Aiseā e Agi ai le Matagi mai Nofoaga e Maualuga le Mamafa o le Ea i Nofoaga e Maualalo le Mamafa o le Ea
O le matagi, o se mea fa'aletino e foliga mai e faigofie, o se taunuuga o fegalegaleaiga faigata e aofia ai le mamafa o le ea, le vevela, ma le feliuliua'i o le Lalolagi. O le malamalama i le mea e mafua ai ona agi le matagi mai nofoaga e maualuga i nofoaga e maualalo le mamafa o le ea e taua tele i le tau ma le puleaina o fa'alavelave fa'alenatura, ma e iai ni aafiaga taua i le olaga i aso faisoo ma le tamaoaiga.
O le ā le Mamafa o le Ea?
O le mamafa o le ea e mafua mai i le mamafa o se koluma o le ea i luga aʻe o se vaega faapitoa i luga o le fogaeleele o le Lalolagi. O le mea autu e aʻafia ai le mamafa o le ea o le vevela o le ea. E masani ona faʻalauteleina le ea mafanafana, faʻamama, ma siʻitia, ma mafua ai le mamafa maualalo i luga o le fogaeleele o le Lalolagi. I se isi itu, o le ea malulu e masani ona mimilo, mamafa, ma goto ifo, ma mafua ai le mamafa maualuga i luga o le fogaeleele o le Lalolagi.
Tulafono Fa'avae o le Fisiki ma le Fa'agasologa o le Suavai
O le malamalama i le mafuaʻaga e fealuaʻi ai le matagi mai nofoaga e maualuga le mamafa i nofoaga e maualalo le mamafa e manaʻomia ai sina malamalama i tulafono o le fisiki ma le faʻagasologa o le vai. O tulafono e sili ona tāua iinei o le Tulafono a Pascal ma mataupu faavae autū o le faʻagasologa o le vai.
1. O le Tulafono a Pascal o loʻo faʻapea mai o le mamafa e faʻaoga i se vai faʻatapulaʻaina e tutusa lona fesiitaiga i itu uma. E tāua lenei mea i le tulaga o le tau auā e faʻaalia ai le auala e mafai ai e suiga o le mamafa i se tasi eria ona aʻafia ai le siosiomaga o loʻo siomia ai.
2. O le mataupu faavae a Bernoulli, o se vaega o le fluid dynamics, o loʻo taʻu mai ai o le saoasaoa o le vai e faʻateleina pe a faʻaitiitia le mamafa, ma le faʻafeagai. O lenei mataupu faavae e pulea ai le gaioiga o le matagi aua o le matagi, o se vaega o le ea e fealuaʻi, e taumafai e faʻatusatusa le le paleni o le mamafa.
Aiseā e Eseese ai Omiga?
O suiga i le mamafa o le ea e mafua mai i ni nai mea taua:
1. Vevela: E pei ona faʻamatalaina muamua, o le vevela o se mea taua tele. A faʻavevela e le la le fogaeleele, e alu aʻe le ea mafanafana, ma faʻatupuina ai vaega e maualalo le mamafa o le ea. I se isi itu, i vaega e malulu, e masani ona agai i lalo le ea, ma faʻatupuina ai le mamafa maualuga.
2. Fesuiaiga o le Lalolagi: O le faataamilosaga a le Lalolagi e mafua ai se malosiaga e ta'ua o le Malosiaga Coriolis. O lenei aafiaga e mafua ai ona liliu ese matagi mai lo latou ala sa'o, ma liliu i le taumatau i le Itulagi i Matu ma le agavale i le Itulagi i Saute. E sili atu ona iloga lenei mea i afa ma faiga tetele o le tau.
3. Tulaga o le eleele: O mauga, vanu, ma isi foliga o le eleele e aʻafia ai foʻi le tufatufaina o le mamafa o le ea. E tuleia le ea i luga ma lalo e le tutusa o le eleele, lea e mafai ona fausia ai ni vaega e maualuga ma maualalo le mamafa o le ea.
4. Susū: O le susū o le ea, po'o le aofa'i o le ausa o le vai, e a'afia ai fo'i le mamafa o le ea. O le tele o le ea susū (o lo'o i ai le tele o molela'au ausa o le vai) e foliga mai e itiiti le mafiafia nai lo le ea mago, ma i'u ai ina maualalo le mamafa.
E fa'apefea ona Fausia le Matagi?
O eseesega o le mamafa e mafua mai i mea o loʻo i luga e mafua ai le malosi e tuleia ai le matagi. E masani ona siitia le ea mai nofoaga e maualuga le mamafa (lea e sili atu le mafiafia o molekula o le ea) i nofoaga e maualalo le mamafa (lea e itiiti ifo le mafiafia o molekula o le ea) ina ia ausia ai le paleni. O lenei faiga e pulea e le tulafono o le kesi lelei, lea e taʻu mai ai o vai (e aofia ai le ea) e tafe mai nofoaga e maualuga le mamafa i le mamafa maualalo e tutusa ai le eseesega o le mamafa.
Matagi Tetele: Matagi Fa'ale-Ao
I le ea pito i luga, e masani ona fausia ai matagi tetele, e ta'ua o matagi geostrophic. O iinei, e fealua'i tutusa matagi ma isobars (laina tutusa o le mamafa) ona o le paleni i le va o le malosi o le Coriolis ma le malosi o le fa'asolosolo o le mamafa, nai lo le tafe sa'o mai vaega o le mamafa maualuga i le mamafa maualalo. Peita'i, o le fa'avae o lenei faiga—le le paleni o le mamafa—e fa'aaogaina pea.
O le Aafiaga o le Matagi i le Tau ma le Tau
E taua tele le sao o le matagi i le fuafuaina o le tau ma mamanu o le tau i le lalolagi atoa. O nisi o faʻataʻitaʻiga o mea e fesoʻotaʻi i ai e aofia ai:
1. Timuga ma Afa: O matagi e feavea'i ai le ausa mai le sami i uta e mafai ona mafua ai timuga ma afa. Mo se fa'ata'ita'iga, o matagi malolosi o le timuga e a'afia ai mamanu o timuga i Asia i Saute.
2. Vevela ma Galu Malulu: E mafai e matagi ona feavea'i le vevela po'o le malulu mai le tasi vaega o le lalolagi i le isi vaega, ma a'afia ai le vevela i le lotoifale. O matagi e sau mai le Pole i Matu (Antarctic) e mafai ona aumaia galu malulu tele.
3. Matagi Föhn ma Chinook: O matagi e alu ifo i lalo o le mauga (e pei o le Föhn ma le Chinook) e mafai ona aumaia le ea mafanafana ma mago i vaega o mauga, ma faamafanafana vave ai le eria ma aafia ai siosiomaga faalenatura i le lotoifale.
Aafiaga Tau Tamaoaiga ma Agafesootai
1. Fa'ato'aga: E fa'alagolago tele faifa'ato'aga i le matagi e fa'atonutonu ai le vevela ma le susū o a latou fa'ato'aga. Mo se fa'ata'ita'iga, o le tele o le matagi e mafai ona mafua ai le lāmala, ae o matagi e aumaia ai timuga e mafai ona matua'i aoga.
2. Malosiaga: O le matagi o se punaoa taua o le malosiaga fa'afouina. E liua e ta'avale matagi le malosiaga fa'agaoioi o le matagi i le malosiaga eletise. O le tufatufaina o le mamafa e mafua ai le matagi e fuafua ai le tulaga sili ona lelei o nei ta'avale.
3. Felauaiga: E aʻafia e le matagi auala o vaalele ma vaʻa. E tatau i pailate ma kapeteni vaʻa ona mafaufau i le saoasaoa ma le itu e agai i ai le matagi ina ia mautinoa le saogalemu ma le lelei o femalagaaiga.
I'uga
O le faagasologa e mafua ai ona agi le matagi mai nofoaga e maualuga le mamafa i nofoaga e maualalo le mamafa, o le taunuuga lea o se fegalegaleaiga faigata i le va o mea e pei o le vevela, le faataamilosaga o le Lalolagi, foliga o le eleele, ma le susū. O lenei mea e tupu, e ui ina faigofie i le mataupu faavae, ae e iai sona aafiaga lautele ma loloto mo le tele o vaega o le olaga, mai le tau ma le tau i le tamaoaiga ma le sosaiete.
O le malamalama lelei i le malosi o le matagi ma le mamafa o le ea e lē gata ina tāua mo saienitisi ma tagata suʻesuʻe i le tau, ae faʻapea foʻi ma le malamalama faʻavae e aogā mo i tatou uma. O le malamalama i le auala ma le mafuaʻaga e gaoioi ai le matagi, e mafai ai ona tatou vavalo lelei i le tau, faʻaaogāina punaʻoa faanatura, ma faʻaitiitia ai le aʻafiaga o faʻalavelave faanatura e mafua mai i le matagi, e pei o afa ma afā tetele.