Faʻataʻitaʻiga o le Faʻaaogaina o le Fisiki i Taʻaloga
E masani ona malamalama i taʻaloga o ni gaoioiga e faʻalagolago i le malosi o maso, le tumau, ma le fuafuaga taʻaloga. Peitaʻi, i tua atu o gaioiga a tagata taʻalo uma—mai se tamoʻe vave i se kiki piʻo i se oso maualuga—e iai tulafono o le fisiki o loʻo galue. E fesoasoani le fisiki e faʻamatalaina pe aisea e milo ai se polo ma suia le itu e agai i ai, pe faʻapefea ona oso maualuga se tagata taʻalo, pe aisea e vave ai ona aau i nisi o tulaga o le tino. O le malamalama i manatu o le fisiki i taʻaloga e le gata ina manaia faʻasaienisi ae aoga foʻi mo le faʻaleleia atili o le faʻatinoga, faʻaitiitia le lamatiaga o manuʻa, ma faʻaleleia atili metotia o aʻoaʻoga.
1. Tulafono a Newton ma le Gaioiga a le Tagata Ta'alo
O tulafono a Newton e taua tele i le malamalama i le gaioiga i taaloga. O le Tulafono Muamua a Newton (inertia) o loʻo faʻamatalaina ai o le a tumau pea se mea i le malolo pe gaoioi pea i se laina saʻo seʻi vagana ua faʻatinoina e se malosi. I se tulaga taʻaloga, o le polo e taʻavale i luga o se malae o le a faʻaauau pea ona gaoioi seʻia oʻo ina taofia e le feteʻenaʻiga ma le teteʻe o le ea. E oʻo foʻi i tagata taʻaalo le inertia pe a amata pe taofi le gaioiga; o le mafuaʻaga lea e manaʻomia ai e tagata tamoʻe vave se tulei malosi mai o latou vae e malolo ai ma amata ona tamoʻe.
O le Tulafono Lona Lua a Newton (F = m·a) o loʻo taʻu mai ai o le faʻavavevaveina e faʻalagolago i le malosi ma le mamafa. Mo se faʻataʻitaʻiga, i le siʻi mamafa, o le tele o le malosi e faʻaaoga e se tagata taʻalo, o le tele foʻi lea o le faʻavavevaveina i luga o le pa. Peitaʻi, o le tele o le mamafa o le pa, o le tele foʻi lea o le malosi e manaʻomia e maua ai le faʻavavevaveina tutusa. I taʻaloga e pei o le lakapi poʻo le lakapi Amerika, o le mamafa o le tino o se tagata taʻalo e aʻafia ai foʻi le faʻavavevaveina ma le tulei i le taimi o le tamoʻe poʻo fetoʻai.
O le Tulafono Lona Tolu a Newton (gaioiga-tali atu) e manino lava i le osooso. A tulei e se tagata ta'alo le eleele i se malosi patino, e fa'atino e le eleele se malosi tali atu e tutusa le tele ae fa'afeagai le itu, ma tuleia ai le tagata ta'alo i luga. O le tele o le malosi ma le sa'o o le itu o le tulei, o le tele foi lea o le malosi tali atu e si'i ai le tino.
2. Fa'aosofiaga ma le Malosi i Feto'ai ma Pa
O le malosi o le polo e fua mai le mamafa ma le saoasaoa (p = m·v). I le tele o taʻaloga, e taua tele le malosi o le polo i le aoga o le gaioiga. O se tagata togi polo, mo se faʻataʻitaʻiga, o le a ia faia se togi malosi pe a maualuga le saoasaoa o le polo ma lava le mamafa. I le soka, o le malosi o le vae e kiki ai e fuafua ai le saoasaoa o le malaga a le polo.
E fesoʻotaʻi le lagona faʻafuaseʻi ma le suiga o le momentum (I = F Δt). I se ta tenisi poʻo se ta badminton, o le faʻateleina o le taimi e paʻi ai le raketi ma le polo/shuttlecock (tusa lava pe na o sina vaega o le sekone) e mafai ona faʻateleina ai le lagona faʻafuaseʻi, ma mafua ai ona vave le alu o le polo/shuttlecock. O lenei manatu e faʻamatalaina ai foʻi le mafuaʻaga e faʻaaogaina ai totigilima fusu: latou te faʻateleina le taimi e paʻi ai le ta, faʻaitiitia ai le malosi tele, fesoasoani e faʻaitiitia ai manuʻa.
3. Malosi, Galuega, ma le Mana i le Faatinoga
I le fisiki, e tupu le galuega pe a mafua ai e se malosiaga se fesiitaiga (W = F·s). I le tietie uila, e faatino e le tagata taalo le galuega pe a tietie uila e faagaioi ai le uila i luma. O le malosi e faaaogaina e mafai ona sau mai le malosi faakemikolo i le tino, lea e liua i le malosi faaniukilia.
E fa'ateleina vave le malosi o le tino (Ek = ½ m v²) pe a fa'ateleina le saoasaoa auā e fa'alagolago lea i le sikuea o le saoasaoa. O le mafua'aga lea e mafai ai e fa'aopoopoga laiti i le saoasaoa o le tamo'e ona i'u ai i le fa'ateleina tele o le malosi. E manino le malosi o le gafatia o le kalave (Ep = m g h) i le oso maualuga ma le a'e papa, lea e "teu" ai e tagata ta'a'alo le malosi e pei o le maualuga.
O le malosi o le fua faatatau lea o le faia o galuega (P = W/t). I le tamoega 100-mita, e manaʻomia e tagata taʻaʻalo le malosi tele e faʻatupu ai ni faʻavavevavega tetele i se taimi puʻupuʻu. Ae i le taimi nei, i le marathon, e ono maualalo le malosi masani ae e tatau ona faʻatumauina mo se taimi umi tele. O lenei eseesega i manaʻoga o le malosi e faʻamatalaina ai le eseesega o le ituaiga o tino ma aʻoaʻoga i le va o tagata tamoe ma tagata tamoʻe mamao.
4. Aerodynamics: Tete'e atu i le Ea ma le Tulaga o le Tino
E taua tele le tete'e atu i le ea (toso) i ta'aloga saoasaoa e pei o le tietie uila, tamoe saoasaoa, faase'e, po'o le tu'uga ta'avale. E a'afia le toso e le foliga o le tino, le lautele o le vaega, ma le saoasaoa. E masani ona punou ma fa'apipi'i e tagata tietie uila o latou tino e fa'aitiitia ai le lautele o le vaega ma fa'alelei ai le tafe o le ea.
O lavalava ta'alo ua mamanuina fo'i ina ia fa'alelei le ea. Mo se fa'ata'ita'iga, i le tauvaga aau, o lavalava ta'ele ua mamanuina fa'apitoa e fa'aitiitia ai le toso ma fa'ateleina ai le lelei o le ta'avale. E fa'apena fo'i i pulou uila ma seevae tamo'e, ia ua mamanuina fa'apitoa e fa'aitiitia ai le fa'aumatia o le malosi.
5. Aafiaga Magnus: Fa'ata'amilomilo ma Liliu Polo
Ua e vaʻai ea i se kiki saoloto i le soka e piʻo ma le maʻai, pe o se polo tenisi e "faʻasolo ifo" pe a uma ona taia i le topspin? O lenei mea e faʻamatalaina e le Magnus effect. A milo se polo, e vave atu le tafe o le ea i le tasi itu o le polo nai lo le isi itu, ma faia ai se eseesega o le mamafa. O lenei eseesega o le mamafa e maua ai se malosi e faʻalavelaveina ai le ala o le polo.
I le soka, o le vili i luga o le polo e mafai ai ona pi'o i luga o le puipui. I le tenisi, o le topspin e maua ai le malosi i lalo, ma mafua ai ona vave ifo le polo ma oso i luga, ma faigata ai mo le fili. I se isi itu, o le backspin e mafai ona fa'aumiumi ai le lele o le polo ma oso i lalo, e masani ona va'aia i le slice shots.
6. Tulimanu o le Togi ma le Gaioiga Parabolic
O le tele o ta'aloga e aofia ai gaioiga parabolic (projectile), e pei o le togi tao, togi fana, pasiketipolo, ma le soka. O le mea sili, a aunoa ma le tete'e atu i le ea, o le tulimanu e 45-tikeri e maua ai le mamao sili ona mamao mo se saoasaoa muamua. Peita'i, i tulaga moni o le lalolagi, e mafai ona fesuisuia'i mea e pei o le maualuga o le amataga, tete'e atu i le ea, ma le metotia o le fa'asa'olotoina.
I le pasiketipolo, e tatau i tagata ta'a'alo ona fetu'una'i le tulimanu o le latou kiki ina ia maua ai le arc sa'o mo se avanoa tele e lavea ai le ato. O le maualuga o le arc, o le tele fo'i lea o le avanoa e ulufale ai le polo, ae e mana'omia ai le pulea lelei o le malosi.
7. Fete'ena'iga: O le Ki i le Fa'amalosi ma le Pulea
E taua tele le fete'ena'iga i toetoe lava o ta'aloga uma. E fa'aaogā e seevae soka ni pine e fa'ateleina ai le fete'ena'iga ma le eleele, e puipuia ai tagata ta'a'alo mai le se'e a'o tamo'e ma liliu. I ta'aloga, o pine i seevae o tagata tamo'e vave e fesoasoani e pipi'i ai le ala, ma fa'aleleia atili ai le saoasaoa o le tulei i tua i le fa'atupuina o le fa'avavevaveina i luma.
I le isi itu, o nisi taʻaloga e faʻamoemoe moni lava e faʻaitiitia le feteʻenaʻiga. O le ski ma le aisa skating e faʻaaogaina ai ni mea maseesee e mafai ai e tagata taʻaʻalo ona vave faaseʻe. I le aau, o le sini autū o le faʻaitiitia lea o le feteʻenaʻiga ma le vai, ma mafai ai e le tino ona gaoioi ma le malosi itiiti.
8. Paleni, Ogatotonu o le Mamafa, ma le Mausali
O le paleni o le tino e fuafua i le tulaga o le ogatotonu o le mamafa ma le vaega o le lagolago. I faamalositino i le fola, e pulea e tagata taaalo lo latou ogatotonu o le mamafa ina ia tumau i luga aʻe o le vaega lagolago i taimi o tū poʻo tulaueleele. I le piiga ma le judo, o le faatoʻilaloina o se fili e masani ona ausia e ala i le siitia o lo latou ogatotonu o le mamafa mai le vaega lagolago, ma faʻalavelaveina ai i latou.
I ta'aloga e pei o le faase'e laupapa po'o le faase'e i luga o le vai, o le mautu e a'afia i le mafai e le tagata ta'alo ona fa'agaioi vave le ogatotonu o le mamafa e fetu'una'i ai i malosiaga fesuisuia'i mai le laupapa ma le fogā'ele'ele.
Fa'ato'a
O le faʻaaogaina o le fisiki i taʻaloga e lē na o se aʻoaʻoga i tusi aʻoaʻoga, ae o se mea moni e iai i taʻaloga uma ma toleniga. O tulafono a Newton e faʻamatalaina ai le gaioiga ma le malosi, o le faʻaosoosoga ma le saoasaoa e faʻamatalaina ai aʻafiaga ma fetoʻai, o manatu o le malosi ma le mana e faʻaalia ai manaʻoga o le faʻatinoga, aʻo le aerodynamics, le Magnus effect, parabolic motion, friction, ma le paleni e fesoasoani i se malamalamaga loloto o metotia. O le malamalama i le fisiki, e mafai ai e tagata taʻaʻalo ma faiaʻoga ona faʻaleleia le fuafuaga, faʻaleleia metotia, filifili meafaigaluega talafeagai, ma faʻaitiitia le lamatiaga o manuʻa. I le iuga, o taʻaloga o se faʻamaoniga e mafai e le saienisi ma le gafatia o le tagata ona tuʻufaʻatasia e maua ai se faʻatinoga tulaga ese.