Àwọn kòkòrò àrùn àti bakitéríà tó ń fa àkóràn
Àkóràn jẹ́ ipò kan níbi tí àwọn ohun abẹ̀mí ara kòkòrò abẹ̀mí máa ń wọ inú ara, tí wọ́n máa ń pọ̀ sí i, tí wọ́n sì máa ń fa ìgbóná ara tàbí tí wọ́n bá ń ba iṣẹ́ ẹ̀yà ara jẹ́. Àwọn ohun méjì tí a sábà máa ń sọ̀rọ̀ nípa wọn ló ń fa àkóràn ni àwọn kòkòrò àrùn àti bakitéríà. Àwọn méjèèjì lè fa àrùn, kí wọ́n tàn kálẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ẹnìkan sí ẹlòmíràn, kí wọ́n sì fa àjàkálẹ̀ àrùn. Síbẹ̀síbẹ̀, ìgbésí ayé wọn, bí wọ́n ṣe ń kọlu ara, àti bí wọ́n ṣe ń tọ́jú wọn yàtọ̀ síra. Lílóye ìyàtọ̀ láàárín àwọn kòkòrò àrùn àti bakitéríà ṣe pàtàkì láti yẹra fún àwọn èrò tí kò tọ́—fún àpẹẹrẹ, gbígbà pé àwọn oògùn ajẹ́bíikú lè wo gbogbo àrùn àkóràn sàn, nígbà tí wọn kò lè ṣe bẹ́ẹ̀.
Kí ni fáírọ́ọ̀sì?
Àwọn kòkòrò àrùn kékeré ni àwọn kòkòrò àrùn náà, kódà wọ́n kéré sí àwọn bakitéríà. Àwọn kòkòrò àrùn náà kì í ṣe àwọn sẹ́ẹ̀lì alààyè pátápátá, wọn kò ní ètò sẹ́ẹ̀lì pípé, wọn kò sì lè bímọ fúnra wọn. Láti bímọ, àwọn kòkòrò àrùn náà gbọ́dọ̀ wọ inú sẹ́ẹ̀lì tí wọ́n gbàlejò (ènìyàn, ẹranko, tàbí sẹ́ẹ̀lì ewéko) kí wọ́n sì “lo” ẹ̀rọ sẹ́ẹ̀lì náà láti ṣe àwòkọ ara wọn.
Ni awọn ọrọ ti o rọrun, awọn ọlọjẹ nigbagbogbo ni:
– Àwọn ohun èlò ìbílẹ̀ (DNA tàbí RNA),
– Capsid (aṣọ amuaradagba),
– Nínú àwọn irú kan, àpò ìfọ́ lipid kan wà tí ó wá láti inú àpò ìfọ́ cellular.
Ìwà àwọn kòkòrò àrùn tí ó gbára lé ara wọn láti inú sẹ́ẹ̀lì mú kí àkóràn kòkòrò àrùn náà máa ń díjú. Àwọn àmì àrùn náà lè jẹ́ díẹ̀ bíi ibà, tàbí kí ó le tó bí ìbàjẹ́ ẹ̀yà ara tàbí àwọn àrùn ètò ààbò ara. Nítorí pé àwọn kòkòrò àrùn náà máa ń lo àwọn sẹ́ẹ̀lì ènìyàn láti ṣe àtúnṣe, àwọn oògùn kòkòrò àrùn gbọ́dọ̀ jẹ́ pàtó láti dènà kòkòrò àrùn náà láì ba àwọn sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò jẹ́.
Àpẹẹrẹ ti àkóràn viral
Àwọn kòkòrò àrùn tó ń fa oríṣiríṣi àrùn tó gbajúmọ̀ ni àwọn kòkòrò náà, títí bí:
– Ibà (àrùn ààrùn ibà) tó ń kọlu ẹ̀rọ atẹ́gùn,
– COVID-19 (SARS-CoV-2) èyí tí ó lè fa àwọn ìṣòro èémí sí àwọn ìṣòro ètò ara,
– Hepatitis B àti C tó ń kọlu ẹ̀dọ̀,
– Àwọn efon ló máa ń kó ibà dengue (fáírọ́ọ̀sì dengue) jáde.
– Measles (fáírọ́ọ̀sì measles) tó máa ń ranni gan-an,
– HIV ń kọlu eto ajẹsara ara.
Àwọn àmì àrùn àkóràn kòkòrò àrùn sábà máa ń ní ibà, àìlera, ìrora iṣan, imú tí ń ṣàn, ikọ́, tàbí ìṣòro oúnjẹ. Síbẹ̀síbẹ̀, kòkòrò àrùn kọ̀ọ̀kan ní àwọn ànímọ́ àti bí ó ṣe le tó.
Kí ni àwọn bakitéríà?
Láìdàbí àwọn kòkòrò àrùn, bakitéríà jẹ́ àwọn ohun alààyè tí wọ́n ní sẹ́ẹ̀lì kan ṣoṣo (prokaryotic) tí wọ́n lè gbé láìsí ìṣòro. Àwọn bakitéríà ní ìṣètò sẹ́ẹ̀lì, ògiri sẹ́ẹ̀lì, àti awọ ara sẹ́ẹ̀lì, wọ́n sì lè bímọ nípa pípín wọn. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ bakitéríà ló ń ṣe àǹfààní, kódà wọ́n ń gbé nínú ara ènìyàn gẹ́gẹ́ bí microbiota (fún àpẹẹrẹ, nínú ìfun àti lórí awọ ara), wọ́n ń ran ni lọ́wọ́ láti jẹ oúnjẹ tàbí láti dáàbò bo àwọn àrùn.
Sibẹsibẹ, awọn kokoro arun kan jẹ arun, eyi ti o tumọ si pe wọn le fa arun. Awọn akoran kokoro arun maa n waye nigbati awọn kokoro arun ba wọ inu ara, ti o ba pọ si, lẹhinna o ba awọn ara jẹ tabi ti o fa awọn majele.
Àpẹẹrẹ ti àkóràn bakteria
Àwọn àkóràn bakitéríà tó wọ́pọ̀ pẹ̀lú:
– Ìkọ́ ẹ̀dọ̀fóró (Ìkọ́ ẹ̀dọ̀fóró Mycobacterium) tó ń kọlu ẹ̀dọ̀fóró,
– Ọ̀fun ríro nítorí Streptococcus pyogenes,
– Pneumonia kokoro arun (fun apẹẹrẹ Streptococcus pneumoniae),
– Escherichia coli sábà máa ń fa àkóràn inú ìtọ̀ (UTIs),
– Typhus (Àrùn Salmonella typhi),
– Àrùn ìgbẹ́ gbuuru (Vibrio cholerae) tó máa ń fa ìgbẹ́ gbuuru tó le gan-an,
– Àkóràn awọ ara bí eéwo tí Staphylococcus aureus ń fà.
Àwọn àmì àrùn bakitéríà lè ní ibà, ìrora àdúgbò, wíwú, ìtújáde omi inú ẹ̀jẹ̀, ikọ́ pẹ̀lú ìfọ́ tó pọ̀, tàbí ìgbẹ́ gbuuru. Ní àwọn ọ̀ràn tó le koko, bakitéríà náà lè wọ inú ẹ̀jẹ̀ kí ó sì fa sepsis, èyí tó jẹ́ pàjáwìrì tó lè wu ẹ̀mí ènìyàn léwu.
Awọn iyatọ akọkọ laarin awọn ọlọjẹ ati awọn kokoro arun
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn méjèèjì lè fa àkóràn, ìyàtọ̀ láàárín wọn ṣe kedere:
1. Ìṣètò àti ọ̀nà ìgbésí ayé
– Àwọn kòkòrò àrùn: kìí ṣe àwọn sẹ́ẹ̀lì pípé, wọ́n gbọ́dọ̀ lo àwọn sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò láti tún ara wọn ṣe.
– Bakteria: awọn sẹẹli alãye ti o ni ominira, le bimọ funrararẹ.
2. Ìdáhùn sí oògùn
– Àwọn kòkòrò àrùn: kò lè dáhùn sí àwọn kòkòrò àrùn; a lè fi àwọn oògùn kan pàtó tọ́jú àwọn kan.
– Àwọn bakitéríà: a lè tọ́jú wọn pẹ̀lú àwọn aporó, bó tilẹ̀ jẹ́ pé irú àti ìwọ̀n tí a lò gbọ́dọ̀ tọ́.
3. Báwo ni a ṣe lè tànkálẹ̀
– Àwọn méjèèjì lè tàn kálẹ̀ nípasẹ̀ àwọn ìṣàn omi (ikọ́/ìmí), ìfọwọ́kàn taara, oúnjẹ àti ohun mímu, ẹ̀jẹ̀, ìbálòpọ̀, tàbí àwọn ohun tí ń fa àrùn bí i ẹ̀fọn. Síbẹ̀síbẹ̀, ìrànkálẹ̀ náà sinmi lórí irú àrùn náà.
4. Ìdènà
– A le dènà àwọn méjèèjì nípasẹ̀ ìmọ́tótó tó dára, ìmọ́tótó, àti àjẹsára (fún àwọn àkóràn pàtó kan). Àjẹsára wà nílẹ̀ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àkóràn kòkòrò àrùn, ṣùgbọ́n àwọn àjẹsára tún wà fún bakitéríà bíi tetanus àti diphtheria.
Báwo ni àwọn kòkòrò àrùn àti bakitéríà ṣe ń fa àrùn?
Ọ̀nà tí àkóràn kòkòrò àrùn náà ń gbà
Àwọn kòkòrò àrùn máa ń fa àrùn yìí nípasẹ̀:
– Tẹ awọn sẹẹli ara sii,
– Ṣe àtúnṣe ara ẹni,
– Ba awọn sẹẹli jẹ taara tabi fa idahun ajẹsara ti o lagbara pupọ,
– Ní àwọn ìgbà míì, kòkòrò àrùn náà lè pẹ́ títí, ó sì lè fa àkóràn onígbà díẹ̀ (fún àpẹẹrẹ, àrùn hepatitis tàbí HIV).
Àwọn ìṣòro àkóràn kòkòrò àrùn lè wáyé nítorí ìbàjẹ́ àsopọ̀, ìgbóná ara fún ìgbà pípẹ́, tàbí ìdínkù nínú ààbò ara, èyí tí ó lè fa àkóràn bakitéríà kejì.
Ọ̀nà tí àkóràn kòkòrò àrùn ń gbà
Awọn kokoro arun maa n fa arun nipasẹ:
- Alekun ninu nọmba awọn kokoro arun ninu àsopọ ara,
– Iṣelọpọ awọn majele (awọn majele) ti o ba awọn sẹẹli jẹ,
– Ìkọlù àsopọ ara tí ó ń fa ìgbóná ara àti ìṣẹ̀dá ọmú.
Àwọn bakitéríà kan lè ṣẹ̀dá biofilms tàbí kí wọ́n ní àwọn kápsùlù, èyí tí ó lè mú kí wọ́n ṣòro fún ètò ààbò ara láti lò. Èyí tún lè mú kí ìtọ́jú náà nira tí a kò bá yan àwọn aporó tó yẹ.
Àyẹ̀wò àti ìtọ́jú: kí ló dé tí o kò fi gbọ́dọ̀ lo àwọn oògùn apàrokò?
Èrò tí kò tọ́ tí a sábà máa ń ní ni pé oògùn aporó jẹ́ ìwòsàn fún gbogbo àkóràn. Síbẹ̀síbẹ̀, oògùn aporó ń ṣiṣẹ́ lòdì sí bakitéríà, kì í ṣe àwọn kòkòrò àrùn. Lílo oògùn aporó láìtọ́—fún àpẹẹrẹ, fún òtútù, èyí tí àwọn kòkòrò àrùn sábà máa ń fà—lè fa àìfaradà oògùn aporó, ipò kan tí àwọn bakitéríà kò fi lè fara dà oògùn náà.
Àìlera àwọn aporó jẹ́ ìṣòro kárí ayé nítorí pé ó mú kí àwọn àkóràn bakitéríà tí ó rọrùn láti tọ́jú tẹ́lẹ̀ ṣòro láti tọ́jú. Nítorí náà, àwọn aláìsàn lè nílò àwọn aporó tí ó lágbára, tí ó wọ́n jù pẹ̀lú àwọn ipa ẹ̀gbẹ́ tí ó pọ̀ sí i, àti ewu ìkùnà ìtọ́jú pàápàá.
Láti mọ ohun tó fa àkóràn náà, àwọn òṣìṣẹ́ ìlera lè lo:
– Àyẹ̀wò ìṣègùn àti ìtàn ìṣègùn,
- Awọn idanwo ẹjẹ (fun apẹẹrẹ awọn ami iredodo),
– Awọn idanwo Swab ati PCR fun awọn ọlọjẹ kan,
– Àṣà ìṣẹ̀dá bakitéríà láti inú ẹ̀jẹ̀, ìtọ̀, tàbí omi ara,
– Àwọn àyẹ̀wò rédíò bíi X-ray tí a bá fura sí àkóràn ẹ̀dọ̀fóró.
Itọju to tọ da lori idi naa:
– Àkóràn àkóràn: ìsinmi, omi tó tó, oògùn àmì àrùn (oògùn ibà), àti àwọn oògùn ajẹ́sára tí ó bá wà tí ó sì pọndandan.
– Àkóràn bakitéríà: àwọn egbòogi bí a ṣe sọ, àkókò ìtọ́jú tó yẹ, àti ìṣàkíyèsí àwọn àmì àrùn náà.
Ìdènà àkóràn ní ìgbésí ayé ojoojúmọ́
Awọn igbese idena to munadoko lati dinku eewu ti awọn akoran ọlọjẹ ati kokoro arun ni:
1. Fi ọṣẹ àti omi tó ń ṣàn fọ ọwọ́ rẹ, pàápàá jùlọ kí o tó jẹun àti lẹ́yìn tí o bá ti lọ sí ilé ìgbọ̀nsẹ̀.
2. Ikọ́ àti sísín-ín nípa lílo àsọ tàbí ìnu ìgbọ̀nsẹ̀ rẹ láti bo ẹnu/imú rẹ.
3. Jẹ ounjẹ mimọ ati ti a ti jinna, ki o si mu omi ti ko ni ewu.
4. Jẹ́ kí àyíká mọ́ tónítóní àti ìmọ́tótó tó dára.
5. Àwọn àjẹsára gẹ́gẹ́ bí ìlànà (fún àpẹẹrẹ àjẹsára ọmọdé, àjẹsára influenza, àjẹsára hepatitis, àti àwọn mìíràn bí a ṣe dámọ̀ràn).
6. Wọ ibomu ki o si yẹra fun ifọwọkan ti o sunmọ nigbati o ba n ṣaisan, paapaa fun awọn akoran atẹgun.
7. Lo awọn oogun aporo pẹlu ọgbọn, da lori iwe aṣẹ tabi imọran lati ọdọ onimọran ilera nikan.
Penutup
Àwọn kòkòrò àrùn àti bakitéríà ni okùnfà méjì pàtàkì tí ó ń fa àkóràn nínú ènìyàn, ṣùgbọ́n wọ́n ní àwọn ànímọ́ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, àwọn ọ̀nà tí a fi ń kọlu ara, àti àwọn ìtọ́jú. Àwọn kòkòrò àrùn nílò àwọn sẹ́ẹ̀lì tí ó gbàlejò láti bímọ, a kò sì le tọ́jú wọn pẹ̀lú àwọn kòkòrò àrùn, nígbà tí àwọn kòkòrò àrùn jẹ́ àwọn ohun alààyè tí ó ń dá ara wọn sílẹ̀ tí a lè tọ́jú pẹ̀lú àwọn kòkòrò àrùn nígbà tí a bá lò wọ́n dáadáa. Nípa lílóye àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí, gbogbo ènìyàn lè ní ìmọ̀ sí i nípa bí a ṣe ń dáhùn sí àwọn àrùn tí ń ranni: gbígbé àwọn ìgbésẹ̀ ìdènà, yíyẹra fún ìpayà, àti yíyẹra fún lílo oògùn láìsí ìtakora. Ẹ̀kọ́, ìmọ́tótó, àti àjẹsára ṣì jẹ́ pàtàkì láti dín ìtànkálẹ̀ àwọn àrùn tí ń ranni kù ní àwùjọ.
