Su'esu'ega o le Manatu o le Tuputupu A'e o le Tamaoaiga ma le Atina'eina o le Tamaoaiga i se Va'aiga Fa'aonaponei
I talanoaga tau tamaoaiga i aso nei, o upu o le tuputupu aʻe o le tamaoaiga ma le atinaʻeina o le tamaoaiga e masani ona faʻaaogaina tutusa, e peiseaʻī o ni upu tutusa. Peitaʻi, mai se vaaiga faʻaonaponei, e eseese o la taulaʻiga, lapopoʻa, ma aʻafiaga o faiga faʻavae. O le tuputupu aʻe o le tamaoaiga e faʻamamafa ai le faʻateleina o le gafatia o le gaosiga a se atunuʻu ma le aofaʻi o oloa gaosi, ae o le atinaʻeina o le tamaoaiga e atagia ai suiga lautele: suiga i le fausaga o le tamaoaiga , faʻaleleia atili o le tulaga lelei o le olaga, faʻaitiitia o le le tutusa, ma le faʻamalosia o faʻalapotopotoga. O lenei tusiga o loʻo talanoaina ai eseesega faʻavae i le va o le lua, faʻailoga o loʻo faʻaaogaina, ma le taua o se vaaiga faʻaonaponei i le faʻatulagaina o faiga faʻavae tau tamaoaiga.
1. Faʻamatalaga ma le Taulaʻiga o le Tuputupu Aʻe o le Tamaoaiga
O le tuputupu aʻe o le tamaoaiga e masani ona faʻamatalaina o le faʻateleina o le gaosiga o oloa ma auaunaga i totonu o se tamaoaiga i se vaitaimi atofaina. O le fua e masani ona faʻaaogaina o le Gross Domestic Product (GDP) poʻo le Gross National Product (GNP) i tau tumau (moni), ina ia le "faʻasesēina" le tuputupu aʻe e le faʻateleina o tau. I le faʻatinoina, o le tuputupu aʻe e masani ona lipotia mai o le pasene o le faʻateleina o le GDP moni mai le tasi tausaga i le isi.
I totonu o le faʻavae o le teoria tau tamaoaiga faʻaonaponei , e mafai ona suʻeina punaoa o le tuputupu aʻe i ni nai mea autu:
1. Fa'aputuga tupe fa'avae: fa'ateleina o tupe teufaafaigaluega i masini, atina'e tetele ma tekinolosi gaosiga.
2. Faatupulaia o le aufaigaluega: faateleina o le aofaiga o tagata faigaluega po o itula faigaluega aoga.
3. Alualu i luma faatekinolosi ma le gaosiga: faʻateleina le lelei o le faʻaaogaina o mea e ulufale mai ai, e masani ona taʻua o le Total Factor Productivity (TFP).
4. Tulaga lelei o punaoa faaletagata: aoga, soifua maloloina, ma tomai e faateleina ai le gaosiga.
5. Tatala le tamaoaiga ma le tu'ufa'atasiga fa'alelalolagi: fefa'ataua'iga, tafega o tupe teufaafaigaluega mai fafo, ma le fesiitaiga o tekonolosi.
I faʻataʻitaʻiga masani ma neoclassical e pei o Solow, o le tuputupu aʻe i se taimi umi e tele lava ina fuafua e le alualu i luma o tekinolosi ma le gaosiga, aua o le faʻaputuina o tupe faavae e masani ona feagai ma le faʻaitiitia o tupe maua. Peitaʻi, o le aʻoaʻoga o le tuputupu aʻe totino e faʻamamafa mai ai e mafai ona "gaosia" mea fou, aʻoaʻoga, ma suʻesuʻega e ala i faiga faʻavae, o lea e mafai ai ona faʻaauau pea le tuputupu aʻe pe afai e fausia e atunuʻu ni siosiomaga malolosi o le poto.
E ui e tāua, ae e lē otometi lava ona fa’amautinoa e le tuputupu a’e o le tamaoaiga le fa’aleleia atili o le soifua manuia mo tagata uma. E mafai ona fa’ateleina le GDP e aunoa ma se fa’aitiitia tutusa o le mativa, leai o ni galuega, po’o le fa’aleleia atili o le tulaga lelei o le si’osi’omaga. O iinei e taua tele ai le manatu o le atina’eina o le tamaoaiga.
2. Fa'amatalaga ma Fua o le Atina'eina o le Tamaoaiga
E lautele atu le lautele o le atina'eina o le tamaoaiga nai lo le tuputupu a'e. E faasino i le faagasologa o le faaleleia atili o le soifua manuia o tagata e ala i le suiga o le fausaga, faaleleia atili o faalapotopotoga, avanoa tutusa, ma le faaleleia atili o le tulaga lelei o le soifuaga. Mai se vaaiga faaonaponei, o le atinae e le gata ina sailia se "pa'u tamaoaiga" tele ae ia mautinoa foi se tufatufaga tutusa, faaleleia atili o le tulaga lelei o le soifuaga, ma le faatumauina i le va o tupulaga.
O vaega o le atinaʻeina o le tamaoaiga e aofia ai:
1. Fa'aitiitia o le mativa: e le gata ina fa'aitiitia ai le fua faatatau o le mativa atoatoa, ae fa'aitiitia ai fo'i le vaivai o vaega vaivai.
2. Fa'aitiitia o le le tutusa: o le le tutusa o tupe maua, le le tutusa o itulagi, ma le le tutusa i le mauaina o auaunaga a le malo.
3. Faaleleia atili o le tulaga lelei o tagata soifua: aoga, soifua maloloina, meaʻai paleni, ma le tauvaga o tomai.
4. Suiga fa'atulagaina: suiga mai vaega e maualalo le gaosiga i vaega e maualuga le gaosiga (mo se fa'ata'ita'iga, mai fa'ato'aga masani i alamanuia/gaosiga ma auaunaga fa'aonaponei).
5. Atina'eina o fa'alapotopotoga: pulega, pulega o le tulafono, gafatia fa'apulega, ma le mautu fa'apolokiki e lagolagoina ai gaoioiga tau tamaoaiga.
6. Fa'asaoina o le siosiomaga: ia mautinoa e le fa'aleagaina e gaoioiga tau tamaoaiga le si'osi'omaga o lo'o avea ma fa'avae o le olaga.
O se tasi o auala faʻaonaponei e iai sona aafiaga tele o le auala e faʻaaogaina ai le gafatia (Amartya Sen), lea e vaʻaia ai le atinaʻe o se faʻalauteleina o le saʻolotoga o tagata ma le mafai ona ola i olaga latou te faʻatauaina. O le mea lea, o le atinaʻe e sili atu nai lo le faʻateleina o tupe maua, ae taulaʻi i le faʻalauteleina o filifiliga o le olaga: avanoa i aʻoaʻoga, tausiga o le soifua maloloina, auai i faiga faʻapolokiki ma agafesootai, ma se lagona o le saogalemu.
3. Eseesega Autū: Fa'ailoga ma le Fa'amamafa o Faiga Fa'avae
O le eseesega i le va o le tuputupu aʻe ma le atinaʻe e iloa manino lava i faʻailoga o loʻo faʻaaogaina.
– E masani ona fuaina le tuputupu aʻe o le tamaoaiga e ala i:
– Fua faatatau o le tuputupu aʻe moni o le GDP
– GDP i le tagata
– Gaosiga o galuega
– Tupe fa'afaigaluega ma gaosiga a vaega eseese
– O le atinaʻeina o le tamaoaiga e fuaina i faʻailoga e tele ona itu, e pei o:
- Fa'asinomaga o Atina'e o Tagata (HDI): a'oa'oga, soifua maloloina, ma tupe maua
– Tulaga o le mativa ma le loloto o le mativa
– Fa'atusatusaga o Gini (lē tutusa)
– Leai ni galuega ma le tulaga lelei o galuega (galuega talafeagai)
– Fa'ailoga o le siosiomaga (fa'asa'olotoga mai le ea, tulaga lelei o le ea/vai, fa'aleagaina o vaomatua)
– Fa'ailoga o le pulega (fa'aletonu, aoga o le malo)
I faiga fa'avae, o le tuputupu a'e e mana'omia ai ni fuafuaga e fa'amalosia ai tupe teufaafaigaluega ma le gaosiga—mo se fa'ata'ita'iga, fa'aleleia atili o le siosiomaga fa'apisinisi, atina'eina o atina'e tetele, toe fuata'iga o tulafono fa'atonutonu, ma le mautu o le tamaoaiga lautele. I le taimi nei, o le atina'eina o le tamaoaiga e mana'omia ai e le setete ona mafaufau i faiga fa'avae lautele: puipuiga lautele, a'oa'oga tutusa ma le tausiga o le soifua maloloina, atina'eina o itulagi e le tagolima, toe fuata'iga o fa'ato'aga po'o le avanoa i aseta gaosi, ma le fa'amalosia o fa'alapotopotoga.
4. Va'aiga Fa'aonaponei: Mai le "Tuputupu A'e Muamua" i le "Tuputupu A'e e Aofia ai ma Fa'aauau"
I aso ua mavae, o le faʻataʻitaʻiga autū e masani ona faitauina: "tuliloa le tuputupu aʻe sili ona maualuga e mafai ai, ona tafe ifo lea o le manuia." O vaaiga faʻaonaponei e sili atu ona faitioina lenei manatu. E tele atunuu na oʻo i le tuputupu aʻe maualuga, ae na faʻateleina le le tutusa ma faʻaitiitia le fegalegaleaiga faʻaagafesootai. O le mea lea, na aliaʻe mai ai le manatu o le tuputupu aʻe e aofia ai tagata uma, o le tuputupu aʻe lea e fatuina ai avanoa lautele, faʻaleleia atili ai le lelei o galuega, ma faʻamautinoa ai o loʻo maua e vaega vaivai faʻamanuiaga o le atinaʻe.
E ese mai i le aofia ai o tagata uma, o le vaaiga faʻaonaponei e faʻamamafa ai foʻi le faʻasaoina o le siosiomaga. O luʻitau o suiga o le tau, faʻaleagaina o le siosiomaga, ma le faʻalavelave o le tele o meaola eseese e le lava ai faʻailoga o le tuputupu aʻe. O le tuputupu aʻe e faʻalagolago i le faʻaaogaina o punaoa e aunoa ma le mafaufau i tau o le siʻosiʻomaga e mafai ona faʻateleina ai le GDP i le taimi nei ae faʻaitiitia ai le soifua manuia i le lumanaʻi. O le mea lea, ua amata ona faʻaaogaina e le tele o atunuʻu manatu o se tamaoaiga lanumeamata, suiga o le malosi, ma le atinaʻe maualalo-kalaponi o ni vaega autu o le atinaʻe.
I le vaitaimi numera, o le atinaʻe ua faʻateleina lona fesoʻotaʻi ma le mafai ona fetuʻunaʻi i tekinolosi: le malamalama i numera, atinaʻe o le initaneti, puipuiga o faʻamatalaga, ma agavaʻa faʻafouina. E mafai ona faʻamalosia le tuputupu aʻe e le tamaoaiga numera, ae o le atinaʻe e manaʻomia ai le le faʻalauteleina o le le tutusa ona o faʻamanuiaga o le numera—mo se faʻataʻitaʻiga, o le va i le initaneti i le va o itulagi ma le va o tomai.
5. Fa'atulagaina o le Tuputupu A'e ma le Atina'e: Aafiaga Fa'atino
I le tulaga faʻaonaponei, o le tuputupu aʻe ma le atinaʻe e lē o ni filifiliga e fevaevaeaʻi, ae o ni manatu se lua e tatau ona galulue faʻatasi. E taua tele le tuputupu aʻe mo le faʻatupuina o avanoa tau tupe (tupe maua a le setete), faʻateleina o tupe teufaafaigaluega, ma le faʻatupuina o galuega. Peitaʻi, o le atinaʻe e faʻamautinoa ai o lenei faiga e iʻu ai i le manuia tutusa ma tumau.
O nisi o fuafuaga fa'atulagaina e masani ona talanoaina e aofia ai:
1. Fa'afaigaluegaina o tagata: fa'amalosia o a'oa'oga fa'apolofesa, tausiga o le soifua maloloina muamua, ma mea'ai paleni e fa'aleleia atili ai le gaosiga ma le tulaga lelei o le olaga.
2. Toe fuata’iga talafeagai o le maketi o galuega: fa’amalosiauina o le fa’atupuina o galuega aloaia ma le puipuiga o tagata faigaluega e aunoa ma le fa’aumatia o le fetu’una’iga tau tamaoaiga.
3. Atina'eina o atina'e tetele e fa'aitiitia ai le eseesega i itulagi: fa'afeso'ota'i vaega e le'o atina'e i nofoaga tutotonu tau tamaoaiga.
4. Faiga fa'avae tau alamanuia ma mea fou: fa'amalosiauina le fa'aleleia atili mai oloa mata i oloa e fa'aopoopoina ai le taua ma oloa fa'atekonolosi.
5. Puipuiga fa'aagafesootai fetu'una'i: fesoasoani fa'apitoa, tali atu i fa'alavelave fa'afuase'i, ma fa'amalosia le tuto'atasi tau tamaoaiga.
6. Suiga lanumeamata: tu'ufa'atasia o le tuputupu a'e ma le fa'aogaina lelei o le malosi, malosi fa'afouina, ma le fa'amalosia o le tete'e atu i le tau.
I'uga
O le tuputupu aʻe o le tamaoaiga ma le atinaʻeina o le tamaoaiga o ni manatu e lua e fesoʻotaʻi ae e lē tutusa. O le tuputupu aʻe e faʻamamafa ai le faʻateleina o le gaosiga ma le gafatia o le gaosiga, ae o le atinaʻe e manaʻomia ai ni suiga e sili atu ona atoatoa: faʻaitiitia o le mativa, faʻaitiitia o le lē tutusa, atinaʻeina o tagata, faʻamalosia o faʻalapotopotoga, ma le faʻasaoina o le siosiomaga. O se vaaiga faʻaonaponei e faʻamamafa ai o le manuia o le tamaoaiga e lē gata ina fuaina i le GDP ae faʻapea foʻi i le tulaga lelei o le olaga ma avanoa e fiafia i ai le lautele o le faitau aofaʻi. O le mea lea, o le fuafuaga o faiga faʻavae o loʻo iai nei e manaʻomia ona faʻatonutonu le tuputupu aʻe agai i le aofia ai, le faʻasaoina, ma le mafai ona fausia se faʻavae mo le manuia i se taimi umi.