Àpẹẹrẹ Àwọn Ìbéèrè Tí Ó Ń Jíròrò Ogún Àwọn Ìwà
Ìjogún jẹ́ ọ̀kan lára àwọn kókó ẹ̀kọ́ tó fani mọ́ra jùlọ nínú ìtàn ìran, èyí tó ń ṣe àgbéyẹ̀wò bí a ṣe ń gba àwọn ànímọ́ kan láti ìran kan sí òmíràn. Lílóye ogún ń ràn wá lọ́wọ́ láti lóye àwọn ìlànà ẹ̀dá alààyè tó ń fa ìyàtọ̀ nínú àwọn ohun alààyè. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó jíròrò ọ̀pọ̀lọpọ̀ àpẹẹrẹ ìṣòro tó ní í ṣe pẹ̀lú ogún àti láti jíròrò àwọn ìdáhùn wọn.
Ifihan si Ogún ti Awọn iwa
Kí a tó bẹ̀rẹ̀ sí í wo àwọn ìbéèrè àpẹẹrẹ, ẹ jẹ́ kí a sọ̀rọ̀ lórí kókó pàtàkì nípa ogún. Ogún ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú DNA, àwọn jínì, àti àwọn krómósómù. Àwọn jínì ni àwọn ìpín pàtàkì ti ogún tí ó ń ṣàkóso onírúurú ànímọ́ nínú àwọn ohun alààyè. Àwọn ohun alààyè jogún àwọn jínì láti ọ̀dọ̀ àwọn òbí wọn, wọ́n ń gba ìdajì láti ọ̀dọ̀ baba wọn àti ìdajì láti ọ̀dọ̀ ìyá wọn.
Gregor Mendel, tí a kà sí baba ìbílẹ̀, ṣàwárí àwọn ìlànà ìpìlẹ̀ ti ogún nípa kíkẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn èèsù. Àwọn òfin Mendel tí ó lókìkí jùlọ ni Òfin Ìpínyà àti Òfin Ìpínyà Òmìnira, èyí tí ó ṣàlàyé bí a ṣe ń pín àwọn jínì àti bí a ṣe ń ṣètò wọn nígbà ìṣẹ̀dá àwọn ẹ̀dá-ara.
Àpẹẹrẹ Àwọn Ìbéèrè àti Ìjíròrò
Láti lóye ogún àwọn ànímọ́ dáadáa, ẹ jẹ́ kí a wo àwọn àpẹẹrẹ ìbéèrè àti ìjíròrò wọn.
Ìbéèrè 1: Ogún Monohybrid
Ìbéèrè:
A máa ń fi ewéko aláwọ̀ elése àlùkò (tó gbajúmọ̀) bo igi elése àlùkò (tó gbajúmọ̀) mọ́ igi elése àlùkò (tó gbajúmọ̀). A máa ń fi ewéko aláwọ̀ elése àlùkò “U” ṣe àmì òdòdó aláwọ̀ elése àlùkò, a sì máa ń fi ewéko aláwọ̀ elése àlùkò “u” ṣe àmì òdòdó funfun. Tí ewéko aláwọ̀ elése bá jẹ́ heterozygous, kí ni yóò jẹ́ irú àti irú ọmọ náà?
Ìjíròrò:
1. Ìdámọ̀ Ìrísí Ẹ̀yà Ara:
– Àwọn ewéko tí wọ́n ní òdòdó aláwọ̀ elése àlùkò (heterozygous) ní ìrísí “Uu”.
– Àwọn ewéko funfun ní ìrísí “uu”.
2. Ìbímọ:
A lo tábìlì Punnett láti mọ àwọn ẹ̀yà ara tí ó ṣeé ṣe kí ó wà nínú ọmọ náà.
| | ìwọ | ìwọ |
|——|—-|—-|
| U | UU | UU |
| u | uu | uu |
3. Àwọn Àbájáde Ìrísí Ẹ̀yà Ara:
– 50% Uu (òdòdó aláwọ̀ elése àlùkò)
– 50% uu (awọn ododo funfun)
4. Àwọn Àbájáde Ìrísí:
– 50% àwọn ọmọ ni ó ní irú àwọ̀ elése àlùkò
– 50% àwọn ọmọ ní irú àwọ̀ funfun kan
Nítorí náà, nígbà tí a bá fi ewéko funfun tí ó ní òdòdó heterozygous bo igi elése àlùkò, àwọn ọmọ náà yóò ní ìpíndọ́gba 1:1 ti òdòdó elése àlùkò sí funfun.
Ìbéèrè 2: Ogún Dihybrid
Ìbéèrè:
Nínú àwọn ewéko ewéko, ìrísí irúgbìn yíká (R) ló gbajúmọ̀ lórí àwọn irugbin tí wọ́n ti wọ́ (r) àti àwọ̀ irúgbìn yíyá (Y) ló gbajúmọ̀ lórí àwọn ewéko (y). Tí a bá fi ewéko tí ó ní irúgbìn yíyá RrYy rékọjá pẹ̀lú ewéko tí ó ní irúgbìn yíyá kan náà, kí ni ìpíndọ́gba irúgbìn tí yóò jẹ́ ti àwọn ọmọ tí ó jáde?
Ìjíròrò:
1. Ìdámọ̀ Ìrísí Ẹ̀yà Ara:
– Àwọn ewéko méjèèjì ní ẹ̀yà ara RrYy.
2. Lílo Tábìlì Punnett:
Àgbélébùú tí a kọ lókè yìí kan àwọn ànímọ́ méjì, nítorí náà a ní láti kọ́ tábìlì Punnett kan níbi tí igi kọ̀ọ̀kan ti lè ṣe àwọn àpapọ̀ gamete wọ̀nyí: RY, Ry, rY, ry.
3. Ìṣẹ̀dá Tábìlì Punnett:
| | RY | RY | rY | ry |
|——-|——|———|——|——|
| RY | RRY | RRY | Rry |
| Ry | RRY | RRY | Rry |
| rY | RrY | Rry | rY | rry |
| ry | Rry | Rry | rry | rry |
4. Àwọn Àbájáde Ìrísí:
Da lori tabili ti o wa loke, a le ṣe iṣiro ipin ti irisi:
– Àwọn irugbin yípo aláwọ̀ ewé 9/16 (RRYY, RRYy, RrYY, RrYyy)
– 3/16 irugbin iyipo alawọ ewe (RRyy, Rryy)
– 3/16 irugbin ofeefee ti o ni wrinkles (rrYY, rrYy)
– 1/16 irugbin alawọ ewe ti a ti hun (rryy)
Ìpíndọ́gba ìrísí ti àgbélébùú RrYy x RrYy jẹ́ 9:3:3:1.
Ìbéèrè 3: Ìjogún nípasẹ̀ àwọn ohun tó ní í ṣe pẹ̀lú ìbálòpọ̀
Ìbéèrè:
Ìfọ́jú àwọ̀ (ìfọ́jú àwọ̀) jẹ́ àmì ìfàmọ́ra tí ó sopọ̀ mọ́ krómósómù X. Tí ìyá bá jẹ́ ẹni tí ó ní ìfọ́jú àwọ̀ (X^NX^n) àti tí baba náà jẹ́ déédé (X^NY), ìpín ọgọ́rùn-ún mélòó nínú àwọn ọmọkùnrin wọn ni ó ṣeé ṣe kí wọ́n jẹ́ aláìfọ́jú àwọ̀?
Ìjíròrò:
1. Ìdámọ̀ Ìrísí Ẹ̀yà Ara:
– Ìyá ni ó ń gbé (X^NX^n).
– Baba deede (X^NY).
2. Ìbímọ:
\[ \text{ Àwọn àpapọ̀ tó ṣeé ṣe ni àwọn wọ̀nyí:} \]
– Àwọn ọmọbìnrin: X^NX^N (déédé) tàbí X^NX^n (olùgbé)
– Àwọn ọmọkùnrin: X^NY (déédéé) tàbí X^nY (àwọ̀ tí a kò lè rí)
3. Àwọn èsì:
– Àwọn ọmọkùnrin: 50% déédé, 50% àwọ̀ tí a kò lè rí.
– Àwọn ọmọbìnrin: 50% déédé, 50% àwọn tí wọ́n ní àrùn náà.
Nítorí náà, àwọn ọmọkùnrin ní àǹfààní 50% láti má ṣe rí àwọ̀.
Ipari
Ìjíròrò yìí lórí àwọn ọ̀ràn ogún fún wa ní òye nípa bí a ṣe ń gbé àwọn jínì láti ọ̀dọ̀ àwọn òbí sí ọmọ àti bí ìyàtọ̀ jínì ṣe ń wáyé. Èyí kò ṣe pàtàkì nìkan fún òye nípa ìmọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè, ó tún ní àwọn ìlò tó wúlò nínú iṣẹ́ àgbẹ̀, ìṣègùn, àti ìmọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè. Pẹ̀lú ìṣe àti òye nípa àwọn ìlànà ìpìlẹ̀ ti ìran, a lè sọ àsọtẹ́lẹ̀ àwọn àbájáde onírúurú àgbélébùú ìran àti òye àwọn ìyípadà tó díjú ti ìgbésí ayé ní àyíká wa.
