Àwọn ipa ti oogun ninu awọn agbalagba
Ogbó jẹ́ ìlànà àdánidá tí ó máa ń ṣẹlẹ̀ nínú gbogbo ènìyàn. Bí ara ṣe ń dàgbà sí i, àwọn ìyípadà nínú àwọn ẹ̀yà ara, àsopọ ara, àti iṣẹ́ ara ní ipa lórí bí àwọn oògùn ṣe ń ṣiṣẹ́. Nítorí náà, fífi oògùn tọ́jú àwọn àgbàlagbà nílò àfiyèsí pàtàkì. Àwọn ìwọ̀n tí ó wà ní ààbò fún àwọn ọ̀dọ́ lè ní ipa tí ó lágbára tàbí tí ó pẹ́ títí lórí àwọn àgbàlagbà, nígbà tí àwọn oògùn kan lè má ṣiṣẹ́ dáadáa mọ́. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò ipa oògùn lórí àwọn àgbàlagbà, àwọn kókó tí ó ní ipa lórí ìdáhùn oògùn, àti àwọn ìlànà fún lílo oògùn tí ó ní ààbò.
Àwọn àyípadà nípa ti ara nínú àwọn àgbàlagbà àti ipa wọn lórí oògùn
Àwọn ipa oògùn jẹ́ àbájáde ìbáṣepọ̀ oògùn pẹ̀lú ara àti àwọn olugba rẹ̀, èyí tí pharmacokinetics (bí ara ṣe ń ṣe ilana oogun náà) àti pharmacodynamics (bí oògùn náà ṣe ń nípa lórí ara) ń nípa lórí rẹ̀. Nínú àwọn àgbàlagbà, àwọn apá méjèèjì yìí sábà máa ń yípadà.
1. Àwọn àyípadà oògùn
a. Ìfàmọ́ra (ìfàmọ́ra oògùn)
Ni gbogbogbo, gbigba oogun nipasẹ eto ikun kii ṣe nigbagbogbo dinku pupọ ni awọn agbalagba, ṣugbọn o le yipada nitori idinku iṣelọpọ acid inu, isan inu ti o lọra, ati idinku sisan ẹjẹ si eto ikun. Lakoko ti awọn iyipada wọnyi kii ṣe pataki nigbagbogbo, labẹ awọn ipo kan — fun apẹẹrẹ, ninu awọn agbalagba ti o ni arun inu, lilo antacid, tabi awọn rudurudu gbigbe — gbigba oogun le jẹ laiyara tabi iduroṣinṣin. Eyi le ni ipa lori awọn oogun ti o nilo agbegbe ekikan fun gbigba ti o dara julọ.
b. Pínpínkiri (pínpínkiri oogun ninu ara)
Àkójọpọ̀ ara àwọn àgbàlagbà máa ń yípadà: ìwúwo iṣan ara máa ń dínkù, nígbà tí ìpíndọ́gba ọ̀rá ara sábà máa ń pọ̀ sí i. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, omi gbogbo ara máa ń dínkù. Nítorí náà:
– Àwọn oògùn tí ó lè yọ omi kúrò (hydrophilic) sábà máa ń ní ìwọ̀n ìpínkiri díẹ̀ kí iye tí ó wà nínú ẹ̀jẹ̀ lè ga sí i.
– A le tọ́jú àwọn oògùn tí ó lè yọ́ ọ̀rá (lipophilic) sínú àsopọ ọ̀rá fún ìgbà pípẹ́ kí ipa wọn lè pẹ́.
Fún àpẹẹrẹ, àwọn oògùn ìpara lipophilic kan lè pẹ́ títí, èyí tí yóò mú kí oorun àti ìṣubú pẹ́ sí i.
c. Ìṣẹ̀dá ara (ìparẹ́ àwọn oògùn nínú ẹ̀dọ̀)
Iṣẹ́ ẹ̀dọ̀ àwọn àgbàlagbà lè dínkù nítorí ìdínkù ìwọ̀n ẹ̀dọ̀ àti ìṣàn ẹ̀jẹ̀ sí ara. Ìṣiṣẹ́ ẹ̀dọ̀, pàápàá jùlọ àwọn tí wọ́n ń lọ sí ìṣàn ẹ̀jẹ̀ ní àkọ́kọ́, lè dínkù, èyí tí yóò mú kí ìwọ̀n ẹ̀jẹ̀ wọn pọ̀ sí i. Àwọn oògùn tí a fi àwọn enzymu ẹ̀dọ̀ pàtó ṣe ìṣàn ẹ̀jẹ̀ lè ní ìyàtọ̀ púpọ̀ sí i nínú ìdáhùn wọn nínú àwọn àgbàlagbà, pàápàá jùlọ tí àrùn ẹ̀dọ̀ bá wà tàbí tí ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn oògùn mìíràn bá wáyé.
d. Ìyọkúrò (yíyọ àwọn oògùn kúrò nínú kíndìnrín)
Dídínkù iṣẹ́ kíndìnrín jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìyípadà pàtàkì jùlọ nínú ọjọ́ ogbó. Ìwọ̀n ìfọ́mọ́ glomerular máa ń dínkù bí ọjọ́ ogbó ṣe ń lọ, kódà nínú àwọn àgbàlagbà tí ó hàn gbangba pé wọ́n ní ìlera. Nítorí pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ oògùn àti àwọn èròjà ìṣẹ̀dá wọn ni a máa ń yọ jáde láti inú kíndìnrín, ìdínkù yìí lè yọrí sí ìkójọpọ̀ oògùn nínú ara àti láti mú ewu ìpalára pọ̀ sí i. Nítorí náà, àtúnṣe ìwọ̀n tí a ṣe lórí iṣẹ́ kíndìnrín sábà máa ń pọndandan.
2. Awọn iyipada oogun
Ìṣègùn Pharmacodynamics nínú àwọn àgbàlagbà tún máa ń yípadà nítorí onírúurú ìmọ̀lára olugba àti ìdáhùn sí ètò ẹ̀yà ara. Fún àpẹẹrẹ:
– Àwọn àgbàlagbà máa ń ní ìmọ̀lára sí àwọn oògùn tó ń ṣiṣẹ́ lórí ètò iṣan ara, bíi benzodiazepines, opioids, àti anticholinergics. Àwọn ipa wọ̀nyí lè ní ìdàrúdàpọ̀, ìrẹ̀wẹ̀sì, ìṣòro ìwọ́ntúnwọ̀nsì, àti ìṣubú pàápàá.
– Ìdáhùn sí àwọn oògùn tí ń dènà ẹ̀jẹ̀ lè lágbára sí i nítorí pé àwọn ọ̀nà ìṣàtúnṣe fún ẹ̀jẹ̀ ríru (fún àpẹẹrẹ, èròjà baroreceptor) ti dínkù. Nítorí náà, ewu ìfàsẹ́yìn ẹ̀jẹ̀ ríru ń pọ̀ sí i.
– Àwọn oògùn tó ní ipa lórí ìfúnpọ̀ ẹ̀jẹ̀ lè mú kí ẹ̀jẹ̀ pọ̀ sí i, pàápàá jùlọ tí iṣẹ́ kíndìnrín bá dínkù tàbí tí a bá lo àwọn oògùn míì tó ń bá ara wọn ṣiṣẹ́ pọ̀.
Àwọn ewu pàtàkì ti lílo oògùn nínú àwọn àgbàlagbà
1. Ile-iwosan Polypharmacy
Polypharmacy túmọ̀ sí lílo ọ̀pọ̀lọpọ̀ oògùn lẹ́ẹ̀kan náà—ìṣẹ̀lẹ̀ tó wọ́pọ̀ nítorí pé àwọn àgbàlagbà máa ń ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àìsàn onígbà díẹ̀ bíi haipatensonu, àtọ̀gbẹ, àrùn ọkàn, ìrora oríkèé, tàbí ìṣòro oorun. Bí a ṣe ń lo àwọn oògùn púpọ̀ sí i, bẹ́ẹ̀ náà ni ewu ti:
– Awọn ibaraenisepo oogun
- Awọn ipa ẹgbẹ ti o fẹlẹfẹlẹ
– Àṣìṣe nínú lílo oògùn
– Àìtẹ̀lé ìlànà tó díjú
Polypharmacy tun le pẹlu awọn oogun ti a ko ta lori iwe, awọn afikun afikun, tabi awọn oogun ewébẹ̀ ti awọn alaisan ko nigbagbogbo sọ fun awọn olupese ilera. Sibẹsibẹ, awọn ọja wọnyi le ṣe alabapin pẹlu awọn oogun ti dokita kọ silẹ.
2. Àwọn àbájáde ẹ̀gbẹ́ “àìṣeéṣe”
Nínú àwọn àgbàlagbà, àwọn àbájáde oògùn kìí sábà hàn ní ọ̀nà tí ó hàn gbangba. Fún àpẹẹrẹ, àkóràn tàbí àwọn ìṣòro ìṣiṣẹ́ ara lè farahàn gẹ́gẹ́ bí ìdàrúdàpọ̀ tàbí ìdínkù iṣẹ́ ojoojúmọ́. Bákan náà, àwọn àbájáde oògùn lè ṣẹlẹ̀: àwọn oògùn ìtura kìí ṣe pé ó ń fa oorun nìkan ṣùgbọ́n ó tún lè fa ìdààmú ọkàn. Àwọn oògùn ìdènà ẹ̀jẹ̀ kìí ṣe pé ó ń dín ìfúnpá kù nìkan ṣùgbọ́n ó tún lè fa dídákú nígbà tí ó bá dúró.
3. Ìdínkù nínú àwọn ìpamọ́ ara
Àwọn àgbàlagbà ní agbára láti san án padà. Fún àpẹẹrẹ, gbígbẹ díẹ̀ lè fa ìkùnà kíndìnrín kíndìnrín kí ó yára, èyí tí yóò fa ìkójọpọ̀ àwọn oògùn tí a tú jáde láti inú kíndìnrín. Àwọn àìsàn líle bíi ìgbẹ́ gbuuru, ibà, tàbí àìjẹun tó dára lè yí ìdáhùn sí oògùn padà lójijì.
4. Awọn ọran ibamu ati lilo
Ìdààmú ojú, ìwárìrì, àìrántí, àti ìṣòro láti ṣí àwọn páálí oògùn lè fa àìtọ́ ìwọ̀n oògùn. Àwọn ìṣètò tó díjú (fún àpẹẹrẹ, lílo oògùn ní ìgbà mẹ́ta sí mẹ́rin lójúmọ́) ń mú kí ọ̀ràn náà burú sí i.
Awọn ẹgbẹ ti awọn oogun ti o nilo iṣọra
Ọpọlọpọ awọn ẹgbẹ oogun nigbagbogbo n fa awọn iṣoro ninu awọn agbalagba:
1. Benzodiazepines àti àwọn oògùn oorun: ó ń mú kí ewu ìṣubú, ìdàrúdàpọ̀, àti ìgbẹ́kẹ̀lé pọ̀ sí i.
2. Àwọn oògùn anticholinergic (fún àpẹẹrẹ, àwọn oògùn aleji kan, àwọn oògùn àpò ìtọ̀, àwọn oògùn adínilára kan): lè fa ẹnu gbígbẹ, ìgbẹ́ gbuuru, ìdúró ìtọ̀, ìrẹ̀wẹ̀sì, àti àìlèrántí nǹkan.
3. Àwọn NSAIDs (àwọn oògùn tí kìí ṣe steroidal anti-inflammatory): ní ewu láti fa ìṣàn ẹ̀jẹ̀ inú, ìṣòro kíndìnrín, àti pé ó lè burú sí i nínú ẹ̀jẹ̀ ríru àti ìṣiṣẹ́ ọkàn.
4. Opioids: le fa ìgbẹ́ gbuuru, oorun, ati ibanujẹ atẹgun, paapaa nigbati a ba dapọ mọ awọn oogun itọju ailera miiran.
5. Àwọn oògùn tí ń dènà ìṣàn ẹ̀jẹ̀ àti àwọn oògùn tí ń dènà ìṣàn ẹ̀jẹ̀: ó ń mú kí ewu ẹ̀jẹ̀ pọ̀ sí i, nítorí náà, ìṣọ́ra àti àtúnṣe ìwọ̀n ṣe pàtàkì.
6. Àwọn oògùn kan tó ń lo àtọ̀gbẹ: ewu hypoglycemia ga ju ti àwọn àgbàlagbà lọ, àti hypoglycemia nínú àwọn àgbàlagbà lè fa ìṣubú tàbí kí wọ́n má mọ nǹkan dáadáa mọ́.
Awọn ilana lilo oogun ailewu fun awọn agbalagba
Láti dín ewu kù, àwọn ìlànà wọ̀nyí ni a sábà máa ń lò nínú iṣẹ́ ìṣègùn:
1. Bẹ̀rẹ̀ sí ìsàlẹ̀, lọ lọ́ra díẹ̀díẹ̀
Nítorí pé ìṣiṣẹ́ ara àti ìyọkúrò ara lè dínkù, bíbẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìwọ̀n díẹ̀ ń ran lọ́wọ́ láti yẹra fún àwọn àbájáde búburú tó pọ̀ jù.
2. Ìṣàyẹ̀wò iṣẹ́ kíndìnrín àti ẹ̀dọ̀
Lílo ìwọ̀n tí a lò dá lórí iṣẹ́ kíndìnrín ṣe pàtàkì fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ oògùn. A tún gbani nímọ̀ràn láti máa ṣe àyẹ̀wò déédéé fún ìtọ́jú ìgbà pípẹ́.
3. Ṣe àtúnyẹ̀wò àwọn oògùn déédéé (àtúnyẹ̀wò àwọn oògùn)
Ní gbogbo ìgbà tí a bá lọ, a gbọ́dọ̀ ṣe àyẹ̀wò àwọn oògùn tí a lò: bóyá wọ́n ṣì nílò wọn, bóyá àwọn ìdàpọ̀ wà, àti bóyá a lè dá àwọn oògùn kan dúró (tí a kò kọ sílẹ̀).
4. Yẹra fún àwọn oògùn tó léwu púpọ̀ tí àwọn nǹkan míì bá wà.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlànà bíi ìlànà Beers ló ń ran àwọn àgbàlagbà lọ́wọ́ láti mọ àwọn oògùn tí ó yẹ kí wọ́n yẹra fún tàbí kí wọ́n lò pẹ̀lú ìṣọ́ra.
5. Fiyèsí àwọn ìbáṣepọ̀ oògùn àti àfikún.
Àwọn òṣìṣẹ́ ìlera ní láti béèrè nípa gbogbo àwọn ọjà tí àwọn aláìsàn máa ń jẹ, títí kan àwọn oògùn amúlétutù àti ewéko.
6. Mú kí ìlànà náà rọrùn
Tí ó bá ṣeé ṣe, lo àdàpọ̀ oògùn lẹ́ẹ̀kan lójúmọ́ tàbí ìwọ̀n tí a ti yàn tẹ́lẹ̀ láti mú kí ó bá ìlànà mu, nígbà tí o bá ń ronú nípa ààbò.
7. Ẹ̀kọ́ nípa aláìsàn àti ìdílé
Lílóye bí a ṣe ń lo oògùn, àwọn àbájáde tí a gbọ́dọ̀ kíyèsí, àti ìgbà tí a ó wá ìrànlọ́wọ́ ìṣègùn lè ran lọ́wọ́ láti dènà àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí a kò fẹ́.
Ipari
Àwọn ipa oògùn lórí àwọn àgbàlagbà ni àwọn àyípadà ti ara tí ó ní ipa lórí gbígba oògùn, pípín káàkiri, ìṣiṣẹ́ ara, àti ìyọkúrò ara, àti àwọn àyípadà nínú ìmọ̀lára ara sí àwọn oògùn. Àwọn ipò bíi polypharmacy, ìdínkù iṣẹ́ kíndìnrín, àti ìdínkù ìpamọ́ ara ń mú ewu àwọn àbájáde pọ̀ sí i, èyí tí ó máa ń ní àwọn àmì àrùn tí kò wọ́pọ̀ nígbà míì. Nítorí náà, àwọn ìlànà lílo oògùn tí ó dára fún àwọn àgbàlagbà nílò ọ̀nà tí a yà sọ́tọ̀, àbójútó déédéé, àti ẹ̀kọ́ tí ó péye. Pẹ̀lú àwọn ìgbésẹ̀ tí ó tọ́, ìtọ́jú oògùn lè máa ṣiṣẹ́ dáadáa nígbà tí ó bá ń dín ewu kù, nípa bẹ́ẹ̀ ó ń pa dídára ìgbésí ayé àwọn àgbàlagbà mọ́.
Tí o bá fẹ́, mo lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí sí àwọn àìní rẹ pàtó—fún àpẹẹrẹ, fún ìwé ilé-ẹ̀kọ́ gíga (pẹ̀lú àwọn ìtọ́kasí), fún ẹ̀kọ́ nípa àwọn aláìsàn, tàbí láti dojúkọ ẹgbẹ́ oògùn pàtó kan.
