Ìṣàyẹ̀wò Ìṣègùn ti Àwọn Àrùn Endocrine
Àwọn àrùn endocrine jẹ́ àkójọ àwọn àrùn tí ó ń jẹyọ láti inú àìdọ́gba nínú ìṣẹ̀dá, ìtújáde, gbigbe, tàbí ìṣe àwọn homonu nínú àwọn àsopọ̀ tí a fojú sí. Nítorí pé àwọn homonu ń ṣàkóso ìṣiṣẹ́ ara, ìdàgbàsókè, ìbísí, àwọn ìdáhùn wàhálà, àti ìwọ́ntúnwọ̀nsì omi àti electrolyte, àwọn ìṣòro ètò endocrine sábà máa ń fa onírúurú àmì àrùn, nígbà míìrán tí kì í ṣe pàtó. Nítorí náà, ìṣàyẹ̀wò ìṣègùn ti àwọn àrùn endocrine nílò ọ̀nà ìṣètò tí ó so ìtàn, àyẹ̀wò ara, àwọn àyẹ̀wò yàrá tí ó yẹ, àti àwòrán nígbà tí ó bá yẹ. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò àwọn ìgbésẹ̀ pàtàkì nínú ìṣàyẹ̀wò ìṣègùn ti àwọn àrùn endocrine, pẹ̀lú àwọn ìlànà ìtumọ̀ àbájáde ìdánwò àti àwọn ìṣòro ìwádìí tí ó wọ́pọ̀.
1. Àwọn ìlànà gbogbogbòò ti ìṣàyẹ̀wò endocrine
Nínú ètò endocrine, àwọn ẹ̀dùn ọkàn aláìsàn sábà máa ń fara hàn gẹ́gẹ́ bí “gbogbogbò,” bíi àárẹ̀, ìyípadà ìwọ̀n ara, ìdààmú oorun, ìyípadà ìmọ̀lára, tàbí àìṣedéédéé oṣù. Ìpèníjà dókítà ni láti mọ̀ bóyá àwọn ẹ̀dùn ọkàn wọ̀nyí jẹ́ ìyàtọ̀ nínú ara, àbájáde àrùn tí kì í ṣe endocrine, ipa oògùn, tàbí àrùn homonu gidi. Àwọn ìlànà pàtàkì méjì nínú ìṣàyẹ̀wò ni: (1) ṣíṣàyẹ̀wò bóyá àrùn náà jẹ́ hypersecretory (àfikún homonu) tàbí hyposecretory (àìtó homonu), àti (2) pípinnu bóyá àrùn náà jẹ́ àkọ́kọ́ (tí ó bẹ̀rẹ̀ láti inú àwọn sẹ́ẹ̀lì endocrine) tàbí secondary/tertiary (tí ó bẹ̀rẹ̀ láti inú pituitary tàbí hypothalamus).
Ni afikun, awọn homonu le yipada ni ibamu si awọn ilana circadian (fun apẹẹrẹ, cortisol), ti o ni ipa nipasẹ ipo ounjẹ (insulin, glucose), wahala nla, oyun, aisan lile, ati awọn ibaraẹnisọrọ oogun. Akoko ti a ṣe ayẹwo ayẹwo ati ipo ile-iwosan pinnu deede ti itumọ.
2. Ìtànṣán tí a darí: wíwá àwọn àmì pàtàkì
Ìtàn ni ìpìlẹ̀ ìṣàyẹ̀wò endocrine. Àwọn apá pàtàkì kan ni:
1) Ẹdun pataki ati itolẹsẹẹsẹ
Ṣé àwọn àmì àrùn náà farahàn lójijì tàbí díẹ̀díẹ̀? Àwọn àrùn thyroid lè bẹ̀rẹ̀ díẹ̀díẹ̀, nígbà tí àìtó adrenal tó le koko lè burú sí i kíákíá, pàápàá jùlọ lábẹ́ wàhálà àkóràn.
2) Àwọn àmì àrùn ara
Àyípadà ìwọ̀n ara, àìfaradà ooru/òtútù, àyípadà nínú oúnjẹ, polyuria/polydipsia, ìró ìró, ìwárìrì, àìrígbẹyà/ìgbẹ́ gbuuru, àìlera iṣan ara, àyípadà awọ ara àti irun.
3) Ìtàn ìbímọ
Nínú àwọn obìnrin: àìṣedéédéé oṣù, àìlóyún, galactorrhea, àwọn àmì àrùn hyperandrogenism (irora líle, hirsutism). Nínú àwọn ọkùnrin: ìdínkù libido, àìlera erectile, àìlóyún, gynecomastia.
4) Ìtàn ìdílé
Àwọn àrùn ara-ẹni (Hashimoto's thyroiditis, Graves'), àtọ̀gbẹ, tàbí àwọn àrùn ìbílẹ̀ bíi MEN (Multiple Endocrine Neoplasia) lè fúnni ní àmì tó fi hàn pé ó ní àrùn náà.
5) Oògùn àti ìfarahàn
Àwọn glucocorticoids (lè dín agbára HPA kù), amiodarone (àwọn àrùn thyroid), lithium (hypothyroidism), àwọn oògùn antipsychotic kan (hyperprolactinemia), ìwọ̀n gíga ti biotin (ó ń dènà àwọn àyẹ̀wò immunochemical), àti àwọn àfikún homonu tàbí àwọn steroid anabolic.
6) Àwọn ipò pàtàkì
Oyun, fifun ọmọ ni ọmú, àìsàn líle koko, àìtó oúnjẹ, tàbí àwọn àrùn ọpọlọ lè fara wé tàbí kí wọ́n yí àwòrán endocrine padà.
3. Àyẹ̀wò ara: ṣe àyẹ̀wò fún àwọn àmì homonu
Àyẹ̀wò ara tí a ṣe pẹ̀lẹ́pẹ̀lẹ́ sábà máa ń fúnni ní àwọn àmì tó lágbára láti ṣàyẹ̀wò:
– Àwọn àmì àrùn thyroid: ìfúnpọ̀ thyroid tó pọ̀ sí i, ìwárìrì tó kéré, tachycardia, hyperactive reflexes (hyperthyroidism), awọ ara gbígbẹ àti bradycardia (hypothyroidism), àti Graves' orbitopathy.
– Àwọn àmì àrùn Cushing: ìṣànra àárín, ojú tó yípo, ìrísí aláwọ̀ elése, ìfọ́ ara tó rọrùn, àìlera iṣan tó súnmọ́, ìfúnpọ̀ ẹ̀jẹ̀.
– Àwọn àmì àìtó adrenal: hyperpigmentation (nínú àìtó àkọ́kọ́), orthostatic hypotension, gbígbẹ omi ara.
– Àwọn àmì àrùn acromegaly: ìbúgbà ọwọ́ àti ẹsẹ̀, ìyípadà ojú, ìwájú ọjọ́ iwájú, lílágbára púpọ̀.
– Àwọn àmì àrùn parathyroid/calcium: tetany, spasm, Chvostek/Trousseau (hypocalcemia), tàbí òkúta kíndìnrín àti ìrora egungun (hypercalcemia).
– Ìṣàyẹ̀wò àwọn ànímọ́ ìbálòpọ̀ àti ìbálòpọ̀ kejì: pàtàkì nínú àwọn àrùn ẹ̀yà ara àti pituitary.
4. Àyẹ̀wò yàrá: yíyan àwọn ìdánwò tó ní ìtumọ̀
Nínú ìmọ̀ nípa ẹ́ńdọ̀rínọ́sì, kìí ṣe gbogbo àwọn ìdánwò ló jẹ́ “ìwọ̀n kan ṣoṣo.” Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ipò nílò ìdánwò àyẹ̀wò, lẹ́yìn náà ni ìdánwò ìdánwò tàbí ìdánwò oníyípadà.
a) Hómónù Túrọ́díọ̀mù
– TSH àti T4 ọ̀fẹ́ ni àpapọ̀ àkọ́kọ́. TSH ní ìmọ̀lára fún hypothyroidism àkọ́kọ́, ṣùgbọ́n nínú àwọn àrùn pituitary (hypothyroidism àárín), TSH lè jẹ́ déédé tàbí kí ó lọ sílẹ̀, èyí tí ó mú kí T4 ọ̀fẹ́ ṣe pàtàkì.
– Àwọn èròjà ara (anti-TPO, TAb) ń ran lọ́wọ́ láti mọ ìdí àrùn ara.
b) Àtọ̀gbẹ àti ìṣiṣẹ́ glucose
– GDP (glukosi ẹjẹ ãwẹ̀), HbA1c, àti OGTT ni a lò gẹ́gẹ́ bí àyíká ọ̀rọ̀.
– Nínú àìtó suga tó ń wáyé nígbà gbogbo, ìṣàyẹ̀wò “Whipple’s triad” àti àyẹ̀wò insulin, C-peptide, àti sulfonylureas lè ṣe àyẹ̀wò bóyá insulinoma tàbí lílo oògùn lè wáyé.
c) Ààlà adrenal (cortisol)
– Fún àwọn tí a fura sí pé wọ́n ń pè ní Cushing's, ìwádìí lè ní ìdánwò dexamethasone tí a fi ìwọ̀n kékeré ṣe, cortisol ìtọ́ alẹ́, tàbí cortisol ìtọ̀ alẹ́ fún wákàtí mẹ́rìnlélógún.
– Fún àìtó adrenal, cortisol òwúrọ̀ àti ACTH, lẹ́yìn náà, ìdánwò ìfúnni ACTH (Synacthen) tí ó bá pọndandan.
d) Prolactin àti gonadotropin
– Ó yẹ kí a gbé hyperprolactinemia yẹ̀wò nítorí oyún, hypothyroidism, àwọn oògùn, àti prolactinoma. Ìwádìí TSH ṣe pàtàkì gẹ́gẹ́ bí okùnfà kejì.
– LH/FSH àti àwọn homonu ìbálòpọ̀ (estradiol/testosterone) ń ran lọ́wọ́ láti ṣe ìyàtọ̀ láàárín hypogonadism àkọ́kọ́ àti ti kejì.
e) Kálísíọ́mù, PTH, àti Fítámì D
– Hypercalcemia nilo ayẹwo ti PTH (giga ni hyperparathyroidism akọkọ; kekere ni arun tabi awọn okunfa miiran).
– Hypocalcemia nilo atunṣe ipele albumin, ati akiyesi ti magnẹsia ati Vitamin D.
5. Idanwo oniyipada: nigbawo ni a nilo rẹ?
A máa ń lo ìdánwò oníyípadà nígbà tí ìwọ̀n basal kò bá tó nítorí àwọn homonu tó ń yí padà tàbí nígbà tí ó bá pọndandan láti ṣe àyẹ̀wò àwọn ìdáhùn èsì. Àpẹẹrẹ:
– Idanwo ìdènà Dexamethasone fún Cushing’s.
– Idanwo iwuri ACTH fun aini aito adrenal.
– OGTT pẹlu GH lati ṣe ayẹwo acromegaly (GH yẹ ki o dinku lẹhin glukosi).
Àwọn ìdánwò oníyípadà yẹ kí a ṣe pẹ̀lú àkíyèsí ààbò, àwọn ìdènà, àti ipò aláìsàn, nítorí wọ́n lè fa àwọn àyípadà pàtàkì nínú ara.
6. Àwọn ìlànà àwòrán àti àtìlẹ́yìn
Ni kete ti biochemistry ba yori si ayẹwo, aworan ṣe iranlọwọ lati pinnu ipo ati idi:
– Atunse tairodu fun awọn nodules tabi goiter; scintigraphy le ṣe ayẹwo awọn nodules “gbona” tabi “tutu”.
– MRI pituitary fun adenoma ti a fura si (prolactinoma, acromegaly, Cushing ti ACTH fa).
– CT/MRI ti Adrenal fun awọn èèmọ tabi hyperplasia.
– DXA (egungun densitometry) ninu awọn arun ti o ni ipa lori egungun, gẹgẹbi hyperthyroidism ti o ti pẹ, hyperparathyroidism, tabi hypogonadism.
Ó ṣe pàtàkì láti rántí pé àwòrán tí a yà láìsí ìpìlẹ̀ biochemical lè yọrí sí àwọn àwárí tí ó ń da rú. Nítorí náà, ìtẹ̀léra tí ó dára jùlọ sábà máa ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìṣàyẹ̀wò ìṣègùn àti biochemical, lẹ́yìn náà àwòrán tí a fojú sí ni a máa ń tẹ̀lé.
7. Àwọn ìdẹkùn àyẹ̀wò tí ó wọ́pọ̀
Diẹ ninu awọn aṣiṣe ti o wọpọ ni ṣiṣe ayẹwo endocrine pẹlu:
– Fojú fo ipa ti awọn oogun ati awọn afikun afikun, fun apẹẹrẹ biotin eyiti o le fa ki awọn abajade TSH/free T4 han bi “eke”.
– Ṣíṣe ìtumọ̀ àwọn àbájáde láìronú nípa àwọn ìyípadà ojoojúmọ́, pàápàá jùlọ cortisol.
– Kò ṣe ìyàtọ̀ láàárín àwọn àrùn àkọ́kọ́ àti àárín, bí àìsí hypothyroidism àárín tí a bá wo TSH nìkan.
– Má ṣe tún ṣe àyẹ̀wò náà nígbà tí àwọn èsì náà bá wà ní ààlà, nítorí pé ìyàtọ̀ nínú ẹ̀dá àti ìwádìí lè nípa lórí àwọn èsì náà.
8. Ìparí
Ìṣàyẹ̀wò ìṣègùn nípa àwọn àrùn endocrine nílò ọ̀nà tí a ṣètò: bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìtàn pípéye, àyẹ̀wò ara pípéye, àyẹ̀wò yàrá tó yẹ (pẹ̀lú àyẹ̀wò onípele nígbà tí ó bá pọndandan), àti àwòrán tí a gbé karí àwọn àmì biochemical àti ti ìṣègùn. Nípa lílóye àwọn ìlànà ti àbájáde homonu, àwọn ìyàtọ̀ ti ara, àti àwọn ohun tó ń dani rú bíi oògùn àti àwọn àìsàn tó le koko, àwọn oníṣègùn lè mú kí ìpéye àyẹ̀wò sunwọ̀n síi kí wọ́n sì yẹra fún àwọn ìtọ́jú tí kò pọndandan. Níkẹyìn, àyẹ̀wò tó dára kọjá wíwá “àwọn nọ́mbà homonu” nìkan ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀, ó gbé àwọn àbájáde wọ̀nyẹn sí àyíká gbogbo aláìsàn láti pinnu àyẹ̀wò àti ètò ìtọ́jú tó yẹ jùlọ.
