jámánì, ogun ìsìn kan bẹ̀rẹ̀ láàárín àwọn ọmọlẹ́yìn Lutheran Revolutionation àti àwọn ọmọ ogun Kátólíìkì. Ìjà yìí parí sí Ogun Schmalkaldic (1546–1547) ó sì parí pẹ̀lú Àlàáfíà Augsburg ní ọdún 1555, èyí tí ó gba Lutheran gẹ́gẹ́ bí ẹ̀sìn tí ó jẹ́ ti ìjọba, tí ó sì fún àwọn aláṣẹ agbègbè ní ẹ̀tọ́ láti pinnu ẹ̀sìn àwọn ọmọ ẹgbẹ́ wọn (ìlànà “Cuius regio, eius religio”).
Ní England, Àtúnṣe ẹ̀sìn Protestant gba ọ̀nà mìíràn lábẹ́ Ọba Henry Kẹjọ, ẹni tí ó ya Ṣọ́ọ̀ṣì England sọ́tọ̀ kúrò lọ́wọ́ àwọn aláṣẹ Róòmù, tí ó sì dá Ṣọ́ọ̀ṣì Anglican sílẹ̀ lẹ́yìn tí Póòpù kọ̀ láti fagilé ìgbéyàwó rẹ̀.
Ní ti àwùjọ, Àtúnṣe Protestant gbé kíkà àti ẹ̀kọ́ lárugẹ nípasẹ̀ ìtẹnumọ́ rẹ̀ lórí kíkà Bíbélì. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè, àwọn ìjọ Protestant dá àwọn ilé ìwé àti yunifásítì sílẹ̀ láti kọ́ àwọn àlùfáà àti àwọn ìjọ. Àtúnṣe náà tún fún ìtara iṣẹ́ àti ìṣòwò níṣìírí tí yóò fi ìpìlẹ̀ fún ìdàgbàsókè ètò ọrọ̀ ajé ní Ìwọ̀ Oòrùn Yúróòpù.
Penutup
Martin Luther àti ẹgbẹ́ Atúntò ní ipa tó jinlẹ̀ lórí ìtàn Kristẹni àti ayé. Ohun tó bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àríwísí lórí àṣà ìfọkànsìn, yí padà sí ìyípadà tó lágbára nínú ìgbésí ayé ẹ̀sìn, àwùjọ, àti ìṣèlú ní Yúróòpù. Pẹ̀lú ìdúróṣinṣin àti ìgboyà rẹ̀, Luther kò wulẹ̀ di àmì ìtakora sí ìwà ìbàjẹ́ àti àṣẹ tí kò tọ́ nìkan, ṣùgbọ́n ó tún di ẹni tó ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún ìmọ́lẹ̀ àti ìtúnṣe nínú ìgbàgbọ́ Kristẹni. Títí di òní, ogún Luther nínú Atúntò náà ṣì wà nínú àṣà àwọn Pùròtẹ́sítáǹtì jákèjádò ayé.
