Àwọn Oríṣi Àjẹ́sára àti Àṣeyọrí Wọn
Àjẹsára jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àṣeyọrí tó ga jùlọ nínú ìlera gbogbogbòò. Nípa fífún ètò àjẹsára lágbára láti mọ àwọn kòkòrò àrùn àti láti gbógun ti wọn, àwọn àjẹsára ń ran lọ́wọ́ láti dènà àwọn àrùn tó ń ranni, dín àìsàn kù, àti láti dín ewu àwọn ìṣòro àti ikú tó le koko kù. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ìbéèrè sábà máa ń dìde: irú àwọn àjẹsára wo ló wà, báwo ni wọ́n ṣe ń ṣiṣẹ́, àti báwo ni wọ́n ṣe ń ṣiṣẹ́ (tó) ní dídáàbò bo ara? Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò àwọn irú àjẹsára tí a sábà máa ń lò, èrò nípa ìṣiṣẹ́ àti àwọn ohun tó ń nípa lórí rẹ̀.
Kí ni ipa àjẹsára?
Àjẹsára tó lágbára jẹ́ ìwọ̀n bí àjẹsára ṣe ń dènà àrùn tó lábẹ́ àwọn ipò ìwádìí ìṣègùn tó ṣàkóso. A sábà máa ń fi agbára rẹ̀ hàn gẹ́gẹ́ bí ìpíndọ́gba. Gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ tó rọrùn, agbára rẹ̀ 90% túmọ̀ sí pé ewu àrùn náà wà nínú ẹgbẹ́ tó ti di ajẹ́sára kéré gan-an ju ti ẹgbẹ́ tó ti di ajẹ́sára lọ nínú ìwádìí náà. Láìdàbí agbára rẹ̀, ọ̀rọ̀ náà "ìmúṣe àjẹsára" tọ́ka sí iṣẹ́ àjẹsára náà ní ayé gidi, èyí tó ní ipa lórí ìyàtọ̀ nínú iye ènìyàn, títẹ̀lé ìṣètò àjẹsára, ẹ̀wọ̀n òtútù, àti ìfarahàn àwọn onírúurú àrùn.
Ó ṣe pàtàkì láti rántí pé àwọn nọ́mbà ìṣiṣẹ́ kìí ṣe àfihàn ààbò sí gbogbo àbájáde àrùn nígbà gbogbo. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára ló gbéṣẹ́ gan-an ní dídènà àrùn àti ikú líle koko, bó tilẹ̀ jẹ́ pé agbára wọn lòdì sí àwọn àkóràn díẹ̀ tàbí àwọn tí kò ní àmì àrùn kéré sí i. Nítorí náà, ìtumọ̀ agbára náà nílò gbígbé àyẹ̀wò kalẹ̀ lórí kókó tí a ń wọ̀n: àkóràn, àwọn àmì àrùn, ilé ìwòsàn, tàbí ikú.
1) Ajẹsara ti a ti dinku laaye
Àwọn ajẹ́sára tí a ti dínkù láàyè ń lo àwọn kòkòrò àrùn alààyè (fáírọ́ọ̀sì tàbí bakitéríà) tí a ti dínkù kí wọ́n má baà fa àrùn fún àwọn ènìyàn tí wọ́n ní ìlera. Nítorí pé wọ́n ń fara wé àkóràn àdánidá, àwọn ajẹ́sára wọ̀nyí máa ń mú kí ajẹ́sára náà lágbára tí ó sì máa pẹ́ títí, nígbà míì pẹ̀lú ìwọ̀n kan tàbí méjì.
Àpẹẹrẹ: àjẹsára measles-mumps-rubella (MMR), varicella (chickenpox), rotavirus, àti àwọn àjẹsára ibà ofeefee kan.
Agbára: Lápapọ̀, ó ga fún ìdènà àrùn tó ń ṣe àmì àrùn àti ìdàgbàsókè ààbò ara fún ìgbà pípẹ́. Síbẹ̀síbẹ̀, a kò gba àjẹsára yìí níyànjú fún àwọn ènìyàn tó ní àìlera ààbò ara tó le tàbí àwọn aboyún nítorí ewu tó ṣọ̀wọ́n láti ní àkóràn tó jẹ mọ́ àjẹsára.
Àwọn Àǹfààní: Ìdáhùn agbára ìdènà àrùn, ààbò pípẹ́ ní ìfiwéra.
Awọn alailanfani: nilo ibi ipamọ to muna, ti a ko ni idiwọ ni awọn ẹgbẹ kan.
2) Àjẹ́sára tí a kò ṣiṣẹ́ (àjẹ́sára tí a kò ṣiṣẹ́/tí a pa)
Àwọn ajẹ́sára tí a kò ṣiṣẹ́ ni a fi àwọn kòkòrò àrùn tí a ti pa nípasẹ̀ àwọn ìlànà kẹ́míkà tàbí ti ara ṣe. Nítorí pé àwọn kòkòrò àrùn náà kò lè tún ara wọn ṣe, àwọn ajẹ́sára wọ̀nyí sábà máa ń dáàbò bo àwọn ẹgbẹ́ tí kò ní ààbò ara, ṣùgbọ́n wọ́n sábà máa ń nílò ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwọ̀n àti àwọn ohun tí ń mú kí ààbò wà.
Àpẹẹrẹ: àjẹsára polio tí a kò ṣiṣẹ́ (IPV), àrùn hepatitis A, àrùn rabies, àti àwọn àjẹsára influenza díẹ̀.
Lílo oògùn: Ó yàtọ̀ síra, ṣùgbọ́n ó sábà máa ń dára fún dídènà àrùn tí a bá tẹ̀lé ìlànà ìwọ̀n oògùn náà. Àwọn àjẹsára tí a kò ṣiṣẹ́ kan ti mú kí iṣẹ́ wọn pọ̀ sí i lẹ́yìn tí a bá ti lo oògùn náà fún wọn.
Àwọn Àǹfààní: ìdúróṣinṣin, ààbò fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹgbẹ́.
Àwọn Àléébù: ìdáhùn àjẹ́sára lè jẹ́ aláìlera ju ti àwọn ajẹ́sára alààyè lọ; a nílò amúṣẹ́kún.
3) Àwọn àjẹsára abẹ́rẹ́ abẹ́rẹ́ abẹ́rẹ́ abẹ́rẹ́ abẹ́rẹ́, atúntò, polysaccharide, àti conjugate
Ẹ̀ka yìí ní àwọn ajẹ́sára tí ó ń lo àwọn apá pàtó kan ti àkóràn (fún àpẹẹrẹ, àwọn prótéènì tàbí àwọn polysaccharides capsular), dípò gbogbo ohun alààyè. Nítorí pé àwọn èròjà tí a fún ni pàtó, àwọn ipa ẹ̀gbẹ́ ara máa ń dínkù, ṣùgbọ́n agbára àti àkókò tí ìdáhùn àjẹ́sára náà yóò fi wà lórí ìṣètò àti àwọn ohun èlò ìrànlọ́wọ́.
a) Àwọn àjẹsára kékeré/àtúnṣe
Lílo àwọn èròjà pàtàkì láti inú àwọn kòkòrò àrùn, tí a sábà máa ń ṣe nípa lílo ìmọ̀ ẹ̀rọ ìjìnlẹ̀ ìran.
Àpẹẹrẹ: hepatitis B, HPV, àwọn àjẹsára pertussis acellular kan.
Agbára: ó sábà máa ń ga jù fún ìdènà àrùn tí a fojú sí, pàápàá jùlọ nígbà tí a bá tẹ̀lé ètò ìtọ́jú gbogbo.
b) Àjẹ́sára Polysaccharide
Lílo àwọn polysaccharides láti inú àwọn kápsúlù bakitéríà. Nínú àwọn ọmọdé kékeré, ìdáhùn àjẹ́sára sí àwọn polysaccharides mímọ́ lè má dára tó.
Àpẹẹrẹ: àjẹsára pneumococcal polysaccharide (PPSV23) ní àwọn ẹgbẹ́ kan.
c) Àjẹsára Àpapọ̀
Sísopọ̀ polysaccharides pọ̀ mọ́ àwọn protein tó ń gbé e kiri kí ètò ààbò ara (pẹ̀lú àwọn ọmọ ọwọ́) lè dáhùn dáadáa kí ó sì mú kí ara máa rántí àrùn náà.
Àpẹẹrẹ: Hib (Irú b tí Haemophilus influenzae ń fà), PCV (pneumococcal conjugate), meningococcal conjugate.
Agbára: ó dára gan-an ní dídín àwọn àrùn tó ń kó àrùn kù, pàápàá jùlọ nínú àwọn ọmọdé, ó sì tún lè dín ìtànkálẹ̀ àrùn náà kù nípasẹ̀ agbára ajẹ́sára agbo.
4) Àjẹ́sára Toxoid
Àwọn àrùn kan tó léwu ló máa ń wáyé nítorí àwọn majele tí bakitéríà ń mú jáde dípò àwọn bakitéríà fúnra wọn. Àwọn àjẹsára Toxoid máa ń lo àwọn majele tí kò ṣiṣẹ́, èyí tó máa ń mú kí wọ́n jẹ́ aláìlera ṣùgbọ́n ó ṣì lè fa ìṣẹ̀dá àwọn aporó tó ń pa majele run.
Àpẹẹrẹ: diphtheria àti tetanus (nígbà gbogbo ni a máa ń lòpọ̀ DPT/DTaP/Tdap).
Agbára: ó ga gan-an ní dídènà àrùn tó le koko tí ó ń fa majele, ṣùgbọ́n ó nílò àwọn ohun tó ń mú kí ara ṣiṣẹ́ dáadáa nígbàkúgbà nítorí pé ajẹ́sára lè dínkù bí àkókò ti ń lọ.
Awọn anfani: doko pupọ lodi si awọn ilolu to lagbara.
Àwọn Àìníláárí: nílò àwọn ohun èlò ìdàgbàsókè tí a ṣètò.
5) Àwọn àjẹsára tí ó dá lórí fáírọ́ọ̀sì
Ajesara yii lo kokoro arun miiran, ti ko ni ipalara, gẹgẹbi ọkọ ayọkẹlẹ (vector) lati gbe awọn ohun elo jiini ti o n ṣe afihan awọn antigens ti kokoro arun ti a fojusi. Awọn sẹẹli ara lẹhinna n ṣe awọn antigens wọnyi, ti o nfa idahun ajẹsara.
Àpẹẹrẹ: àwọn àjẹsára COVID-19 kan jẹ́ ti adenovirus.
Agbára: le ga, pàápàá jùlọ fún ìdènà àrùn líle. Síbẹ̀síbẹ̀, agbára ìdènà àkóràn le ní ipa lórí agbára ìdènà àrùn tẹ́lẹ̀ sí vector (fún àpẹẹrẹ, ìfarahàn sí adenovirus tẹ́lẹ̀), àti àwọn ìyípadà nínú ìyàtọ̀ kòkòrò àrùn tí a fojú sí.
Àwọn Àǹfààní: ó máa ń fa àwọn ìdáhùn tó dára nípa humoral àti sẹ́ẹ̀lì.
Àwọn Àléébù: àwọn ìṣòro ààbò ara ẹni, àti bí a ṣe nílò àwọn ọgbọ́n ìgbéga tó yẹ.
6) àjẹsára mRNA
Àwọn àjẹsára mRNA ní àwọn ìlànà ìbílẹ̀ (mRNA) fún àwọn sẹ́ẹ̀lì ara láti ṣe àwọn antigen pàtó kan (fún àpẹẹrẹ, àwọn protein ojú ilẹ̀ fáírọ́ọ̀sì). MRNA náà kò wọ inú nucleus sẹ́ẹ̀lì ó sì máa ń bàjẹ́ lẹ́yìn lílò. Ìmọ̀ ẹ̀rọ yìí gba ààyè fún ìdàgbàsókè ajẹ́sára kíákíá àti rírọrùn.
Àpẹẹrẹ: àwọn àjẹsára COVID-19 kan.
Ìmúṣe: Nínú àwọn ìwádìí ìṣègùn ìṣáájú lòdì sí àwọn oríṣiríṣi àrùn kan, agbára ìṣiṣẹ́ lè ga gan-an ní dídènà àrùn tí ó ní àmì àrùn náà. Ní ìṣe, agbára ìṣiṣẹ́ lè yípadà ní ìbámu pẹ̀lú bí àwọn onírúurú nǹkan ṣe ń jáde, àkókò tí ó wà láàárín àjẹsára, àti ipò ẹnìkọ̀ọ̀kan. Síbẹ̀síbẹ̀, ààbò lòdì sí ilé ìwòsàn àti ikú sábà máa ń lágbára, pàápàá jùlọ lẹ́yìn tí a bá ti lo ohun èlò ìdàgbàsókè.
Àwọn àǹfààní: ìdàgbàsókè kíákíá, ìdáhùn agbára ìdènà àrùn.
Àwọn Àléébù: àwọn ohun tí a nílò láti fi pamọ́ sí ibi ìpamọ́ tútù kan (ó sinmi lórí ọjà náà), àti pé agbára rẹ̀ lè dínkù sí àwọn onírúurú tí a kò tíì mú sunwọ̀n sí i.
Àwọn okùnfà tó ní ipa lórí ìṣiṣẹ́ àti ìṣiṣẹ́
1. Ọjọ́-orí àti àwọn ipò ìlera: Àwọn àgbàlagbà tàbí àwọn ènìyàn tí wọ́n ní àrùn àjẹsára lè ní ìdáhùn antibody tí ó dínkù.
2. Ìtòlẹ́sẹẹsẹ ìwọ̀n àti ìdàgbàsókè: Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ajẹ́sára nílò gbogbo ìwọ̀n fún ààbò tó dára jùlọ.
3. Àwọn ìyàtọ̀ àrùn: Àwọn ìyípadà lè yí antigen padà kí àwọn antibodies má baà lè dá a mọ̀.
4. Ọ̀nà ìtọ́jú àti ìtọ́jú òtútù: Àwọn ọ̀nà ìtọ́jú àti abẹ́rẹ́ ní ipa lórí dídára àjẹsára.
5. Àkókò tí a ti gbà láti ìgbà tí a ti gba àjẹsára: Àjẹ́sára lè dínkù (àjẹ́sára náà ń dínkù), nítorí náà, a nílò ohun èlò ìfúnni lágbára.
6. Àwọn àkójọpọ̀ tí a wọ̀n: Ìṣiṣẹ́ lòdì sí àkóràn yàtọ̀ sí ìṣiṣẹ́ lòdì sí àrùn líle koko.
Ipari
Àwọn àjẹsára yàtọ̀ síra gidigidi, láti àwọn àjẹsára tí a ti dínkù sí àwọn àjẹsára mRNA, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ní àwọn àǹfààní, ààlà, àti àwọn ànímọ́ ìṣiṣẹ́ tó yàtọ̀ síra. Lílóye àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí ń ràn wá lọ́wọ́ láti ṣe àyẹ̀wò ìwífún nípa àjẹsára náà dáadáa. Ìṣiṣẹ́ gíga kì í ṣe ìwọ̀n àṣeyọrí nìkan; ohun tó ṣe pàtàkì jùlọ ni agbára àjẹsára láti dín ewu àrùn líle, àwọn ìṣòro, àti ikú kù, àti àfikún rẹ̀ sí ààbò agbo. Pẹ̀lú ààbò àjẹsára tó dára àti ìtòlẹ́sẹẹsẹ tó dára, àwọn àjẹsára ṣì jẹ́ ọ̀nà tó dára jùlọ fún ṣíṣàkóso àwọn àrùn àkóràn láàárín onírúurú ènìyàn.
Tí o bá fẹ́, mo lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí sí àyíká ọ̀rọ̀ Indonesia (fún àpẹẹrẹ, fi àpẹẹrẹ ètò àjẹsára pípé kún un) tàbí kí n yí ọ̀nà ìkọ̀wé padà sí ẹ̀kọ́, pẹ̀lú àwọn ìtọ́kasí.
