O le Teori Endogenous i le Tuputupu Aʻe o le Tamaoaiga i Aso Nei
O le tuputupu aʻe o le tamaoaiga o se autu autū i le tamaoaiga, ona e fesoʻotaʻi tonu lava ma le faʻaleleia atili o le soifua manuia lautele, le faʻatupuina o galuega, ma le mafai e se atunuʻu ona faʻalauteleina lona gafatia gaosi oloa. I le talafaasolopito atoa o mafaufauga tau tamaoaiga, o faʻamatalaga mo le mafuaʻaga e vave ai ona tuputupu aʻe nisi atunuʻu nai lo isi ua faʻaauau pea ona alualu i luma. O se tasi o auala ua matuaʻi aʻafia talu mai le faaiuga o le 20 seneturi o le endogenous growth theory, o se aʻoaʻoga e faʻamamafa ai o le puna autū o le tuputupu aʻe e mafai ona sau mai mea na fausia i totonu o le faiga tau tamaoaiga, nai lo na o mea mai fafo poʻo "faʻalavelave" faʻatekonolosi e sau mai fafo.
Talaaga: Mai le A'oa'oga Neoclassical i le A'oa'oga Endogenous
A o le’i lauiloa le talitonuga o le endogeneity, o fa’ata’ita’iga autū o le tuputupu a’e o fa’ata’ita’iga neoclassical e pei o le fa’ata’ita’iga Solow-Swan. I nei fa’ata’ita’iga, o le tuputupu a’e i se taimi umi e fuafua muamua lava i le alualu i luma fa’atekonolosi mai fafo—o lona uiga o le tekinolosi e manatu o lo’o sau mai fafo atu o le fa’ata’ita’iga ma e le o fa’amatalaina ona mafua’aga. E iai le sao o tupe fa’afaigaluega ma le aufaigaluega, ae o lo’o feagai ma le fa’aitiitia o tupe maua. O le mea lea, a aunoa ma le alualu i luma fa’atekonolosi, o le a iu lava ina fa’agesegese le tuputupu a’e o le tagata.
O le faitioga autū o lenei auala o le: afai o le tekinolosi o le ki lea i le tuputupu aʻe, aiseā ua faʻatagaina ai e "paʻu mai le lagi" e aunoa ma se faʻamatalaga? E le gata i lea, o le faʻataʻitaʻiga mai fafo e faigata ona faʻamatalaina pe aisea e mafai ai e faiga faʻavae a le malo, tupe teufaafaigaluega i aʻoaʻoga, suʻesuʻega, ma faʻalapotopotoga ona mafua ai ni eseesega i le tuputupu aʻe i atunuʻu eseese.
Na tulaʻi mai le aʻoaʻoga o le tuputupu aʻe faʻavae i totonu o le atunuʻu (endogenous growth theory) e foʻia ai lenei va. O le mea moni, o lenei aʻoaʻoga e taumafai e faʻamatalaina le alualu i luma o tekinolosi ma le gaosiga o oloa e mafua mai i faʻaiʻuga tau tamaoaiga—mo se faʻataʻitaʻiga, o le faʻaiʻuga a se kamupani e faʻafou, o le faʻaiʻuga a se tagata e aʻoga, poʻo le faiga faʻavae a le malo e faʻamalosia ai suʻesuʻega ma atinaʻe.
Manatu Autū o le Teori o le Tuputupu Aʻe o le Endogenous
E amata le a'oa'oga Endogenous mai ni manatu taua se tele:
1. E lē mafai ona tauva le poto ma le fouga
E le pei o oloa faaletino, e mafai e le tele o vaega ona faʻaaogaina le malamalama i le taimi e tasi e aunoa ma le "faʻaaogaina uma." A maua e se tasi kamupani se metotia fou o gaosiga, e mafai e lena malamalama ona salalau tuusaʻo pe le tuusaʻo ma faʻateleina ai le gaosiga o isi. Ua taʻua lenei mea o le faʻasalalauina o le malamalama.
2. Fa'ateleina o tupe maua i le fua fa'atatau (fa'ateleina o tupe maua)
Ona e mafai ona toe fa'aaogaina le malamalama ma e masani ona maualuga le tau o le gaosia o ni manatu fou i le taimi muamua ae maualalo mo le toe faia, e mafai e tamaoaiga ona o'o i le fa'ateleina o tupe maua i le tele. E ese lenei mea mai manatu fa'a-neoclassical, lea e masani ona fa'amamafa ai le fa'aitiitia o tupe maua i tupe fa'avae.
3. O le matafaioi o tupe teufaafaigaluega mo se taimi umi i le tulaga lelei o punaoa faaletagata
O aʻoaʻoga, soifua maloloina, toleniga, ma le aʻoaʻoina i le galuega (aʻoaʻo e ala i le faia) e faʻateleina ai le gaosiga. I le talitonuga o le tagata lava ia, o le tamaoaiga o le tagata e le na o se mea e lagolago ai ae o se afi autu o le tuputupu aʻe.
4. E aʻafia e faiga faʻavae ma faʻalapotopotoga le fua faatatau o le tuputupu aʻe i le lumanaʻi.
Afai o le faʻafouga ma le faʻaputuina o le malamalama o se taunuuga lea o faʻaiuga tau tamaoaiga, o lona uiga o faiga faʻavae tau lafoga, fesoasoani i suʻesuʻega ma atinaʻe, puipuiga o meatotino tau le atamai, tulaga lelei o faiga faʻapulega, ma le tau tauvaga o le a aʻafia ai le tuputupu aʻe i se taimi umi—e le naʻo le maualuga o le gaosiga i le taimi nei.
Faʻataʻitaʻiga Autū i le Teori Endogenous
O le talitonuga o le tuputupu aʻe faʻavae i totonu o le tino na atiaʻe e ala i ni faʻataʻitaʻiga taua.
1. Fa'ata'ita'iga AK (Rebelo)
O le faʻataʻitaʻiga AK o se faʻatulagaga faigofie lea e faʻapea mai ai o le gaosiga (Y) e faʻalagolago tutusa i le tupe faavae (K): Y = AK. E leai ni tupe maua e faʻaitiitia, e pei o le faʻataʻitaʻiga neoclassical. E mafai e le A ona atagia mai ai tekinolosi poʻo le gaosiga atoa. Talu ai ona o tupe maua i tupe faavae e le faʻaitiitia, o le faʻaputuina o tupe faavae e mafai ona faʻaauau pea ona faʻaleleia le tuputupu aʻe i se taimi umi. I faʻamatalaga faʻaonaponei, o le "tupe faavae" e mafai ona aofia ai tupe faavae faaletino faapea foi ma tupe faavae faaletagata poʻo atinae.
2. Faʻataʻitaʻiga o le Tupe Faʻaletagata (Lucas)
Ua faamamafa e Robert Lucas o le tuputupu aʻe e mafua mai i le faaputuputuina o tupe faavae faaletagata e ala i aoaoga ma le aoaoina. O le gaosiga o se tagata faigaluega e le gata ina faalagolago i ona lava tomai ae faapea foi i lona siosiomaga faaleagafesootai ma le tamaoaiga—mo se faataitaiga, o le aafiaga o le faateleina o tagata, lea e vave tele ona salalau atu ai le malamalama. O le mea lea, o le teu faafaigaluega i aoaoga e mafai ona maua ai ni faamanuiaga faaleagafesootai sili atu nai lo faamanuiaga tumaoti, ma maua ai se mafuaaga malosi mo le faatinoina o faiga faavae.
3. Fa'ata'ita'iga o Su'esu'ega ma Atina'e ma Fouga (Romer)
Na faʻalauiloa e Paul Romer se faʻavae e faʻatino ai e kamupani suʻesuʻega e fatu ai ni oloa fou e vaeluaina, ni mamanu fou, poʻo ni tekinolosi fou. O le faʻafouga e faʻatupuina ai le tuputupu aʻe e ala i le faʻateleina o le tele o mea e faʻaaogaina ma le faʻateleina o le gaosiga. Peitaʻi, ona o le fatuina o manatu e taugata ma faigofie ona kopiina, e tulaʻi mai ai mataupu faʻamalosi. O iinei e malamalama ai i pateni ma le puipuiga o meatotino tau le atamai o ni auala e faʻamalosia ai le faʻafouga, e ui lava i le ono mafai ona fatuina le pule faʻapitoa le tumau.
Aafiaga o Faiga Faavae i le Tuputupu Aʻe o le Tamaoaiga i Aso Nei
O se tasi o malosiaga o le teoria endogenous o lona taua lea mo faiga faavae a le malo. Afai e mafai ona faatosinaina le tuputupu aʻe e faaiuga tau tupe teufaafaigaluega ma le lelei o faalapotopotoga, ona maua lea e atunuu le avanoa e faatelevave ai le tuputupu aʻe i se taimi umi.
O nisi o aafiaga o faiga faavae e masani ona talanoaina:
1. Fa'afaigaluegaina o tupe i a'oa'oga ma le toleniina o le aufaigaluega
O le faʻaleleia atili o avanoa ma le tulaga lelei o aʻoaʻoga (e aofia ai aʻoaʻoga faʻapitoa, STEM, ma aʻoaʻoga faʻatekinolosi) e mafai ona faʻavavevaveina ai le tuputupu aʻe e ala i le faʻateleina o le gaosiga ma le tomai faʻafou.
2. Lagolago mo suʻesuʻega ma atinaʻe (R&D)
O fesoasoani tau tupe i suʻesuʻega ma atinaʻe (R&D), faʻatosinaga tau lafoga mo mea fou, ma le galulue faʻatasi a iunivesite ma pisinisi e mafai ona faʻateleina ai le saoasaoa o le mauaina o mea faatekinolosi. Talu ai ona o le salalau atu o le malamalama e mafua ai ni faʻamanuiaga faʻaagafesootai e le o faʻasoa atoatoa e tagata faʻafou mea fou, o le lagolago a le setete e masani ona manatu e taua.
3. Atiina ae o se siosiomaga fa'afou ma pisinisi
O le tuputupu aʻe faʻavae i totonu o le atunuʻu e faʻamamafaina ai le taua o maketi feliuaʻi: faigofie ona amata se pisinisi, avanoa i fesoasoani tau tupe, puipuiga o tagata teu tupe, ma tulafono faatonutonu e le faʻalavelaveina ai faʻataʻitaʻiga faʻapisinisi.
4. Fa'amalosia o fa'alapotopotoga ma pulega
O le maualuga o le faiga pi'opi'o, le mautonu faaletulafono, ma le faifai malie o faiga fa'apulega e mafai ona fa'avaivaia ai fa'atosinaga fa'afaigaluega mo se taimi umi. O fa'alapotopotoga lelei e fa'atupuina le mautinoa mo tagata fou ma tagata teu tupe.
5. Tatala fa'apitoa ma fa'ata'atitia le tamaoaiga
E mafai e fefaʻatauaʻiga ma tupe teufaafaigaluega mai fafo ona faʻavavevaveina le salalau atu o tekinolosi. Peitaʻi, o le aʻoaʻoga totino e faʻamamafaina ai foʻi le manaʻomia o ni fuafuaga e faʻamautinoa ai le faʻaliliuina atu o le malamalama, e pei o le fausiaina o le gafatia i le lotoifale, polokalame fesoʻotaʻi ma le fetaui o alamanuia, poʻo le faʻamalosia o le gafatia o suʻesuʻega i totonu o le atunuʻu.
O le Sootaga i le va o le Tamaoaiga Faatekinolosi ma le Vaitaimi Faʻaonaponei
I le tamaoaiga faʻaonaponei, o le talitonuga o le tuputupu aʻe totino ua faʻateleina lona tāua ona o le tele o vaega e faʻalagolago i aseta e le vaaia: polokalama faakomepiuta, faʻamaumauga, algorithms, mamanu, ma faʻailoga. O nei aseta e tutusa uiga ma le malamalama—e faigofie ona toe faia, e salalau lautele o latou aogā, ma e mafai ona latou maua ai ni tupe maua faʻateleina. E le o se mea e ofo ai le masani ona faʻaalia e kamupani tekonolosi le tuputupu aʻe vave ma aafiaga o fesoʻotaʻiga, lea e ogatasi ma le agaga o le talitonuga totino.
E le gata i lea, o le suiga faatekinolosi e faatelevaveina ai le salalau atu o manatu, ae faateleina ai foi le tauvaga faavaomalo. O atunuu e mafai ona atiina ae taleni faatekinolosi, o se aganuu o mea fou, ma tulafono faatonutonu fetuutuunai e masani ona sili atu ona saunia mo le tuputupu aʻe gafataulimaina.
Faitioga ma Tapula'a
E ui i ona malosiaga, ae o le aʻoaʻoga totino e le aunoa ma ni faitioga. Muamua, o le fuaina o le "malamalama" ma le "faʻasalalauina" e le faigofie. Lua, o nisi faʻataʻitaʻiga totino e masani ona faʻafaigofieina le fausaga o le tamaoaiga moni ma faʻaaogaina ni auala faʻapitoa o maketi. Tolu, o faiga faʻavae fou e le o taimi uma e manuia ai—e mafai ona sese le faʻatatauina o fesoasoani tau tupe, e mafai e pateni ona faʻalavelaveina le faʻasalalauina o le malamalama, ma e mafai e le faʻalavelave a le setete ona faʻatupuina ni lamatiaga tau amio pe afai e vaivai le pulega.
Peitaʻi, o le tāua autū o le aʻoaʻoga endogenous o le tuʻuina mai lea o se faʻavae e faʻapea o le tuputupu aʻe e lē o se iʻuga e fuafua naʻo mea mai fafo, ae e mafai ona faʻatulagaina e ala i faʻaiuga faʻafaigaluega, mea fou, ma le faʻamalosia o faʻalapotopotoga.
Fa'ato'a
O le aʻoaʻoga o le tuputupu aʻe faʻavae i totonu o le atunuʻu e ofoina atu ai se vaaiga taua mo le malamalama i le tuputupu aʻe o le tamaoaiga i aso nei: o punaoa o le alualu i luma i se taimi umi e mafai ona tulaʻi mai mai faiga faʻaletamaoaiga i totonu e pei o le faʻafouga, faʻaputuina o tupe faʻaletagata, aʻoaʻoga, ma le faʻasalalauina o le malamalama. E le pei o faʻataʻitaʻiga mai fafo e vaʻai i tekinolosi o se mea mai fafo, o le aʻoaʻoga faʻavae i totonu o le atunuʻu e faʻamatalaina ai e mafai ona faʻaleleia atili tekinolosi, gaosiga, ma le tauvaga e ala i faiga faʻavae talafeagai ma se siosiomaga tamaoaiga lagolago. I le lotolotoi o luʻitau o le lalolagi ma le faʻatelevaveina o le tamaoaiga numera, o le auala faʻavae i totonu o le atunuʻu e maua ai se faʻavae malosi mo atunuʻu e mamanuina ai ni fuafuaga tuputupu aʻe gafataulimaina, aofia ai, ma faʻavae i le malamalama.