Àwọn Ìbéèrè Àpẹẹrẹ Tí Ó Ń Jíròrò Àwọn Ìdè Kémíkà Pàtàkì
Pendahuluan
Ìsopọ̀ kẹ́míkà ni agbára tí ó so àwọn átọ̀mù pọ̀ nínú mólẹ́ẹ̀lì tàbí àdàpọ̀ kan. Lílóye àwọn ìpìlẹ̀ ìsopọ̀ kẹ́míkà ṣe pàtàkì fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ kẹ́míkà nítorí pé ó fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún òye àwọn ìṣesí kẹ́míkà, ìṣètò mólẹ́ẹ̀lì, àti àwọn ànímọ́ ohun èlò. A lè pín àwọn ìsopọ̀ kẹ́míkà sí oríṣiríṣi irú pàtàkì: ìsopọ̀ kọ́múlá, ìsopọ̀ ion, ìsopọ̀ irin, àti agbára van der Waals. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó jíròrò ọ̀pọ̀lọpọ̀ àpẹẹrẹ ìṣòro àti àwọn ìdáhùn wọn láti ran àwọn èrò ìpìlẹ̀ ìsopọ̀ kẹ́míkà lọ́wọ́ láti ṣàlàyé.
Àwọn Ìdè Ionic
Àwọn ìdè ionic máa ń wáyé nígbà tí a bá gbé àwọn elekitironi láti átọ̀mù kan sí òmíràn, èyí tí yóò mú kí àwọn ion rere (cations) àti àwọn ion negative (anions) wáyé. Àpẹẹrẹ kan tí ó wọ́pọ̀ ni ìsopọ̀ láàárín sodium (Na) àti chlorine (Cl) nínú sodium chloride (NaCl).
Ìbéèrè 1:
Ṣàlàyé bí ìṣẹ̀dá ìsopọ̀ ionic ṣe wáyé láàárín magnesium (Mg) àti oxygen (O).
Ìjíròrò:
1. Magnésíọ̀mù ní ìṣètò elektírọ́nù ti [Ne] 3s², nígbàtí atẹ́gùn ní ìṣètò elektírọ́nù ti [He] 2s² 2p⁴.
2. Magnésíọ̀mù yóò tú àwọn elektírónù méjì jáde láti inú ikarahun valence 3s² rẹ̀ láti ṣàṣeyọrí ìṣètò elektírónù tí ó dúró ṣinṣin [Ne].
3. Atẹ́gùn yóò gba àwọn elekitironi méjì láti kún ìyípo 2p⁴ sí 2p⁶, èyí tí yóò mú kí ìṣètò elekitironi dúró ṣinṣin bíi neon (Ne).
4. Lẹ́yìn tí ó bá tú àwọn elektroni méjì sílẹ̀, magnésíọ́mù di ion Mg²⁺, lẹ́yìn tí ó bá sì ti gba elektroni méjì, atẹ́gùn di ion O²⁻.
5. Àwọn ìdè tó yàtọ̀ síra láàárín Mg²⁺ àti O²⁻ ń fa ara wọn mọ́ra, wọ́n sì ń ṣe ìsopọ̀ ionic MgO.
Àwọn ìdè Covalent
Ìsopọ̀ covalent kan máa ń wáyé nígbà tí àwọn átọ̀mù méjì bá pín méjì ti elektroni. Ìsopọ̀ covalent kan lè jẹ́ ti kìí ṣe polar tí a bá pín àwọn elektroni méjì náà déédé tàbí polar tí a bá pín àwọn elektroni méjì náà déédé.
Ìbéèrè 2:
Ṣàlàyé bí ìṣẹ̀dá àwọn ìsopọ̀ covalent ṣe wáyé nínú molecule omi kan (H₂O).
Ìjíròrò:
1. Àtọ̀mù atẹ́gùn ní àwọn elektírónù mẹ́fà nínú ìkarahun ìta rẹ̀ (ìṣètò [He] 2s² 2p⁴) ó sì nílò àwọn elektírónù méjì sí i láti dé octet kan.
2. Àtọ̀mù hydrogen kọ̀ọ̀kan ní ẹ̀rọ itanna kan nínú ìkarahun ìta (ìṣètò 1s¹) ó sì nílò ẹ̀rọ itanna kan sí i láti ṣe àṣeyọrí duplet.
3. Atẹ́gùn yóò pín ọ̀kan lára àwọn ìsopọ̀ elétíróníkì rẹ̀ pẹ̀lú átọ̀mù hydrogen kọ̀ọ̀kan, nígbà tí ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn átọ̀mù hydrogen yóò fi ẹ̀lẹ́tíróníkì kan fúnni.
4. Èyí yóò yọrí sí ìsopọ̀ covalent méjì láàárín atẹ́gùn àti hydrogen méjì, tí yóò sì ṣẹ̀dá molecule H₂O pẹ̀lú ìṣètò Lewis HOH.
Àwọn ìdè irin
Ìsopọ̀ irin máa ń wáyé nínú àwọn irin, níbi tí “òkun” àwọn elektroni tí a ti yọ kúrò ní agbègbè kan wà tí wọ́n ń rìn fàlàlà láàárín àwọn ion irin náà. Èyí ló fún àwọn irin ní agbára ìṣiṣẹ́ iná mànàmáná àti ooru tó dára.
Ìbéèrè 3:
Ṣàlàyé ìdí tí àwọn irin bíi bàbà (Cu) fi lè ṣe iná mànàmáná dáadáa.
Ìjíròrò:
1. Nínú ìṣètò irin náà, àwọn átọ̀mù bàbà ni a fi ìkùukùu elektroni tí a ti yà sọ́tọ̀ yí ká.
2. Àwọn elekitironi wọ̀nyí kò so mọ́ átọ̀mù pàtó kan, wọ́n sì lè rìn káàkiri ibi tí irin náà wà.
3. Nígbà tí a bá lo agbára iná mànàmáná, àwọn elekitironi wọ̀nyí lè rìn papọ̀ sí ọ̀nà kan, èyí tí yóò jẹ́ kí agbára iná mànàmáná náà máa ṣàn.
4. Nítorí náà, àwọn elekitironi ọfẹ tàbí ìyípadà sí ibi tí a ti ń lò wọ́n yìí mú kí bàbà àti àwọn irin mìíràn lè ṣe iná mànàmáná dáadáa.
Agbara Van der Waals
Àwọn agbára Van der Waals jẹ́ àwọn agbára tí kò lágbára tí ó máa ń dìde nítorí àìdúróṣinṣin ìpínkiri elekitironi láàrín tàbí láàárín àwọn molecule. Oríṣi méjì pàtàkì ló wà: agbára London (ìtúká) àti agbára dipole-dipole.
Ìbéèrè 4:
Ṣàlàyé ipa ti awọn agbara Van der Waals ninu awọn ipele omi ati lile ti benzene (C₆H₆).
Ìjíròrò:
1. Àwọn molecule Benzene jẹ́ àwọn molecule tí kìí ṣe polar nítorí pé wọ́n jẹ́ oníwọ̀n, nítorí náà àwọn agbára ìtúká London (ìfọ́ká) ni àwọn agbára Van der Waals tí ó lágbára jùlọ.
2. Awọn agbara Ilu Lọndọnu dide nitori ibaraenisepo laarin awọn dipoles lẹsẹkẹsẹ ti a ṣẹda nipasẹ awọn iyipada ninu pinpin awọn elekitironi ninu awọn molikula benzene.
3. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn agbára wọ̀nyí kò lágbára ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn ìsopọ̀ covalent tàbí ionic, ní iye púpọ̀, àwọn agbára London lè ní ipa lórí àwọn ànímọ́ àwọn molecule.
ní àwọn ìpele líle àti omi.
4. Ní ìpele omi, agbára Van der Waals mú àwọn molecule papọ̀ bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìṣíkiri àwọn molecule náà ṣì ga.
5. Ní ìpele líle, àwọn agbára wọ̀nyí ń ran lọ́wọ́ láti máa ṣe ìtòlẹ́sẹẹsẹ mọ́lẹ́kúlù tí ó wà létòlétò.
Àwọn Ìbéèrè àti Ìjíròrò Àfikún Àpẹẹrẹ
Ìbéèrè 5:
Ṣàlàyé bí ìṣẹ̀dá àwọn ìsopọ̀ covalent polar ṣe wáyé nínú molecule carbon dioxide (CO₂) àti ìdí tí molecule yìí kò fi jẹ́ polar.
Ìjíròrò:
1. Erogba ni elekitironi valensi mẹrin, nigba ti atẹgun ni elekitironi valensi mẹfa.
2. Láti ṣe àṣeyọrí ìṣètò octet, erogba nílò elekitironi meji ati atẹgun nilo elekitironi meji ni ọkọọkan.
3. Erogba n ṣe idapọpọ covalent meji pẹlu awọn atomu atẹgun meji ni ẹgbẹ mejeeji (eto O=C=O).
4. Ìsopọ̀ covalent méjì kọ̀ọ̀kan ní í ṣe pẹ̀lú pípín àwọn mélékrónù méjì láàárín erogba àti atẹ́gùn.
5. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìsopọ̀ C=O kọ̀ọ̀kan jẹ́ polar (bí atẹ́gùn electronegative ṣe ń fa àwọn elektroni mọ́ra tó), àwọn polarities wọ̀nyí jẹ́ symmetrical wọ́n sì ń fagilé ara wọn nínú ìṣètò linear ti molecule CO₂, kí molecule náà lè jẹ́ polar.
Ìbéèrè 6:
Kí ló dé tí molecule ammonia (NH₃) fi ní igun ìsopọ̀ tó kéré sí tetrahedron tó dára jùlọ?
Ìjíròrò:
1. Nitrogen ninu amonia ni elekitironi valensi marun (iṣeto [He] 2s² 2p³) o si nilo elekitironi meta si i lati de octet kan.
2. Nitrogen ṣe ìsopọ̀ covalent mẹ́ta pẹ̀lú àwọn átọ̀mù hydrogen mẹ́ta, èyí tí ó fi ọ̀kan lára àwọn elekitironi sílẹ̀ lórí nitrogen.
3. Apata tetrahedron tó dára jùlọ ní igun ìsopọ̀ tó tó 109.5°, ṣùgbọ́n nítorí pé apa kan ṣoṣo náà nílò àyè púpọ̀ sí i, ó sì ń tì ìsopọ̀ HNH sún mọ́ 107°.
4. Ipa ìfàsẹ́yìn ti àwọn èlékínónù kan ṣoṣo dín igun ìsopọ̀ kù ní ìfiwéra pẹ̀lú igun tetrahedral tó dára jùlọ.
Ìbéèrè 7:
Kí ló dé tí NaCl fi ń yọ́ nínú omi ṣùgbọ́n I₂ kò yọ́?
Ìjíròrò:
1. NaCl jẹ́ àdàpọ̀ ionic kan tí ó ní àwọn ions Na⁺ àti Cl⁻ nínú. Omi jẹ́ ohun tí ó lè ya àwọn ions wọ̀nyí sọ́tọ̀ nípasẹ̀ ìbáṣepọ̀ ion-dipole.
2. Nígbà tí NaCl bá yọ́, àwọn ion Na⁺ àti Cl⁻ ni a máa yí ká pẹ̀lú àwọn molecule omi tí wọ́n ń ṣètò ara wọn láti mú kí agbára àwọn ion dúró ṣinṣin.
3. I₂ jẹ́ mọ́líkúùlù tí kìí ṣe pólándì nítorí náà kò lè yọ́ dáadáa nínú àwọn solvent polar bíi omi ṣùgbọ́n ó lè yọ́ dáadáa nínú àwọn solvent tí kìí ṣe pólándì gẹ́gẹ́ bí ìlànà “bí ó ṣe ń yọ́ bí”.
Penutup
Lílóye àwọn ìpìlẹ̀ ìsopọ̀ kẹ́míkà nípasẹ̀ yíyanjú ìṣòro jẹ́ ọ̀nà tó gbéṣẹ́ láti fi àwọn èrò tí a ti kọ́ tẹ́lẹ̀ múlẹ̀. Ní òkè yìí, a ti jíròrò onírúurú ìsopọ̀ kẹ́míkà, a sì ti pèsè àpẹẹrẹ tó bo àwọn agbára ionic, covalent, metallic, àti van der Waals. Nípa ṣíṣiṣẹ́ lórí àti òye àwọn ìṣòro wọ̀nyí, a nírètí pé a ó ní òye tó dára nípa ìsopọ̀ kẹ́míkà àti àwọn ìlò rẹ̀ ní onírúurú ipò.
