Teori o le gafatia i le atinaʻe

Teori o le Agavaa i le Atina'e

I talanoaga e uiga i atinaʻe, o fua faʻatatau o le manuia ua faʻafaigofieina mo le tele o tausaga i le tuputupu aʻe o le tamaoaiga, faʻateleina o tupe maua a le tagata, poʻo tupe faʻafaigaluega faʻaputu. E taua nei faʻailoga, ae e masani ona le mafai ona puʻeina le mea moni e faʻapea o se "olaga lelei" e le gata ina fuafua i tupe maua, ae o avanoa moni e maua e se tagata e ola ai i se olaga latou te faʻatauaina. O iinei e maua ai le taua o le Auala e Mafai ona Galue ai: o se faʻavae e tuʻu ai tagata—e le naʻo fuainumera tau tamaoaiga—i le totonugalemu o le atinaʻe.

Amataga ma manatu faavae

Sa amataina le Capability Theory e le tamaoa’iga ma le faifilosofia o Amartya Sen, ma mulimuli ane atiina ae atili e Martha Nussbaum ma le tele o isi saienitisi lautele. Sa faitioina e Sen auala i le soifua manuia lea na taula’i tele i le aoga (fiafia po’o le faamalieina) po’o punaoa (tupe maua, oloa, auaunaga). Sa ia finau e mafai e tagata e to’alua e tutusa punaoa ona i ai ni uiga eseese o le olaga ona o le eseesega o tulaga tau soifua maloloina, siosiomaga, tu ma aga masani, avanoa lautele, ma le faailoga tagata.

O le fatu o lenei auala o loʻo taoto i manatu autū e lua: o galuega faatino ma agavaʻa. O galuega faatino o "mea e fai e se tagata pe avea ai," e pei o le soifua maloloina, aʻoaʻoina, faigaluega lelei, auai i le soifuaga lautele, poʻo le saʻoloto mai le fiaaai. I le taimi nei, o agavaʻa o le seti o avanoa mautu e ausia ai nei galuega faatino eseese. I se isi faaupuga, o agavaʻa e faʻamamafa ai le saʻolotoga taua: e le gata i le iʻuga mulimuli, ae faʻapea foʻi ma le avanoa e maua ai filifiliga.

Atina'e o se fa'alauteleina o le sa'olotoga

E vaʻai Sen i le atinaʻe o se faʻagasologa o le faʻalauteleina o le saʻolotoga o tagata. O le saʻolotoga iinei e lē naʻo le saʻolotoga aloaia i luga o pepa, ae o le saʻolotoga aoga: o le mafai e se tagata ona maua moni auaunaga tau soifua maloloina, auai i aʻoga, saogalemu mai faiga sauā, maua avanoa faigaluega, ma maua le avanoa e faʻaalia ai o latou manatu e aunoa ma le fefe i faiga sauā.

O lenei fa'avae e vala'aulia ai i tatou e iloilo le atina'e mai le va'aiga o mea e mafai ona fai e tagatanu'u, ae le na'o mea ua maua pe gaosia e se atunu'u. O le tuputupu a'e o le GDP, mo se fa'ata'ita'iga, e mafai ona o fa'atasi ma le le tutusa, fa'aleagaina o le siosiomaga, po'o le ave'esea o aia tatau fa'aletagata. Mai se va'aiga o le gafatia, o ia atina'e e le otometi lava ona ta'ua o se manuia pe afai o lo'o fa'aitiitia moni lava le sa'olotoga taua o tagatanu'u.

FAITAU FOI  Su'esu'ega o Maketi Fefiloi

Aiseā e lē lava ai tupe maua

O tupe maua o se punaoa taua, ae e le na o le pau lea o le mea e fuafua ai le tulaga lelei o le olaga. E tele mafuaʻaga e ono faʻasesēina ai le taulaʻi atu i tupe maua:

1. Eseesega o manaʻoga: E ono tele atu tupe e alu i ai tagata e iai manaʻoga faapitoa ina ia maua ai le tutusa o le feoaʻiga ma le avanoa e feoaʻi ai.
2. Eseesega i tulaga fa'alotoifale: E eseese le malosi fa'atau ma fa'amanuiaga o tupe maua e tasi i nofoaga e le lelei nofoaga faitele.
3. Eseesega i tu ma agaifanua fa'aagafesootai ma fa'afitauli: I nisi o eria atonu e iai a latou tupe maua ae e fa'atapula'aina lo latou gafatia e galulue, malaga, pe faia ni fa'ai'uga.
4. Avanoa i auaunaga a le malo: O atunuu o loʻo i ai auaunaga tau soifua maloloina ma aʻoaʻoga e leai se totogi e mafai ona maua ai ni tupe maua "malosi" nai lo atunuu o loʻo tatau ona totogiina mea uma i se tulaga tumaoti.

E faʻamalosia e le Capability Theory faiga faʻavae a le malo ia aua neʻi gata i le faʻateleina o tupe maua, ae ia faʻamalosia ai tulaga e mafai ai e tagata uma ona liua punaoa i se olaga anoa.

Matafaioi o le liua: mai punaoa i agavaʻa

Na faʻalauiloa e Sen le manatu o loʻo i ai "mea e faʻaliliu ai" e fuafua ai pe mafai ona liua se punaoa i se gafatia. E mafai ona vaevaeina nei mea i:

– Mea tau le tagata lava ia: soifua maloloina, tausaga, itupa, mana'oga fa'apitoa, tomai, mea'ai paleni.
– Mea tau i le va fealoa’i: tu ma aga masani, fa’ailoga tagata, vā fealoa’i i le pule, saogalemu, feso’ota’iga fa’aagafesootai.
– Mea tau le siosiomaga: atinae tetele, tau, felauaiga, tulaga lelei o le ea, tulaga o le laueleele.

Mo se faʻataʻitaʻiga, e ono fausia e le malo se aʻoga (o se punaoa). Peitaʻi, afai e mamao le aʻoga, e le saogalemu felauaiga, pe manaʻomia e aiga tamaiti e galulue, e tumau pea le maualalo o le mafai ona auai i le aʻoga. O le mea lea, o se auala e mafai ai ona faʻatino le gafatia e manaʻomia ai se auʻiliʻiliga sili atu ona atoatoa o faʻalavelave moni o loʻo feagai ma tagatanuu.

Fua o le faamasinotonu ma le tutusa

E malosi fo'i le A'oa'oga o le Agava'a e fai ma fa'avae mo amioga tau atina'e, aua e taula'i i fa'amasinoga le tonu o lo'o feagai ma vaega vaivai. O le le tutusa e le gata ina atagia i va o tupe maua, ae fa'apea fo'i i va o avanoa i le olaga. O faiga fa'avae e lagolagoina ai le gafatia o le a fesili: o ai e leai se sa'olotoga tele? O a pa puipui e fa'atapula'aina ai o latou olaga? O a fa'alavelave e sili ona fa'aleleia atili ai o latou avanoa moni?

FAITAU FOI  O le Aafiaga o le Fua Faatatau o Tului i le Tamaoaiga

Mo se faʻataʻitaʻiga, e ono tutusa le averesi o tupe maua a itulagi e lua, ae o le tasi itulagi e maualuga atu le fua faatatau o le oti o tina, maualalo le avanoa i le vai mama, ma maualuga atu le tulaga o sauaga e mafua mai i itupa. O le auala e mafai ai ona iloilo lenei itulagi o se itulagi e tuai i le atinaʻeina o tagata, e ui lava ina foliga mai "tutusa" a latou tupe maua.

Sootaga ma le Fa'asinomaga o Atina'e o Tagata

O le auala e mafai ai ona ausia le tulaga maualuga sa matuā aʻafia ai le faʻavaeina o le Human Development Index (HDI), lea na faʻalauiloaina e le UNDP, faʻatasi ai ma ona fua o le soifua maloloina (fuainumera o le olaga), aʻoaʻoga (tausaga o le aʻoga), ma se tulaga lelei o le soifuaga (tupe maua). E ui e le o se fua atoatoa o le gafatia le HDI, ae o loʻo faʻatusalia ai se taumafaiga e sui ai le taulaʻiga o le atinaʻe mai naʻo le tamaoaiga i fua faʻatatau o tagata.

Peita’i, e tāua fo’i faitioga i le HDI: e fa’atapula’aina ona fa’ailoga ma e le mafai ona pu’eina le tulaga lelei o a’oa’oga, sa’olotoga fa’apolokiki, saogalemu, fegalegaleaiga fa’aagafesootai, po’o le fa’asaoina o le si’osi’omaga. O lo’o fa’aauau pea ona fa’amalosia e le Capability Theory le atina’eina o fuafuaga e sili atu ona fa’atatau i le tulaga o mea, auai, ma mataalia i le eseesega i le lotoifale.

O le vaaiga a Nussbaum: o se lisi o agavaʻa faavae

Na fautuaina e Martha Nussbaum se lisi o “agavaa autu” ua manatu e itiiti mo se olaga mamalu o le tagata, e aofia ai: le soifua maloloina, le atoatoa o le tino, le faaaogaina o le mafaufau ma le mafaufau, lagona, fegalegaleaiga faaleagafesootai, se mafutaga ma le natura, taaloga, ma le pulea o le siosiomaga faaupufai ma meafaitino. O lenei lisi e faafaigofieina ai le faia o tulafono faavae aua e sili atu ona faagaoioia: e mafai e le setete ona iloilo pe o iai i tagatanuu taitasi le tulaga maualalo o nei agavaʻa.

O le eseesega autū ma Sen o le mataupu lea o le fuafuaina o le lisi. E masani ona teena e Sen lisi faigata ma lautele, ona o le popole ne’i latou le amana’iaina le eseesega o tulaga faatauaina i sosaiete eseese. Na te fa’amamafaina se faiga fa’atemokalasi ma le mafaufau loloto mo le fuafuaina po o fea agava’a e fa’amuamua i se tulaga tu’uina atu.

Aafiaga mo le faiga faavae tau atinae

Afai e malamalama le atinaʻe o le faʻalauteleina lea o gafatia, e manaʻomia la ona faia e le faiga faʻavae a le malo ni gaioiga i vaega nei:

1. A'oa'oga aogā: e lē gata i le fua faatatau o le auai i a'oga, ae fa'apea fo'i le tulaga lelei o le a'oa'oina, le tāua o tomai, ma le tutusa o avanoa mo vaega e fa'atauva'aina.
2. Soifua Maloloina ma meaʻai paleni: tausiga malosi o le soifua maloloina muamua, puipuiga, soifua maloloina o le fanautama, ma le puipuiga o tina ma tamaiti.
3. Puipuiga fa'aagafesootai fa'afetaui: fesoasoani tau tupe, inisiua soifua maloloina, inisiua o le leai o ni galuega, ma le lagolago i tagata e iai mana'oga fa'apitoa ina ia mafai ai e tagata ona tete'e atu i fa'alavelave fa'afuase'i.
4. Aveesea o faiga faailoga tagata: faiga faavae tau feusuaiga, aofia ai tagata e iai manaoga faapitoa, puipuiga o tagata toaitiiti, ma le faamalosia o le tulafono talafeagai.
5. Atina'e fa'avae: vai mamā, tumama, eletise, initaneti, ma felauaiga saogalemu e tatala ai avanoa.
6. Auai ma le tali atu: avanoa mo tagatanuu e faaleo ai o latou manatu, manino le paketi, ma faalapotopotoga tali vave.

FAITAU FOI  O le Manatu o se Maketi Tauvaga Atoatoa

O nei fuafuaga uma e fesoʻotaʻi. O polokalame tau tamaoaiga e faʻatupuina ai galuega, mo se faʻataʻitaʻiga, e manaʻomia ona lagolagoina e aʻoaʻoga, femalagaaʻiga, saogalemu, ma le puipuiga o tagata faigaluega ina ia faʻalauteleina moni ai tomai o tagatanuu.

Luʻitau ma faitioga

E ui i lona aafiaga lautele, ae o loo feagai le Teori o le Malosiaga ma ni luitau se tele. Muamua, o le fuaina: o tomai o avanoa ia, e le na o ni taunuuga, ma faigata ai ona fuaina i se faailoga e tasi. Lua, filifiliga o tomai: o fea e tatau ona faamuamua, ma e faapefea ona fuafuaina ma le tonu? Tolu, fesuiaiga o faiga faavae: o le faalauteleina o se tomai e tasi o nisi taimi e manaomia ai ni fetuunaiga le tumau i isi, mo se faataitaiga, atinaeina o atinae tetele e lamatia ai le siosiomaga pe afai e le mamanuina ma le gafataulimaina.

Peita’i, o lenei lu’itau o lo’o fa’aalia ai fo’i le malosi o le auala e fa’atatau i agava’a: e fa’amalosia ai le au faia tulafono ia manino i le fa’atulagaina o tulaga fa’atauaina, fa’aaofia ai tagatanuu i le fa’atulagaina o mea e fa’amuamua, ma ia iloa le lavelave o le atina’eina o tagata.

Fa'ato'a

O le a'oa'oga o le gafatia e ofoina atu ai se vaaiga e sili atu ona agaalofa ma atoatoa i le atina'e. E teena ai le fa'aitiitia o le soifua manuia i le na'o tupe maua po'o le tuputupu a'e o le tamaoaiga, ae e taula'i atu i sa'olotoga taua: o avanoa moni a tagata uma e ola maloloina ai, a'oa'o, galue ma le mamalu, saogalemu, ma auai i le sosaiete. I le tulaga o se lalolagi o lo'o feagai ma le le tutusa, fa'alavelave tau le tau, fa'alavelave fa'atekonolosi, ma le vaivai fa'aagafesootai, o le auala e fa'atino ai agava'a e avea o se fa'amanatuga o le sini autū o le atina'e o le fa'alauteleina lea o avanoa fa'aletagata—ina ia mafai e tagata uma ona ola i se olaga latou te fa'atauaina o se olaga taua ma aoga.

Taofi faamatalaga