Fa'ata'ita'iga a Lewis o le Suiga Fa'atulagaina o le Tamaoaiga
O le faʻataʻitaʻiga a Lewis o le suiga faʻatulagaina o le tamaoaiga o se faʻavae masani i le tamaoaiga o atinaʻe e faʻamatalaina ai le auala e mafai ai e se atunuʻu tau atiaʻe ona sui mai se tamaoaiga masani, faʻavae i faʻatoʻaga i se tamaoaiga faʻaonaponei, faʻavae i alamanuia. Na faʻalauiloa mai lenei faʻataʻitaʻiga e W. Arthur Lewis i le 1954 i lana galuega ua faaulutalaina o le Atinaʻeina o le Tamaoaiga ma Sapalai e le Faʻatapulaʻaina o Galuega. O lona manatu autu e faigofie ae mamana: e tupu le atinaʻe pe a faʻaliliuina atu le "tele" o galuega mai le vaega masani i le vaega faʻaonaponei e sili atu ona gaosia, ma faʻateleina ai le gaosiga a le atunuʻu ma mafai ai ona faʻagasolo se faʻagasologa o le gaosiga faʻapisinisi gafataulimaina.
Talaaga: Fa'aluaina o le Tamaoaiga
Ua amata e Lewis lana suʻesuʻega i le mea moni e faapea o le tele o atunuu tau atiae o loo i ai se fausaga tau tamaoaiga "vaevae" (lua). I le tasi itu o loo taoto ai le vaega masani—e masani lava o faatoaga e tausia ai le aiga ma gaoioiga e le aloaia—faatasi ai ma le maualalo o le gaosiga, tekinolosi faigofie, ma se uiga agai i le le mautu o tupe maua a tagata faigaluega. I le isi itu o loo taoto ai le vaega faaonaponei—o gaosiga, faatoaga faapisinisi, eliina o minerale, ma auaunaga aloaia—lea e faaaogaina tekinolosi sili atu ona alualu i luma, tupe sili atu, gaosiga maualuga, ma e taulai i totonu o taulaga.
E tāua tele lenei itulua auā e mafua ai ni eseesega tetele i totogi ma le gaosiga. Peitaʻi, o le itu e sili ona tāua i le faʻataʻitaʻiga a Lewis o le iai lea o le tele o tagata faigaluega i le vaega masani. O le tele o tagata faigaluega o lona uiga o loʻo iai tagata faigaluega e matuā laʻititi lava lo latou sao i le gaosiga (oloa faʻatauvaʻa), e tusa lava pe toetoe lava a leai. Afai e siitia atu nisi o nei tagata faigaluega i le vaega faʻaonaponei, o le gaosiga o faʻatoʻaga o le a le faʻaitiitia tele, ae o le tamaoaiga lautele o le a manuia auā o nei tagata faigaluega e gaosia ni oloa tetele i le vaega faʻaonaponei.
Manatu Autū o le Faʻataʻitaʻiga a Lewis
Ina ia mafai ona galue le faiga o le suiga o le fausaga e pei ona faamatalaina e Lewis, o lenei faataitaiga e faaaoga ai ni nai manatu faavae:
1. O le vaega masani e tele atu galuega. O le fua fa'atatau o galuega i fa'ato'aga e maua mai le tausiga o le aiga e manatu e matua maualalo lava. O lenei mea e mafai ai ona fesiita'i atu galuega i le vaega fa'aonaponei e aunoa ma le fa'aitiitia tele o galuega masani.
2. O totogi i le vaega faʻaonaponei e maualuga atu ma mautu i le amataga o le atinaʻe. O totogi faʻaonaponei e masani ona faʻatulagaina i luga aʻe o le tulaga o le tausiga o le olaga e tosina mai ai tagata faigaluega mai nuʻu i tua i aai, totogi ai tau o femalagaiga, ma faʻafetaui ai le lamatiaga o le leai o ni galuega i taulaga. Talu ai ona tele naua le sapalai o tagata faigaluega i nuʻu i tua, e le vave ona siʻitia totogi faʻaonaponei.
3. O tupe mama i le vaega faʻaonaponei e toe faʻafaigaluegaina. O le "afi" lea o le tuputupu aʻe i le faʻataʻitaʻiga a Lewis. O tagata faʻapisinisi i le vaega faʻaonaponei e maua tupe mama mai le eseesega i le va o le gaosiga ma totogi, ona toe faʻafaigaluegaina lea e faʻalautele ai le gafatia o le gaosiga ma faʻaaogaina atili ai le tele o tagata faigaluega.
4. O le tuputupu aʻe o le vaega faʻaonaponei e faʻateleina. O tupe teufaafaigaluega e faʻateleina ai tupe faavae, faʻalauteleina le gaosiga, ma faʻateleina ai le manaʻoga mo tagata faigaluega, lea e faʻamalosia ai le siitia mai le vaega masani. O lenei faiga e toe fai lava.
I lalo o lenei manatu, ua avea le atinaʻe ma se faagasologa o le suiga faʻatulagaina: ua faʻaitiitia le sao o tagata faigaluega i faʻatoʻaga, ae ua faʻateleina le sao o tagata faigaluega ma gaosiga o fale gaosi oloa. Ua faʻateleina le atinaʻeina o taulaga, ua faʻateleina le averesi o le gaosiga, ma ua faʻateleina tupe maua a le tagata.
Faiga o Suiga: Mai le Nuu i le Aai
O le faagasologa o le suiga i le Lewis Model e mafai ona faamatalaina faapenei. I le laasaga muamua, e tele galuega i le vaega masani. O le vaega faʻaonaponei e ofoina atu totogi e maualuga teisi atu nai lo tupe maua e ola ai, ma faʻamalosia ai tagata faigaluega i nuʻu i tua e malaga atu i taulaga. Talu ai o loʻo i ai pea le tele o galuega i le vaega masani, o lenei malaga e le faʻaitiitia ai le gaosiga o faʻatoʻaga i se tulaga tutusa. I le taimi nei, o tagata faigaluega e siitia atu i le vaega faʻaonaponei e maua mai ai le tele o oloa ona latou galulue faʻatasi ma tupe faʻafaigaluega ma tekinolosi e sili atu ona gaosia.
E faʻateleina le gaosiga o le vaega faʻaonaponei, e siʻitia tupe mama, ma o le tele o lena tupe mama—e manatu Lewis—e toe faʻafaigaluegaina i masini, falegaosimea, atinaʻe tetele, poʻo le faʻalauteleina o pisinisi. O lenei faʻalauteleina e faʻateleina ai le manaʻoga mo tagata faigaluega faʻaonaponei, ma faʻapea ona mitiia ai le tele o tagata faigaluega i nuʻu i tua. I le taimi nei, o le tamaoaiga e vave ona tuputupu aʻe e aunoa ma le mamafa tele o totogi i le vaega faʻaonaponei, aua o loʻo maua pea le "sapalai e le faʻatapulaʻaina" o tagata faigaluega i nuʻu i tua.
I se isi faaupuga, o le faʻataʻitaʻiga a Lewis e faʻamamafa ai le taua o le faʻaputuina o tupe faavae e ala i le toe faʻafaigaluegaina o tupe mama. O le atinaʻe e le gata i le siitia o tagata faigaluega mai faʻatoʻaga i pisinisi, ae faʻapea foʻi i le fatuina o ni faiga faʻatupe i totonu mo le faʻalauteleina o le vaega faʻaonaponei.
Lewis Turning Point
O se tasi o manatu sili ona lauiloa i lenei faʻataʻitaʻiga o le Lewis turning point. E tupu lenei tulaga pe a amata ona uma le tele o tagata faigaluega i le vaega masani. O lona uiga o le isi femalagaiga mai nuʻu i tua i taulaga o le a faʻaitiitia ai le tele o le gaosiga o faʻatoʻaga, aua o le oloa faʻaopoopo o tagata faigaluega i faʻatoʻaga ua uma ona lelei ma ua le toe latalata i le zero.
A oʻo ina oʻo i le tulaga e sili ona faigata ai, o le sapalai o tagata faigaluega taugofie i le vaega faʻaonaponei ua lē toe "le faʻatapulaʻaina." O se taunuuga, o totogi i le vaega faʻaonaponei ua amata ona vave siʻitia aʻe aʻo tauva kamupani mo tagata faigaluega. O lenei siʻitia o totogi e lua ona aʻafiaga taua:
1. E fa'aitiitia tupe mama i le vaega fa'aonaponei pe afai e le si'itia le gaosiga i le tulaga talafeagai. E ono fa'agesegese ai le saoasaoa o tupe teufaafaigaluega ma le fa'alauteleina.
2. Fa'ateleina le malosiaga fa'atau a tagata faigaluega. E mafai ona fa'ateleina ai le mana'oga i totonu o le atunu'u, fa'aosofia ai le tuputupu a'e o le vaega o tautua, ma suia ai mamanu o le fa'atauina e tagata fa'atau.
E tele au'ili'iliga fa'aonaponei o atina'e e fa'aaogaina lenei manatu e malamalama ai i le fa'agasologa o totogi i atunu'u o lo'o vave ona fa'atupuina le alamanuia. Mo se fa'ata'ita'iga, o nisi su'esu'ega o lo'o fautua mai ai na o'o Saina i se tulaga e pei o se suiga tele i Lewis ina ua amata ona si'itia totogi o ana gaosiga a'o fa'aitiitia le aufaigaluega i nu'u i tua o lo'o avanoa mo femalagaa'iga.
Sao taua o le Lewis Model
Ua manatu le faʻataʻitaʻiga a Lewis e taua ona o sao taua nei:
– Fa'amatala le suiga fa'atulagaina o le fatu lea o le atina'e. O le atina'e e le gata i le fa'ateleina o le GDP, ae fa'apea fo'i i le suia o le fa'atulagaga o le gaosiga ma le 'aufaigaluega i vaega e sili atu ona gaosia.
– Fa'asino atu le mafaufau i le mafutaga fa'afaigaluega-tupe mama-fa'alauteleina. O lenei fa'ata'ita'iga e fa'amamafa ai le matafaioi o le fa'aputuina o tupe faavae ma le toe fa'afaigaluegaina o tupe mama e fa'atino ai galuega.
– Fa'afeso'ota'i femalagaa'iga, totogi, ma le tele o galuega. E fesoasoani le fa'ata'ita'iga a Lewis e malamalama ai i le fausiaina o taulaga ma le tuputupu a'e o le vaega aloa'ia. i le tulaga o atunuu tau atiae.
Faitioga ma Tapula'a
E ui i lona faatosinaga, ae o le Lewis Model e le aunoa ma ni faitioga. Muamua, o le manatu faapea o le tele o galuega i le vaega masani e tele lava i taimi uma e le o sa'o atoatoa. I le tele o itulagi faatoaga, atonu e le o ni tagata faigaluega e "fa'afoliga e leai ni galuega," ae o lo'o noatia i le vaitau o le totoina, tomai fa'alotoifale, ma mana'oga fa'aagafesootai a aiga. Lua, e le o tupe mama uma mai le vaega fa'aonaponei e toe fa'afaigaluegaina i totonu o le atunu'u; o nisi e mafai ona auina atu i fafo, sefe, pe fa'aaogaina mo mea taugata, o lea e le otometi lava ona galue le afi o le fa'alauteleina.
Tolu, o lenei faʻataʻitaʻiga e le tele se gauai atu i le leai o ni galuega i totonu o taulaga. O le mea moni, o femalagaaiga e mafai ona sili atu nai lo le gafatia o le vaega faʻaonaponei e mitiia ai tagata faigaluega, ma iu ai ina tulaʻi mai se vaega tele e le faʻatulafonoina i totonu o taulaga. Fa, o le gaosiga o le vaega faʻaonaponei e le o taimi uma e maualuga pe afai o pisinisi o loʻo tuputupu aʻe e tele ai tagata faigaluega, totogi maualalo, ma faʻatapulaʻaina tekinolosi. Lima, o faʻalapotopotoga, faiga faʻavae, aʻoaʻoga, ma atinaʻe o mea taua foi ia, ae o nei mea e le o talanoaina loloto i le faʻataʻitaʻiga a Lewis.
Talafeagai mo le Faiga Faavae mo Atinae
E ui i ona tapula'a, ae o lo'o tumau pea le tāua o le Lewis Model o se fa'avae amata mo le iloiloina o fuafuaga tau atina'e. O faiga fa'avae e ogatasi ma le agaga o Lewis e masani ona fa'amamafa ai: le fatuina o galuega fua i le vaega fa'aonaponei, fa'aleleia atili o le siosiomaga o tupe teufaafaigaluega, atiina ae o atina'e tetele, fa'aleleia atili o tomai o le aufaigaluega, ma le fa'amalosia o feso'ota'iga fa'apisinisi ma le vaega fa'ato'aga e puipuia ai le le tutusa tele.
I le taimi lava e tasi, o le poto masani o le tele o atunuu ua faaalia ai o le suiga manuia o le fausaga e manaʻomia ai le sili atu nai lo na o le faalauteleina o pisinisi. E manaʻomia ai le avanoa tutusa i aʻoaʻoga ma le tausiga o le soifua maloloina, faapea foi ma faiga faavae o faatoaga ma le gaosiga o faatoaga e taofia ai le femalagaaʻi mai le faatupuina o le mativa fou i totonu o taulaga. O se suiga maloloina o se suiga e faateleina ai le gaosiga o vaega uma e lua i le taimi e tasi.
Fa'ato'a
O le faʻataʻitaʻiga a Lewis o le suiga faʻatulagaina o le tamaoaiga o loʻo ofoina mai ai se faʻamatalaga masani i le auala e mafai ai e atunuʻu tau atiaʻe ona tuputupu aʻe e ala i le suiga o le aufaigaluega mai vaega masani i vaega faʻaonaponei. I le faʻaaogaina o le tele o galuega, totogi faʻaonaponei e mautu, ma le toe faʻafaigaluegaina o tupe mama, o loʻo faʻaalia ai e le faʻataʻitaʻiga le faʻalauteleina o alamanuia o se faiga faʻaputu e mafai ona faʻateleina ai le gaosiga ma tupe maua a le atunuʻu. O le manatu o le Lewis turning point e maua ai foʻi se tioata taua mo le iloa pe a amata ona vave faʻateleina totogi ma suiga i le tuputupu aʻe o le tamaoaiga. E ui e le atoatoa, o le faʻataʻitaʻiga a Lewis o loʻo avea pea ma faʻavae taua mo le suʻesuʻeina o tamaoaiga o atinaʻe ma talanoaga faʻavae i luga o le suiga o le tamaoaiga i le tele o atunuʻu.