Fa'asinomaga o Atina'e o Tagata i le Iloiloga o le Tamaoaiga
O le Human Development Index (HDI) o se tasi lea o fa'ailoga sili ona tāua mo le iloiloina o le manuia o le atina'e, aemaise lava pe a malamalama i le atina'e e sili atu nai lo na o le tuputupu a'e o le tamaoaiga. I le au'ili'iliga o le tamaoaiga i aso nei, o le HDI e avea o se alalaupapa i le va o fua fa'atatau masani o le tamaoaiga—e pei o le Gross Domestic Product (GDP), tupe maua a le tagata, fua faatatau o le taugata o le soifuaga, po'o le fua faatatau o le leai o ni galuega—ma itu lautele o le soifua manuia e pei o le soifua maloloina, a'oa'oga, ma se tulaga lelei o le soifuaga. O le mea lea, e masani ona fa'aaogaina le HDI e iloilo ai pe o le tuputupu a'e o le tamaoaiga e fa'aliliuina moni lava i le fa'aleleia atili o le tulaga lelei o le olaga.
Manatu Autū o le Fa'asinomaga o Atina'e o Tagata
Na faʻalauiloa mai le HDI e le Polokalama Atinaʻe a Malo Aufaatasi (UNDP) e sui ai le taulaʻiga o le atinaʻe mai le na o le "tele o tupe maua a se atunuʻu" i le "lelei o le soifuaga o tagata i lea atunuʻu." O le HDI e tuʻufaʻatasia ai vaega autū e tolu: (1) soifua maloloina e fua i le umi e ola ai i le taimi e fanau mai ai, (2) aʻoaʻoga e fua i le averesi o tausaga o aʻoga ma tausaga e faʻamoemoeina o aʻoga, ma le (3) tulaga o le soifuaga e fua i le tupe maua faʻale-atunuʻu ua fetuʻunaʻi (GNI) i le tagata.
O nei vaega e tolu na filifilia ona o loʻo manatu o ni faʻatusa ia o tomai faʻavae o le tagata. E manaʻomia e se tagata se olaga umi ma maloloina ina ia mafai ona galue lelei, aʻoaʻoga e atiina ae ai tomai, ma tupe maua talafeagai e faʻafetaui ai manaʻoga faʻavae ma maua ai auaunaga eseese. E ala i le HDI, o loʻo faʻamamafaina e le auʻiliʻiliga tau tamaoaiga e tatau i le atinaʻe ona faʻalauteleina filifiliga o le olaga a tagata, ae le na o le faʻateleina o le aofaʻi o oloa tau tamaoaiga.
HDI o se Fa'aopoopoga i Fa'ailoga Masani o le Tamaoaiga
I le au'ili'iliga o le tamaoaiga lautele, e masani ona fa'aaogaina fa'ailoga e pei o le GDP o ni fua fa'atatau o le alualu i luma. Peita'i, e iai tapula'a o le GDP: e le fuaina ai le tufatufaina o tupe maua, e le atagia ai le tulaga lelei o auaunaga a le malo, ma e le fa'ailoa mai ai pe aofia ai le tuputupu a'e. E mafai e atunu'u e lua e tutusa le GDP i le tagata ona i ai ni tulaga eseese o a'oa'oga ma le tausiga o le soifua maloloina. O iinei e avea ai le HDI ma se fa'aopoopoga malosi.
E fesoasoani le HDI i tagata atamamai tau tamaoaiga e malamalama lelei i aafiaga o faiga faavae tau tamaoaiga. Mo se faataitaiga, o le faalauteleina o le vaega o le eliina o minerale e mafai ona faateleina vave ai le GDP, ae afai e taulai atu faamanuiaga i se vaega toaitiiti, ae o le avanoa i aoga ma le tausiga o le soifua maloloina e faaleagaina, atonu e le faaleleia tele le HDI. O le mea lea, o le HDI e tuuina atu ai se faailoilo e faapea o le tuputupu ae o le tamaoaiga e le o lona uiga o le atinaeina o tagata.
O le Sootaga i le va o le Fa'asinomaga o Atina'e o Tagata ma le Tuputupu A'e o le Tamaoaiga
I le talitonuga, e lua itu o le sootaga i le va o le HDI ma le tuputupu aʻe o le tamaoaiga. Muamua, o le tuputupu aʻe o le tamaoaiga e maua ai punaoa tau tupe e mafai e malo ona faʻaaogaina e faʻatupeina ai aʻoaʻoga, soifua maloloina, ma atinaʻe faʻavae. O le siʻitia o tupe maua a le tagata e mafai foʻi ona faʻaleleia atili ai meaʻai, tulaga lelei o fale, ma le avanoa i faʻamatalaga, ma iu ai ina faʻateleina ai le umi e ola ai ma le ausia o aʻoaʻoga.
Lua, o le faʻateleina o le HDI e mafai ona faʻaleleia atili ai le tuputupu aʻe o le tamaoaiga e ala i le faʻateleina o le gaosiga o galuega. O aʻoaʻoga e faʻaleleia atili ai tomai ma le gafatia e faʻafouina ai mea fou, ae o le soifua maloloina lelei e faʻaitiitia ai aso faigaluega e leiloa ona o maʻi ma faʻateleina ai le gafatia e galue ai. I totonu o le faʻavae o le tamaoaiga o atinaʻe, o le faʻafaigaluegaina o tupe faʻafaigaluega o se tasi lea o afi autu o le tuputupu aʻe i se taimi umi.
Peita’i, e lē o taimi uma e otometi ai lenei mafutaga. E mafai ona tupu le tuputupu a’e maualuga e aunoa ma se fa’aopoopoga i le HDI pe afai e lē aofia ai le tuputupu a’e, ae o le fa’aleleia atili o le HDI e mafai ona fa’alavelaveina e le lē tutusa o itulagi, le lelei o auaunaga, po’o le le lelei o le pulega. O le mea lea, e mana’omia e le au’ili’iliga tau tamaoaiga ona fa’amatalaina le HDI fa’atasi ai ma isi fa’ailoga e pei o le mativa, lē tutusa (Gini), ma le lelei o tupe fa’aalu a le malo.
HDI i le Su'esu'ega o Faiga Fa'avae Lautele
E matuā aogā tele le HDI i le iloiloina o faiga faʻavae a le malo. O polokalame faʻaleaʻoaʻoga e pei o aʻoaʻoga faʻamalosia, sikolasipi, ma le faʻaleleia atili o le tulaga lelei o faiaʻoga o le a atagia mai i tausaga o le faʻailoga o le aʻoga. O tupe teufaafaigaluega tau soifua maloloina e pei o le faʻalauteleina o nofoaga tutotonu mo le soifua maloloina i nuʻu, tui puipui, faʻaleleia atili o le tumama, ma le ufiufi o inisiua tau soifua maloloina o le a aʻafia ai le umi e ola ai. O faiga faʻavae o le maketi o galuega, faʻapisinisi, ma le puipuiga lautele e mafai ona aʻafia ai itu o tulaga o le soifuaga.
I le tulaga o fuafuaga tau atina'e, e fesoasoani le HDI i malo e fuafua mea e faamuamua. O itulagi e maualalo le HDI e masani ona mana'omia ni fesoasoani malolosi i auaunaga fa'avae, nai lo na'o galuega tetele tau atina'e. E le gata i lea, e fa'afaigofieina e le HDI fa'atusatusaga i itulagi eseese ma atunu'u eseese, e fa'afaileleina ai le tali atu ma le tauvaga fa'avae maloloina.
HDI ma le Lē Tutusa: Luʻitau i le Iloiloga o le Tamaoaiga
O se tasi o faitioga i le HDI o lona faʻaaogaina lea o tau averesi, lea e mafai ona ufiufi ai le le tutusa. E mafai e itulagi e lua ona tutusa le HDI, ae e ono iai se va tele i le va o e mauoa ma e matitiva. O le mea lea, ua faʻalauiloa mai ai foʻi e le UNDP ni mea e maua mai ai e pei o le Inequality-Adjusted Human Development Index (IHDI), lea e fetuʻunaʻi ai le HDI e faʻavae i luga o le le tutusa i le soifua maloloina, aʻoaʻoga, ma tupe maua.
I le iloiloga o le tamaoaiga, e taua le mataupu o le lē tutusa auā o le maualuga o le lē tutusa e mafai ona faʻavaivaia ai le aʻafiaga o le tuputupu aʻe i le faʻaitiitia o le mativa. A lē tutusa le avanoa i aʻoaʻoga ma le soifua maloloina, e lē tutusa foʻi le tulaga lelei o le tamaoaiga o tagata. E mafai ona mafua ai ni mailei o le mativa i le va o tupulaga, faʻagesegese ai le feoaʻiga faʻaagafesootai, ma iu ai ina faʻalavelaveina ai le tuputupu aʻe i se taimi umi. O le mea lea, o le faʻaaogaina o le HDI faʻatasi ai ma faʻamaumauga o le lē tutusa e maua ai se ata sili atu ona moni o le tulaga lelei o le atinaʻe.
Tapula'a o le HDI i le Iloiloina o le Atina'e
E ui e aogā, ae e lē o se fa'ailoga atoatoa le HDI. Muamua, e lē fuaina sa'o ai le tulaga lelei o a'oa'oga po'o le soifua maloloina, ae o ni fa'atusa e pei o tausaga o a'oa'oga ma le umi e ola ai. E mafai e itulagi e lua e tutusa le aofa'i o tausaga o a'oa'oga ona matuā eseese lava o latou taunuuga o a'oa'oga. Lua, e lē aofia ai i le HDI isi itu taua e pei o le sa'olotoga fa'apolokiki, saogalemu, tulaga lelei o le si'osi'omaga, po'o le tulaga lelei o galuega.
Tolu, o le fua o tupe maua e faʻaaogaina ai fua faʻatatau e mafai ona aʻafia e vaega e maualuga tupe maua. Fa, e le puʻeina foʻi e le HDI mataupu o le vaivai, e pei o le lamatiaga o le paʻuʻū i le mativa i le taimi o se faʻalavelave tau tamaoaiga, faʻamaʻi pipisi, poʻo se mala. O le mea lea, e masani ona faʻaaogaina e le au suʻesuʻe tau tamaoaiga le HDI o se tasi o se faʻasologa o faʻailoga, ae le o le fua e tasi.
HDI i le Tulaga o Initonesia
I Initonesia, o le HDI o se fa'ailoga autū mo le iloiloina o atina'e fa'aitulagi, ona o eseesega tetele i le va o itumalo ma itumalo/a'ai. O taulaga e maua lelei a'oa'oga ma le tausiga o le soifua maloloina e masani ona maualuga atu le HDI nai lo nofoaga maotua. O lenei eseesega e masani ona feso'ota'i ma le lelei o atina'e, le tufatufaina o tagata faigaluega tau soifua maloloina ma faia'oga, ma avanoa faigaluega aloaia.
I le au'ili'iliga o le tamaoaiga fa'aitulagi, e mafai ona fa'aaogaina le HDI e iloilo ai le tauvaga a se itulagi. O itulagi e maualuga le HDI e masani lava ona sili atu ona tosina atu i tupe teufaafaigaluega ona o se 'aufaigaluega e sili atu ona tomai ma fua tele mai. Peita'i, o itulagi e maualalo le HDI e mana'omia le lagolago fa'avae fa'amaonia e fa'aauau ai, mo se fa'ata'ita'iga e ala i le fa'aleleia atili o auaunaga fa'avae, fesoasoani i felauaiga fa'alea'oa'oga, polokalame taumafa a tamaiti, po'o le fa'amalosia o le tamaoaiga i le lotoifale.
I'uga
O le Human Development Index (HDI) o se meafaigaluega taua i le auiliiliga o le tamaoaiga auā e faʻalauteleina ai le malamalama i le atinaʻe e sili atu nai lo le tuputupu aʻe o le gaosiga i le faʻaleleia atili o le tulaga lelei o le olaga. E fesoasoani le HDI e iloilo le tele o le aʻafiaga o faiga faʻavae tau tamaoaiga i le soifua maloloina o tagata, aʻoaʻoga, ma tulaga o le soifuaga. E fefaʻasoaaʻi le HDI ma le tuputupu aʻe o le tamaoaiga: e mafai e le tuputupu aʻe ona lagolagoina le atinaʻe o tagata, ma e mafai e le atinaʻe o tagata ona faʻavavevave le tuputupu aʻe e ala i le faʻateleina o le gaosiga.
E ui i ona tapula'a, ae o lo'o tumau pea le tāua o le HDI o se fa'ailoga autū i le fuafuaina, iloiloga o faiga fa'avae, ma le au'ili'iliga tau tamaoaiga o atina'e. Mo se fa'amatalaga sa'o, e tatau ona faitauina le HDI fa'atasi ma isi fa'ailoga e pei o le mativa, le lē tutusa, le lelei o auaunaga a le malo, ma le vaivai fa'aagafesootai. I le iuga, o le atina'e tau tamaoaiga lelei o le atina'e lea e fa'aletagata ai tagata—ma o le HDI e maua ai se fa'avae manino mo le iloiloina pe o ausia moni lava lena sini.