Le Toso a le Kalave o le Lalolagi
O le kalave o se tasi o malosiaga sili ona taua i le atulaulau. E ui e le vaaia, ae o ona aafiaga e lagonaina i taimi uma: e pa'ū mea i le eleele, e tafe le vai i nofoaga maulalo, ma e mafai ona tatou tutu sa'o e aunoa ma le opeopea i le ea. I totonu o punaoa eseese o le kalave, o le mea e sili ona fesoota'i ma le olaga o tagata o le tosoina o le kalave a le Lalolagi. O lenei malosiaga e taofia ai tagata, manu, laau, vasa, ma le ea e taula i le paneta, ma e faatonutonuina ai foi le gaioiga o le tele o mea o siomia ai le Lalolagi, e aofia ai satelite fa'apitoa.
Malamalama i le malosi o le kalave
I se faaupuga faigofie, o le tosina atu o le kalave o le malosi lea e tosina mai ai mea e mamafa le tasi i le isi. Ona o le tele o le mamafa o le Lalolagi, e tosoina ai mea uma o siomia ai agai i lona ogatotonu. O lenei toso e faatatau i mea uma: papa, vai, tino o le tagata, e oo lava i le ea. O le tele o le mamafa o se mea, o le tele foi lea o lona malosi o le kalave.
O lenei manatu ua faʻamatalaina faʻasaienisi e ala i le tulafono o le kalave lautele, lea na faʻalauiloaina e Isaac Newton . E tusa ai ma le mataupu faavae a Newton, o le malosi o le kalave i le va o mea e lua e faʻalagolago i lo la mamafa ma le mamao i le va o laʻua. O lona uiga e tosina mai i tatou e le Lalolagi ona o lona mamafa tele, ma tatou te tosina mai foʻi le Lalolagi, ae o lo tatou malosi e matua laʻititi lava e le iloa i aso uma.
Aiseā e pa'u'ū ai mea i lalo?
A fa'asa'oloto se mea mai le lima, o le a agai i lalo, o lona uiga, agai i le ogatotonu o le Lalolagi. E le tutusa le itu i lalo i soo se mea pe a va'aia mai le vateatea; o le uiga o le "lalo" i taimi uma o le agai i le ogatotonu o le paneta. O le mafua'aga lea e lagona ai pea e tagata i vaega eseese o le Lalolagi e pei o lo'o tutu i luga o le fogaeleele, ae le o lo'o fa'asaga i lalo pe pa'u'ū i le vateatea.
O le isi mea taua o le fa'atelevaveina o le kalave. I tafatafa o le fogaeleele o le Lalolagi, e oo i ai se mea e pa'ū i se fa'atelevaveina e tusa ma le 9,8 m/s². O lona uiga o sekone ta'itasi e fa'ateleina ai le saoasaoa o le mea i le tusa ma le 9,8 mita i le sekone (pe afai e le amana'ia le tete'e o le ea). O le mafua'aga lea e fa'atelevaveina ai mea e pa'ū se'ia o'o ina pa'ū i le eleele.
Kalave, mamafa, ma le tele: e masani ona fenumiai
I le olaga i aso faisoo, e toatele tagata e faatusatusa le "mamafa" i le "mamafa", e ui lava e eseese mea ia e lua.
– O le mamafa o le aofaʻi lea o mea o loʻo i totonu o se mea faitino. E le suia le mamafa tusa lava pe siitia le mea faitino i se isi nofoaga.
– O le mamafa o le malosiaga o le kalave e faʻatino i luga o le mamafa. E faʻalagolago le mamafa i le faʻavavevaveina ona o le kalave.
O se fua faigofie e masani ona faʻaaogaina o le:
Mamafa (W) = mamafa (m) × fa'avavevaveina ona o le kalave (g)
Afai e 50 kg le mamafa o se tagata i le Lalolagi, o lona mamafa e tusa ma le 50 × 9,8 = 490 newtons. Afai o iai lea tagata i le Masina, o le a itiiti ifo le fa'avavevaveina ona o le kalave, o lea o le a matua itiiti ifo fo'i lona mamafa—e ui lava o le a tumau pea lona mamafa i le 50 kg.
Aiseā e lē tutusa ai le kalave o le Lalolagi i mea uma?
E ui e masani ona manatu e tumau, ae o le kalave o le Lalolagi e fesuisuiaʻi teisi mai lea nofoaga i lea nofoaga. E tele mafuaʻaga mo lenei mea:
1. E lē atoatoa le lapotopoto o le foliga o le Lalolagi
E fai si "pupula" o le Lalolagi i le ekueta ma e sili atu ona mafolafola i pole. O le iʻuga, o le mamao mai se tasi i le ekueta i le ogatotonu o le Lalolagi e fai si mamao atu nai lo se tasi i pole, o lea e fai si laʻititi ai lo latou kalave.
2. O le feliuliua'i o le lalolagi
E feliuliua'i le Lalolagi i lona 'au. O lenei feliuliua'i e fa'aitiitia ai le malosi aoga agai i le ogatotonu, aemaise lava i le ekueta. O le mea lea, o le mamafa o se mea i le ekueta e la'ititi teisi nai lo le mamafa i pole.
3. Maualuga o le nofoaga
O le maualuga o le tulaga o se nofoaga i luga a'e o le sami, o le mamao fo'i lea mai le ogatotonu o le Lalolagi, o lea e la'ititi ai teisi le malosi o le kalave. O le mea lea, o le kalave i le tumutumu o se mauga e la'ititi ifo nai lo le tulaga o le sami.
4. Tufatufaina o le mamafa i totonu o le Lalolagi
E lē tutusa lelei le mafiafia o le lalolagi. O eseesega i le fausaga o papa, atumauga, ma e oo lava i vanu e mafai ona mafua ai ni nai eseesega laiti i le kalave i le lotoifale.
E lē o matuā iloga tele lenei eseesega i gaoioiga i aso faisoo, ae e tāua i fua faasaienisi, faafanua o le eleele, ma le sa'o o le folauga.
O le matafaioi a le kalave o le Lalolagi mo le ola
A aunoa ma le malosi o le kalave o le Lalolagi, semanū e leai se ola e pei ona tatou iloa. O nisi nei o ona matafaioi autū:
– Taofia le siosiomaga
E taofia e le kalave ia kasa e pei o le okesene ma le naitorosene i le Lalolagi. A aunoa ma se ea, o le a matuā ogaoga le vevela, o le a leai se ea e manava ai, ma o le a faaitiitia le puipuiga mai le ave o le la.
– Taofi le vai i luga o le fogaeleele
O vasa, vaituloto, vaitafe, ma e oo lava i le vai i lalo o le eleele e "taofi" uma e le kalave. Ana faapea e vaivai tele le kalave, semanu e faigofie ona sola ese le vai i le vateatea, aemaise lava i se taimi umi.
– Fesoasoani i le taamilosaga o le vai
E pa'ū le timu ona o le tosoina e le kalave o mataua o le vai agai i le eleele. E tafe fo'i vaitafe agai i le sami ona o le tosoina e le kalave o le vai i nofoaga maulalo.
– Fausiaina o le fausaga o le tino o mea ola
Ua masani le tino o le tagata i le kalave o le Lalolagi i le tele o miliona tausaga. O ponaivi, maso, ma le faiga o le tafe toto e galulue i lalo o nei tulaga. O le mafuaaga lea e oo ai i tagata faimalaga i le vateatea ni suiga faaletino e pei o le faaitiitia o maso ma le mafiafia o ponaivi.
Kalave ma le taamilosaga: aisea e le pa'ū ai satelite?
Atonu e foliga ese: afai e tosoina i lalo mea uma e le kalave o le Lalolagi, aisea e mafai ai e satelite ona "opeopea" i le vateatea? O loo pa'ū pea satelite agai i le Lalolagi, ae e maualuga tele fo'i lo latou saoasaoa faalava. O le i'uga, e pa'ū satelite i le laina ma le pi'o o le Lalolagi, ma fausia ai ni ta'amilosaga.
I se isi faaupuga, o le taamilosaga o le taunuuga lea o se paleni i le va o:
– le tosoga kalave e tosoina ai le satelite agai i le Lalolagi, ma
– le saoasaoa fa'anenefu e fa'agaoioi ai pea le satelite i luma.
O le mataupu faavae lava lea e tasi e faamatala ai foi le gaioiga a le Masina e faataamilo i le Lalolagi ma le Lalolagi e faataamilo i le La.
O le aafiaga o le kalave i mea tutupu i le Lalolagi
O le toso a le kalave o le Lalolagi e aʻafia ai foʻi le tele o mea faanatura, mo se faʻataʻitaʻiga:
- Tai
E tele lava ina a'afia le tai e le kalave o le Masina ma le La i le Lalolagi, ae e iai pea le sao o le kalave o le Lalolagi ona e "fusifusia" le vai i le Lalolagi. lenei paneta ma fealuaʻi e mulimuli i le malosi o le kalave le tino faalelagi.
– Mauga ma solo ma papa
E toso ifo e le kalave le eleele ma papa. A matuā ma’ai tele le auvae pe a leai se malosi e pipii ai le eleele, o le malosi o le kalave e mafua ai ona gaoioi le tele o mea.
– Mamafa o le ea ma le tau
E taofia le ea e le kalave o lea e iai lona mamafaO eseesega i le mamafa ma le vevela e aʻafia ai le fausiaina o matagi ma mamanu o le tau.
Kalave i le vaaiga faʻaonaponei
Na faamatala e Newton le kalave o le malosi o le tosina atu i le va o mea tetele. Peita’i, i le fisiki fa’aonaponei, aemaise lava e ala i le a’oa’oga a Albert Einstein o le relativi lautele, e malamalama i le kalave o se taunuuga o le pi’o o le vateatea-taimi e mafua mai i le tele ma le malosi. E “pi’o” e le Lalolagi le vateatea-taimi o lo’o siomia ai, ma e fealua’i mea e tusa ai ma lena pi’o. E ui atonu e foliga faigata lenei mea, ae i se fua fa’atatau i aso ta’itasi, o taunuuga e ogatasi ma fuafuaga a Newton ma e sa’o lava mo le tele o fa’amoemoega.
I'uga
O le toso a le kalave o le Lalolagi o le malosiaga autū lea e mafai ai ona ola i luga o lenei paneta. E faamatala ai le mafuaaga e pa'u'ū ai mea, le mafuaaga e mamafa ai i tatou, le auala e tafe ai le vai, le auala e faatumauina ai le ea, ma le auala foi e taamilo ai satelite. E ui e masani ona manatu e tumau, ae e eseese teisi le kalave o le Lalolagi e faalagolago i le nofoaga, maualuga, ma le foliga o le Lalolagi. O le malamalama i le kalave e le gata ina fesoasoani e faamatala ai mea faigofie e pei o le pa'ū o se apu mai se laau, ae e tatala ai foi ni malamalamaaga i le auala e galue ai le atulaulau, mai taamiloga o paneta i femalagaaiga i le vateatea.