O le eseesega i le va o le atinaʻeina o le tamaoaiga ma le tuputupu aʻe o le tamaoaiga i suʻesuʻega faʻapitoa

Eseesega i le va o le Atina'eina o le Tamaoaiga ma le Tuputupu A'e o le Tamaoaiga i Su'esu'ega Fa'atino

I suʻesuʻega tau tamaoaiga, o upu o le tuputupu aʻe o le tamaoaiga ma le atinaʻeina o le tamaoaiga e masani ona faʻaaogaina tutusa i talanoaga i aso uma. Peitaʻi, i suʻesuʻega faʻapitoa—suʻesuʻega e faʻavae i luga o faʻamaumauga ma fua—e eseese o latou uiga, faʻailoga, ma aʻafiaga i faiga faʻavae. O le malamalama i lenei eseesega e taua tele ina ia ʻalofia ai le faʻauiga sese: e ono iai se itulagi i le tuputupu aʻe maualuga ae le tutusa le atinaʻe, pe faʻafeagai, ia iai ni faʻaleleia atili i le tulaga lelei o le olaga e ui lava i le tuputupu aʻe o le Gross Domestic Product (GDP). O lenei tusiga o loʻo talanoaina ai manatu eseese, fua, metotia suʻesuʻega, ma faʻataʻitaʻiga o suʻesuʻega faʻapitoa e faʻavasega ai le tuputupu aʻe o le tamaoaiga mai le atinaʻeina o le tamaoaiga.

1. Fa'amatalaga ma le taula'iga autū

O le tuputupu aʻe o le tamaoaiga e faasino i le faateleina o le gafatia o le gaosiga o oloa ma auaunaga i totonu o se tamaoaiga i se vaitaimi faapitoa. I le faatinoga, o le tuputupu aʻe e fuaina o le faateleina o le GDP moni po o le GRDP moni (mo itulagi) i le aluga o taimi. O le taulaiga autu o le faateleina lea o le gaosiga o le tamaoaiga.

I le taimi nei, o le atinaʻeina o le tamaoaiga o se faagasologa o suiga faʻavae ma le faʻaleleia atili o le soifua manuia o le sosaiete. O le atinaʻe e faʻamamafa ai le "lelei o le faʻaleleia atili o le tulaga lelei o le olaga" ma le "tutusa o le faʻasoaina o faʻamanuiaga tau tamaoaiga." O le atinaʻe e aofia ai itu e le o atagia i taimi uma i fuainumera o le GDP: soifua maloloina, aʻoaʻoga, tutusa o tupe maua, avanoa faigaluega, tulaga lelei o faʻalapotopotoga, faʻaitiitia o le mativa, ma le suiga o le vaega o le tamaoaiga.

I se aotelega, o le tuputupu aʻe e masani ona faʻatatau i le aofaʻi (gaioiga maua), ae o le atinaʻe e tele ona itu (manuia ma le fausaga).

2. Fa'ailoga i su'esu'ega fa'atino

O le eseesega autū e vaaia i faʻailoga e faʻaaogaina e le au suʻesuʻe.

Fa'ailoga o le tuputupu a'e o le tamaoaiga
I suʻesuʻega faʻapitoa, o le tuputupu aʻe e masani ona fuaina e ala i:
– Fua faatatau o le tuputupu aʻe moni o le GDP/GRDP (faʻatusatusa i tausaga taʻitasi poʻo le averesi faaletausaga).
– GDP moni i le tagata (e masani ona faʻaaogaina e faʻatusatusa ai i le va o atunuu/itulagi).
– Gaosiga (e.g. gaosiga i le tagata faigaluega taʻitasi, aofaʻi o le gaosiga o mea faigaluega/TFP).

E faigofie lava ona fuaina lenei faailoga ona e masani ona maua faʻamaumauga o le GDP e ala i ofisa faʻamaumauga.

Fa'ailoga o le atina'eina o le tamaoaiga
E faʻaaogaina e le atinaʻe ni faʻailoga lautele, mo se faʻataʻitaʻiga:
– Fa'asinomaga o Atina'e o Tagata (HDI): o se tu'ufa'atasiga o le soifua maloloina (fuainumera o le olaga), a'oa'oga, ma le gafatia tau tamaoaiga.
– Tulaga o le mativa ma le loloto o le mativa.
– Lē tutusa (e.g. Gini coefficient, Palma ratio).
– Fua faatatau o le leai o ni galuega, fua faatatau o le le lava o galuega, ma le tulaga lelei o galuega (aloa vs le aloaia).
– Avanoa i auaunaga faavae: vai mamā, tumama, eletise, auaunaga tau soifua maloloina.
– Fa'ailoga fa'atulagaina: suiga o le aufaigaluega mai fa'ato'aga i gaosiga/tautua, fa'alauteleina o fa'atau atu i fafo, faigata o le tamaoaiga.
– Tulaga lelei ma le fa'asaoina o le siosiomaga (fa'asa'olotoga mai le ea, fa'aleagaina o vaomatua, tulaga lelei o le ea), lea ua fa'ateleina ona aofia ai i su'esu'ega tau atina'e fa'aonaponei.

FAITAU FOI  Su'esu'ega o le Maketi Duopoly

Ona o lona tele o itu, e sili atu ona faigata ona fuaina le atinaʻe: e tatau i tagata suʻesuʻe ona filifili ni sui talafeagai, fatuina ni faʻailoga tuʻufaʻatasi, pe faʻaoga se auala e fai ai le dashboard (tele faʻailoga i le taimi e tasi).

3. Eseesega i le fa'avae fa'ateorē ma sootaga mafua'aga ma a'afiaga

I le a'oa'oga o le tuputupu a'e (e pei o le fa'ata'ita'iga a Solow po'o le a'oa'oga o le tuputupu a'e o le tagata lava ia), o le taula'iga o lo'o i luga o mea e fa'aosofia ai le gaosiga i se taimi umi: fa'aputuga o tupe fa'afaigaluega, galuega, tekonolosi, ma le gaosiga. O su'esu'ega fa'apitoa i le tuputupu a'e e masani ona fesiligia, "O a mea e fa'amoemoeina ai le tuputupu a'e?" E aofia ai tupe teufaafaigaluega, a'oa'oga, tatala o fefa'ataua'iga, po'o le mautu o le tamaoaiga lautele.

I le taimi nei, o aʻoaʻoga tau atinaʻe (e pei o le suiga o le fausaga o Lewis, le auala e mafai ai e Amartya Sen, tamaoaiga faʻalapotopotoga) e faʻamamafa ai suiga lavelave tau tamaoaiga ma agafesootai, e aofia ai le tufatufaina atu, faʻalapotopotoga, ma le gafatia o tagata. O fesili faʻatino e ono aofia ai: "Pe faʻaitiitia e le tuputupu aʻe le mativa?" poʻo le "O a faiga faʻavae e faʻaleleia atili ai le tulaga lelei o le olaga ma le tutusa?"

E lē o taimi uma e tutusa le sootaga i le va o ia mea e lua. E tele suʻesuʻega ua maua ai:
– E mafai e le tuputupu aʻe ona fesoasoani i le atinaʻe pe afai e faʻatupuina ai galuega, faʻateleina ai tupe maua a aiga, ma lagolagoina e faiga faʻavae o le toe tufatufa atu.
– Peita’i, e mafai fo’i ona “lē aofia ai tagata uma” le tuputupu a’e pe afai e taula’i i vaega e tele ai tupe fa’aalu, e fa’aosofia ai le lē tutusa, pe fa’aleagaina ai le siosiomaga ma fa’aleagaina ai le tulaga lelei o le soifuaga o nisi tagata.

4. Metotia o suʻesuʻega faʻatino: o le a le eseesega?

a) Iunite o le au'ili'iliga ma le mamanuina o fa'amaumauga
E masani ona faʻaaogaina e suʻesuʻega o le tuputupu aʻe:
– Faʻamaumauga tetele o le faasologa o taimi (e.g. tasi atunuu e silia ma le 30 tausaga),
– Faʻamaumauga a le vaega i le va o atunuʻu poʻo itulagi (e.g. 34 itumalo i le 10 tausaga),
– Faʻataʻitaʻiga o le faʻaitiitia o le tuputupu aʻe.

FAITAU FOI  Pulega ma le atina'eina o le tamaoaiga

E faʻaaogaina foʻi e suʻesuʻega atinaʻe ni paneli, ae e masani ona faʻaopoopoina:
– Suʻesuʻega a aiga (mo le mativa, taumafa, aʻoaʻoga, soifua maloloina),
– Fa'amaumauga fa'ale-pulega a le vaega o le soifua maloloina/a'oa'oga,
– Auala e iloilo ai aafiaga (fa'ata'ita'iga fa'atonutonu fa'afuase'i, eseesega-i-eseesega, fa'atusatusaga o togi masani) e iloilo ai polokalame fa'apitoa o atina'e.

b) Fa'afitauli o le fuaina
E sili atu le "mama" o le fua o le tuputupu aʻe ona ua faʻatulagaina le GDP. O loʻo feagai le atinaʻe ma luʻitau:
– E mafai ona maaleale le mativa i laina ma metotia o le mativa,
– E maaleale le lē tutusa i le tulaga lelei o faʻamaumauga o tupe maua/faʻatauga,
– O le HDI o se fa'asinomaga tu'ufa'atasi o lea e iai fa'ai'uga fa'atonutonu e fa'atatau i mamafa ma fa'ailoga.

c) O le fa'afitauli o le mafua'aga
I suʻesuʻega o le tuputupu aʻe ma le atinaʻe, o le mataupu o le mafuaʻaga e taua tele i taimi uma: pe faʻateleina ea e aʻoaʻoga le tuputupu aʻe, pe sili atu le mafai e atunuʻu e vave ona tuputupu aʻe ona faʻatupeina aʻoaʻoga? I le atinaʻe, o le mataupu o le mafuaʻaga e masani ona sili atu ona lavelave ona o faʻalavelave e tele vaega ma o latou aʻafiaga e umi se taimi. O le mea lea, e masani ona faʻalagolago tagata suʻesuʻe atinaʻe i mamanu e foliga mai o faʻataʻitaʻiga e tuʻuina atu ai ni faʻamatalaga sili atu ona malosi o mafuaʻaga.

5. Faʻataʻitaʻiga o taunuuga faʻapitoa e faʻavasega ai mea e lua

O nisi o mamanu faʻapitoa e masani ona aliali mai:

1. Tuputupu aʻe maualuga, atinaʻe tuai
E mafai e itulagi e mauʻoa i punaoa faanatura ona faʻamauina le tuputupu aʻe maualuga o le GRDP pe a siʻitia tau o oloa. Peitaʻi, e le tutusa le tufatufaina atu o le tamaoaiga pe afai e tele tupe e faʻaaogaina i le vaega ma e itiiti le aufaigaluega e faʻafaigaluegaina. O se taunuuga, e mafai ona tumau pea le maualuga o le mativa ma le le tutusa e ui lava i le siʻitia o fuainumera o le GRDP.

2. Tuputupu aʻe feololo, faʻaleleia atili le atinaʻe
O loʻo i ai itulagi o loʻo i ai le tuputupu aʻe lelei o le tamaoaiga, ae ua latou manuia i le faʻateleina o le Human Development Index (HDI) ma le faʻaitiitia o le mativa ona o le lelei o tupe faʻaalu a le malo, faʻaleleia atili o auaunaga tau soifua maloloina ma aʻoaʻoga, ma polokalame faʻapitoa mo le puipuiga o tagata lautele.

3. O le suiga o le fausaga e fuafua ai le lelei o le atinaʻe
E masani ona faʻaalia i suʻesuʻega faʻapitoa e faʻapea, o le fesuiaʻiina o le aufaigaluega mai faʻatoʻaga e tausia ai le soifuaga i gaosiga faʻaonaponei poʻo auaunaga e mafai ona faʻateleina ai le gaosiga ma totogi, ma faʻavavevave ai le faʻaitiitia o le mativa. O lea la, e le naʻo le "pe fia pasene o le tuputupu aʻe o le GDP," ae o le "o fea vaega e tuputupu aʻe ma o ai e faʻaaogaina."

FAITAU FOI  O le Matafaioi o le Fa'ateleina o Tau i le Tamaoaiga

4. E fa'aitiitia e le lē tutusa le a'afiaga o le tuputupu a'e i le mativa
E tele suʻesuʻega ua faʻaalia ai o le tuputupu aʻe e faʻaitiitia ai le mativa i itulagi e maualalo le le tutusa. A maualuga le le tutusa, e tele atu le faʻaopoopoga o oloa e maua e tagata mauoa, ma faʻaitiitia ai lona aʻafiaga i le mativa.

6. Aafiaga o faiga faavae: aisea e taua ai nei eseesega?

Ana faapea e taula’i atu na’o le au faia tulafono i le tuputupu a’e, semanū latou te taula’i atu i tupe teufaafaigaluega tetele ma le fa’ateleina o le aofa’i o oloa gaosi. Ae o le atina’e e mana’omia ai ni fesili fa’aopoopo: pe o le tupe teufaafaigaluega e fa’atupuina ai galuega? Pe fa’aleleia atili ai auaunaga fa’avae? Pe fa’aitiitia ai le le tutusa? Pe o se mea e gafataulimaina ai le siosiomaga?

O le mea lea, i le fuafuaina, e tatau ona o faatasi sini o le tuputupu aʻe o le GDP ma faailoilo o atinae e pei o:
– faʻaitiitia o le mativa,
– faʻateleina o le HDI,
– le fausiaina o galuega lelei,
– faʻaitiitia o le lē tutusa,
– ma fa'ailoga o le fa'aauauina.

O lenei auala e sili atu ona atoatoa ai le iloiloga: o le manuia tau tamaoaiga e le na o le "siitia o fuainumera o le GDP", ae o le "faaleleia atili o olaga o tagata".

7. Faaiuga

I suʻesuʻega faʻapitoa, e eseese faʻamatalaga, faʻailoga, ma metotia mo le iloiloina o aʻafiaga o faiga faʻavae. E taulaʻi le tuputupu aʻe i le faʻateleina o le aofaʻi o oloa gaosi, e masani ona fuaina e le GDP/GRDP moni. E taulaʻi le atinaʻe i suiga i le soifua manuia ma le fausaga lautele o le tamaoaiga, e fuaina e le Human Development Index (HDI), mativa, le le tutusa, lelei o galuega, avanoa i auaunaga faʻavae, ma le faʻaauauina.

E fesoʻotaʻi lelei ia mea e lua, ae e lē tutusa. O le tuputupu aʻe o se tasi o vaega o le atinaʻe, ae lē o se faʻamaoniga o lea mea. O le mea lea, o suʻesuʻega faʻapitoa ma faiga faʻavae malosi a le malo e manaʻomia ona mafaufau i mea uma e lua i le taimi e tasi: tulituliloaina o le tuputupu aʻe e lē gata i le vave, ae ia aofia ai foʻi, tutusa, ma gafataulimaina.

Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou fesoasoani atu i le faʻaopoopoina o se lisi o mea ua tusia (e pei o Todaro & Smith, Sen, Barro, Solow, poʻo ni tusitusiga e uiga i suiga o le fausaga) ma faʻataʻitaʻiga o mamanu fesuisuiaʻi ma faʻataʻitaʻiga o le regression mo suʻesuʻega faʻapitoa i le tulaga faʻaitumalo/itumalo.

Taofi faamatalaga