Metotia o Suesuega i le Anamua o Mea Taulima
O le suʻesuʻega o mea anamua o se lala o suʻesuʻega o mea anamua e suʻesuʻeina ai le soifuaga o tagata aʻo leʻi iai ni faʻamaumauga tusitusia. Talu ai e leai ni pepa tusitusia e taʻitaʻia ai i tatou, e tatau i tagata suʻesuʻe o mea anamua ona faʻalagolago i faʻamaoniga faaletino e pei o meafaigaluega maʻa, toega o meaʻai, ponaivi, faʻailoga o nofoaga, ma suiga o le siosiomaga. Ina ia malamalama lelei i le taimi ua tuanaʻi, e le mafai ona faia faʻafuaseʻi suʻesuʻega o mea anamua; e manaʻomia ai ni metotia faʻatulagaina, fuaina, ma toe faʻataʻitaʻiina. O lenei tusiga o loʻo talanoaina ai laʻasaga autu ma metotia o suʻesuʻega i mea anamua, mai le faʻatulagaina o faʻafitauli i le suʻesuʻega ma le faʻamatalaina i totonu o fale suʻesuʻe.
1. Fa'atulagaga o Fa'afitauli ma le Fa'avae Fa'avae
E amata lava suʻesuʻega lelei i se fesili manino e uiga i suʻesuʻega. I suʻesuʻega anamua, e ono aofia ai fesili: o anafea na nonofo ai se nofoaga? Na faʻapefea ona faia e tagata meafaigaluega? Pe o ni tagata tulimanu ma faʻaputu manu poʻo ni faifaʻatoʻaga? O a ni mamanu o femalagaaʻiga ma fegalegaleaiga i le va o vaega? Ona faʻatulagaina lea o nei fesili i totonu o se faʻavae faʻapitoa, e pei o se auala faʻale-siosiomaga (fesootaʻiga faaletagata-siʻosiʻomaga), suʻesuʻega faʻagasologa (faʻamamafaina o faʻamatalaga faasaienisi ma mamanu), poʻo suʻesuʻega faʻasolosolo pe a uma le faʻagasologa (faʻamamafaina o uiga, faʻailoga, ma le faitalia a le tagata).
E taua fa'avae fa'ata'ita'i aua e a'afia ai le ituaiga o fa'amaumauga na aoina, auala e fa'ata'ita'i ai, ma fa'ata'ita'iga o fa'amatalaga. Mo se fa'ata'ita'iga, o le au su'esu'e e taula'i i le tamaoaiga o le soifuaga o le a fa'amuamua le au'ili'iliga o toega o la'au (macro ma micro) ma manu, a'o le au su'esu'e e taula'i i tekinolosi o le a fa'amamafaina le ituaiga o meafaigaluega ma le fa'aaogaina.
2. Suʻesuʻega Muamua: Tusitusiga, Faʻafanua, ma Faʻamatalaga Faʻale-Siosiomaga
A'o le'i amataina le galuega, e faia e le au su'esu'e mea anamua ni su'esu'ega muamua e malamalama ai i le tulaga o le itulagi. E aofia ai se iloiloga o tusitusiga o su'esu'ega ua mavae, se iloiloga o fa'afanua o le eleele ma le eleele, ma fa'amatalaga i le vai, la'au, ma le tala'aga o laufanua. O nei fa'amaumauga e fesoasoani e vavalo nofoaga e ono iai nofoaga anamua, e pei o tafatafa o vaitafe anamua, fa'asitepu o vaitafe, ana karst, po'o nofoaga e iai ni puna patino o papa mo mea faigaluega.
I le taimi nei, e masani ona faʻaaogaina le tekinolosi GIS (Geographic Information Systems) e faʻataʻitaʻi ai le laufanua, maua o punaoa faʻafanua, ma iloilo le tufatufaina o nofoaga. O le faʻamatalaga muamua e faʻavae i luga o faʻafanua ma ata e fesoasoani foʻi e fuafua lelei ai le suʻesuʻega.
3. Suʻesuʻega o Mea Taulima: Suʻeina ma Faʻafanua o Nofoaga
O le su'esu'ega o le auala autū lea e su'e ai nofoaga ma malamalama ai i o latou mamanu o le salalau atu. E tele ituaiga o su'esu'ega i mea anamua o lo'o iai:
1. Su'esu'ega o le fogaeleele: E savavali tagata su'esu'e i se nofoaga patino e su'e ai ni mea faitino po'o ni foliga vaaia i luga, e pei o ni fasi ma'a, ni fasi omea anamua, ni atigi, po'o ni fausaga ma'a.
2. Su'esu'ega fa'atulagaina: E vaevaeina le eria i ni vaega po'o ni grids, ona mulimulita'i lea o le 'au i se ala i se mamao patino (e pei o le 10–20 mita) ina ia tutusa le ufiufi ma mafai ai ona fuafuaina fa'amaumauga i se tulaga fa'atusatusa.
3. Su'esu'ega o ana ma niche (su'esu'ega o ma'a papa): E matua taua tele i eria o karst, aua e masani ona iai ni vaega mafiafia ma puipuia o le stratigraphic i ana.
4. Su'esu'ega i lalo o le sami: E talafeagai mo tala faasolopito o le talafatai po'o eria o lo'o lofia i le lolo, e ui lava e mana'omia ai ni meafaigaluega fa'apitoa ma tomai fa'apitoa.
O taunuuga o suʻesuʻega e aofia ai nofoaga o le GPS, faʻamaumauga o tulaga o le nofoaga, ata, ma le aoina faʻatapulaʻaina o meafaitino (pe a faʻatagaina) mo le faʻailoaina muamua. E mafai foʻi ona aofia ai i suʻesuʻega ni faʻatalatalanoaga ma tagata o le nuʻu, o ē e masani ona iloa le nofoaga o toʻi maʻa, toʻi, poʻo toega o tanuga.
4. Eliina: Eliina Fuaina ma Fa'amaumauga o Stratigraphic
O le eliina o mea anamua o le fatu lea o suʻesuʻega o mea anamua auā e maua ai ni vaega o le eleele (stratigraphy) o loʻo faʻamaumauina ai le faasologa o mea na tutupu i le taimi ua tuanaʻi. I mea anamua i le eliina o mea anamua, e taua tele le stratigraphy mo le fuafuaina o le faasologa o taimi ma le sootaga i le va o meafaitino ma o latou talaaga.
O nisi o mataupu faavae taua o le eliina e aofia ai:
– Eliina i iunite: E vaevaeina le nofoaga i ni sikuea (e.g., 1×1 m po'o le 2×2 m). E eliina iunite ta'itasi i ni vaega i se loloto fa'apitoa pe mulimuli i suiga masani o le vaega.
– Fa'amaumauga auiliili: O mea ta'itasi e maua e fa'amaumauina lona tulaga, loloto, sootaga ma foliga vaaia (ogāumu, pu o le pou, fola o le fale), ma fa'amaumauina e ala i ata ma ata tusi o talaaga.
– Iloiloga o le eleele: E faamamā le eleele ua eliina e su'e ai ni mea laiti e pei o ni fasi palapala laiti, ni ponaivi laiti, po'o ni toega o saito.
– Fa'ata'ita'iga: Fa'ata'ita'iga o le oneone mo le poleni, phytolith, po'o le au'ili'iliga o le fa'atulagaina o aso; fa'ata'ita'iga malala mai le ogaumu mo le fa'atulagaina o aso o le radiocarbon; ma fa'ata'ita'iga o ponaivi mo isotopes po'o DNA (pe a fa'atagaina e tulaga).
E tatau i eliina ona tausisi i amioga fa'asao auā e fa'aleagaina ai: a uma ona tatala le eleele, e le mafai ona toe fa'afo'isia le tulaga muamua. O le mea lea, o pepa fa'amaumau atoatoa e fai ma "sui" mo le nofoaga pe a uma ona eliina.
5. Fa'asologa o Aso: Fuafuaina o Tausaga ma le Fa'asologa o Taimi
Ina ia malamalama i le talafaasolopito anamua, e taua tele le faia o suʻesuʻega o aso. E vaevaeina auala e faia ai suʻesuʻega o aso i ni auala se lua: faʻatatau ma faʻamaonia.
– Fa'atusatusaga o aso na maua: E fa'avae i luga o le stratigraphy (o vaega loloto e masani ona matutua), ituaiga o mea tuai (suiga i foliga o meafaigaluega i le aluga o taimi), ma le fesoota'iga o mea na maua.
– Fa'amaumauga mautinoa: E tu'uina atu ai se tausaga po'o se vaitaimi patino. O auala e masani ona fa'aaogaina e aofia ai:
– Radiocarbon (C-14) mo mea fa'aola e pei o malala, ponaivi, po'o atigi (fa'atasi ai ma nisi fa'asa'oga).
– OSL (Optically Stimulated Luminescence) e iloa ai po o afea le taimi mulimuli na fa'aalia ai le palapala i le malamalama, e aoga i nofoaga matala.
– Fa'asologa-U mo mea fa'a-carbonate e pei o stalagmites i ana.
– Dendrochronology (e seāseā tupu i nisi o itulagi o le teropika) pe afai e maua laupapa e manino mama faaletausaga.
O le filifiliga o le metotia o le fa'atulagaina o tausaga e fa'alagolago i le ituaiga o fa'ata'ita'iga, tulaga o le fa'asaoina, ma le fesili o su'esu'ega. O le mea sili, e tatau ona toe faia le fa'atulagaina o tausaga mai le tele o tulaga ina ia mautinoa ai ni taunuuga tutusa.
6. Su'esu'ega o Mea Fa'atino: Tipologi, Tekonolosi, ma Fa'ailoga o le Fa'aaogaina
O meafaitino anamua—aemaise lava meafaigaluega maa—e masani ona avea ma faʻamaumauga autu. O le auiliiliga e aofia ai:
– Tipolo: Fa'avasega o meafaitino e fa'atatau i foliga ma uiga, e pei o to'i lima, fasi mea laiti, lau, mata o aū, po'o to'i. E fesoasoani le Tipolo e fa'atuina ni fa'asologa fa'atatau ma fa'atusatusa i le va o itulagi.
– Su'esu'ega fa'atekonolosi (fa'asologa o galuega): Toe fa'atulaga le faiga o le faia o meafaigaluega: filifiliga o meafaitino, metotia o le tipiina, la'asaga o gaosiga, ma le lafoa'i. E maua ai se malamalamaaga i tomai, fa'atulagaina o galuega, ma le avanoa i punaoa o meafaitino mata.
– Su'esu'ega o le fa'aaogāina ma le ofuina: Mata'ituina o maosi ma vali laiti i luga o se meafaigaluega e iloa ai lona aoga, mo se fa'ata'ita'iga o le tipiina o aano o manu, fa'agasologa o fafie, po'o le seleseleina o fa'ato'aga.
– Su'esu'ega o mea e totoe: E iloa ai porotini, masoa, po'o ga'o e totoe, e ui lava e mana'omia ai le puleaina lelei o mea ua fa'aleagaina.
Mo mea fai ipu omea anamua (pe afai e iloa taimi anamua), e mafai ona aofia i le auiliiliga le foliga, teuteuga, metotia o le susunuina o mea, faapea foi ma le auiliiliga o petrographic e iloa ai le amataga o meafaitino ma feso'ota'iga fesuiaiga.
7. Su'esu'ega o Mea Fa'alenatura ma le Siosiomaga: Ponaivi, La'au, ma Mea Fa'aputu
Talu ai ona e fesoʻotaʻi vavalalata le talafaasolopito anamua ma le fetuunaiga o le siosiomaga, o lea e tuufaatasia ai e le au suʻesuʻe mea anamua auala faasaienisi faalenatura:
– Zooarchaeology: Iloiloina o ponaivi o manu e iloa ai le taumafaina, tuli manu, fa'afaileleina o manu, ma le vaitau. O mamanu o tipi ma fa'ailoga o le mu e mafai ona fa'aalia ai faiga o le gaosiga o mea'ai.
– Archaeobotany: Iloiloina o toega o laau e pei o fatu, malala, phytoliths, poʻo le masoa e toe fausia ai meaʻai, faatoaga, ma laau o loʻo siomia ai.
– Geoarchaeology: O le suʻesuʻega o otaota, faiga o le fausiaina o nofoaga, ma suiga o laufanua (lologa, solo eleele, gaioiga o vaitafe). E taua tele lenei mea mo tagata suʻesuʻe e malamalama ai pe o se vaega o se taunuuga moni lava o gaoioiga a tagata po o faiga masani.
– Su'esu'ega o le Isotope: I ponaivi po'o nifo o tagata/manu, e mafai ona fa'aalia ai mamanu o mea'ai (e.g. le pulea o porotini o le sami vs. o le eleele) ma le gaioiga.
– DNA Anamua: Afai e fa'atagaina e le fa'asaoina, e mafai ona fa'aalia ai le va fealoa'i, femalagaa'iga, ma le tala'aga o le faitau aofa'i, ae mana'omia ai fale su'esu'e fa'apitoa ma togafitiga e le fa'aleagaina ai le soifua maloloina.
8. Fa'ata'ita'iga o Su'esu'ega o Mea anamua ma Aganu'u: Fa'ata'ita'iina o Manatu Fa'avae
O suʻesuʻega o aso anamua e masani ona aofia ai suʻesuʻega faʻataʻitaʻi o mea anamua, mo se faʻataʻitaʻiga, taumafai e fai meafaigaluega maʻa e faʻaaoga ai metotia faʻapitoa e malamalama ai i faʻailoga o le paʻu, lelei o meafaigaluega, poʻo taimi e gaosia ai. E faʻaaogaina foʻi faʻataʻitaʻiga i le faia o omea, metotia o le faʻamumuina o afi, poʻo le toe fausiaina o fale.
E le gata i lea, e suʻesuʻeina e le ethnoarchaeology nuʻu faʻaonaponei poʻo nuʻu masani o loʻo faʻatinoina pea ni faiga faʻapitoa (e pei o le gaosiga o le sago, faiga faigofie o meafaigaluega, mamanu o nofoaga faʻavaitaimi) e fai ma faʻataʻitaʻiga faʻaeteete mo le faʻamatalaina o faʻamatalaga anamua. E le tatau ona ave faʻataʻitaʻiga i le tulaga moni, ae ia faʻaaogaina e faʻalauteleina ai avanoa faʻamatalaina.
9. Fa'amatalaina, Lipotiina, ma Amioga Fa'asao
E lē "tautala lava" faʻamaumauga o mea anamua; e manaʻomia ai se faʻamatalaga talafeagai ma manino. E tuʻufaʻatasia e le au suʻesuʻe mea anamua ia taunuʻuga o le faʻatulagaina o tausaga, auʻiliʻiliga o mea tuai, ma faʻamaumauga o le siʻosiʻomaga e tali ai fesili o suʻesuʻega. O se faʻamatalaga saʻo e tatau ona mafaufau i isi faʻamatalaga, faʻaituau o faʻataʻitaʻiga, ma faiga o le fausiaina o le nofoaga.
O le laasaga mulimuli ma taua tele o le lipotiina ma le lolomiina. E tatau ona tuufaatasia lipoti o eliina o mea, faamaumauga, faafanua, ma lisi o mea na maua mo le avanoa ma le iloiloga e isi tagata suesue. I le tele o atunuu, o le lipotiina o se matafaioi faaletulafono foi. I le taimi lava e tasi, e tatau i tagata suʻesuʻe mea anamua ona mafaufau i le puipuiga: pe tatau ona toe tapunia le nofoaga, pe faapefea ona teuina mea tuai, ma pe faapefea ona aofia ai tagata lautele o ni paaga autu.
Fa'ato'a
O le metotia o suʻesuʻega i mea anamua o loʻo iai i le talafaasolopito o se faasologa o laʻasaga e fesoʻotaʻi: faʻatulagaina o le faʻafitauli, faia o se suʻesuʻega, eliina i le faʻaaogaina o le stratigraphic control, fuafuaina o tausaga e ala i le faʻatulagaina o aso, suʻesuʻeina o meafaitino ma le siosiomaga, ona faʻamatalaina lea ma le faʻaeteete o faʻamaumauga. Talu ai e leai ni tusitusiga o mea anamua, o le faʻamaoni o le metotia e taua tele i le faʻamautinoaina o le toe fausiaina o mea ua tuanaʻi e le na o ni manatu faʻalilolilo. Faatasi ai ma le lagolago a tekinolosi faʻaonaponei e pei o le GIS, OSL, isotopes, ma le DNA anamua, o suʻesuʻega anamua ua faʻateleina le mafai ona faʻamatalaina e le gata i le "mea ua maua" ae faʻapea foi "le auala na ola ai tagata, fetuʻunaʻi, ma suia" i se taimi umi tele.