O Eliina o Mea Fa'asolopito e Feeseesea'i: O Eliina e Fa'aalia ai le Talafaasolopito ma Fa'atupuina ai Feeseesea'iga
O eliina o mea anamua ua tosina mai ai le mafaufau o le lautele i taimi uma. E ala i nei eliina, e mafai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona maua ni meafaitino ma ni fausaga e maua ai ni malamalamaaga i le olaga o tagata i aso ua mavae. Peitaʻi, o eliina o mea anamua e masani ona avea ma autu o finauga. E mafua lea i le tele o mea, e amata mai i aafiaga faʻaagafesootai ma faʻapolokiki i amioga faʻapolofesa. O lenei tusiga o le a talanoaina ai le tele o eliina o mea anamua ua feteenai, mafuaʻaga o a latou feeseeseaiga, ma aafiaga lautele o nei gaoioiga.
O eliina o le Aai Paia o Ierusalema
O se tasi o eliina sili ona feteenai o mea anamua o le Aai Tuai o Ierusalema. O lenei nofoaga e taua tele i tapuaiga mo lotu tetele e tolu o le lalolagi: Iutaia, Kerisiano, ma Isalama. Ina ua amata e le au suʻesuʻe mea anamua ona eli i Ierusalema, sa latou faamoemoe e maua ni meafaitino e mafai ona faamalamalamaina atili ai le talafaasolopito o le aai.
Peita’i, e le’i aunoa ma ni finauga i le eliina o mea na eliina. E to’atele vaega fa’alelotu ma fa’apolokiki i Ierusalema na tete’e i le eliina o mea, ma fai mai e mafai ona fa’aleagaina ai nofoaga paia. Na fa’ateleina le faigata o le finauga ona o le tulaga fa’apolokiki ua leva ona i ai i le itulagi. O nisi o eliina o mea na eliina na o’o lava ina faitioina o ni taumafaiga e fa’amalosia ai tagi fa’apolokiki i luga o le A’ai Tuai.
O tali mai vaega eseese ua faaalia ai le lavelave o le tulaga i Ierusalema. E ui ina ua maua e le eliina o mea taua ni mea tuai, e pei o vaega o le pā anamua ma toega o le malumalu, ae e le mafai ona le amanaiaina o latou aafiaga faaagafesootai ma faaupufai.
Nofoaga o Gobekli Tepe i Türkiye
O Gobekli Tepe o se tasi o nofoaga o mea anamua ua sili ona luluina ai lo tatou malamalama i le talafaasolopito anamua. Na maua i Turkey, ma e talitonuina o le nofoaga e tusa ma le 12.000 tausaga le matua, e matua atu nai lo isi nofoaga tetele e pei o Stonehenge po o piramiti o Aikupito. O fausaga tetele ma vaneina o maa na maua i Gobekli Tepe ua faaalia ai o le sosaiete i lena taimi ua i ai tekinolosi maualuluga ma le faatulagaga lautele.
Peita’i, o le eliina o Gobekli Tepe e le’i aunoa ma ni finauga. O se tasi o mataupu autū e fa’atatau i auala eliina ai ma le fa’asaoina o le nofoaga. O nisi o tagata su’esu’e i mea anamua ma tusitala o tala faasolopito ua latou faitioina ia eliina, ona o le popole ne’i fa’aleagaina e auala e le fa’aeteete ni mea taua. E iai fo’i le finauga e uiga i le umiaina ma aia tatau o le fa’asaoina o le nofoaga, e aofia ai le matafaioi a le malo o Take ma fa’alapotopotoga fa’avaomalo i taumafaiga e fa’asaoina ai.
E tulaʻi mai foʻi luʻitau tau amio iinei. O le eliina ma le faʻaalia o fausaga maa na tanumia mo le faitau afe o tausaga e ono faʻaleagaina ai le tulaga lelei o le nofoaga, ae o le tuʻua o le nofoaga e leʻi eliina o le a aveesea ai foʻi le avanoa e maua ai le malamalama loloto i le talafaasolopito o tagata.
Nu'u o Hasanlu i Iran
O Hasanlu, o se nofoaga o mea anamua i Iran lea na eliina talu mai le amataga o le seneturi lona 20, o se isi faʻataʻitaʻiga o eliina feteenai. Ua lauiloa Hasanlu i le mauaina o se fale e talitonuina o le totonugalemu o le pulega, faapea foi ma mea taua na maua o auro, siliva, ma apamemea.
Peita’i, ua faitioina le galuega ona o le fa’aleagaina o aganu’u fa’alotoifale ma le le amana’iaina o le auai o le nu’u. Ua faitio tagata o le nu’u e fa’apea, latou te le’i a’afia i le faiga o le eliina ma o le tele o mea na maua mai le nofoaga na ave i fafo, ma fa’aitiitia ai fa’amanuiaga tau tamaoaiga mo le nu’u.
E le gata i lea, o le sao o faalapotopotoga faavaomalo i lenei galuega ua faitioina foi. E toatele e manatu i le auai o faalapotopotoga eseese mai fafo o se ituaiga o faiga faakolone fou o mea anamua, lea e faaaogaina ai oa faaleaganuu i le lotoifale e aunoa ma le tuuina atu o ni faamanuiaga talafeagai i atunuu na afua mai ai.
Nofoaga o Mohenjo-daro i Pakisitani
O le nofoaga o Mohenjo-daro, o se vaega o le Malo o Indus Valley, o se faʻataʻitaʻiga sili lea o eliina feteenai. Na maua i le vaitau o le 1920, o le nofoaga ua manatu o se tasi o aai aupito leva ma sili ona faatulagaina i le lalolagi anamua. O fausaga faigata o le aai, faiga faigata o alavai, ma meafaitino na maua iinei e maua ai ni malamalamaaga mataʻina i olaga o tagata o lena vaitaimi.
O le finauga autū e siomia ai Mohenjo-daro e faatatau i le faasaoina o le nofoaga. O le nofoaga e matuā vaivai lava lona tulaga, ma o nisi o tagata suʻesuʻe i mea anamua e fai mai o lenei tulaga leaga na faateteleina ona o eliina muamua na faia e aunoa ma se fuafuaga talafeagai. E le gata i lea, o le pulega o le nofoaga e masani ona faitioina ona o le leai o se galulue faatasi i le va o le malo o Pakisitani, nuu i le lotoifale, ma faalapotopotoga faavaomalo.
E tula'i mai fo'i fa'afitauli tau aia tatau a tagata iinei. O galuega i le nofoaga e masani ona aofia ai tagata faigaluega i le lotoifale o lo'o totogiina i totogi maualalo ma galulue i tulaga matautia. E iai fo'i popolega e ono fa'aumatia e eliina fa'amaoniga taua e uiga i olaga o nu'u o Indus Valley pe a le faia ma le fa'aeteete.
O eliina i le Angkor Complex, Cambodia
O le malumalu o Angkor i Kemupotia, o se tasi o nofoaga sili ona telē ma tāua i mea anamua i Asia i Sautesasae, ua lofia foʻi i finauga. I le avea ai ma se Nofoaga Tofi o le Lalolagi a le UNESCO, ua tosina mai ai e Angkor le mafaufau o le lalolagi atoa e avea o se nofoaga tafafao maimoa ma o se mataupu o suʻesuʻega faʻaleaʻoaʻoga.
O se tasi o finauga tetele e faatatau i le aafiaga o turisi i le nofoaga. E toatele e popole ne’i faaleagaina e le tele o turisi ia fausaga o le malumalu ua vaivai. E iai foi le finauga po o ai e tatau ona pulea le nofoaga—o le malo o Kemupotia po o se faalapotopotoga faavaomalo e pei o le UNESCO.
E le gata i lea, o eliina o mea anamua i Angkor e masani ona feagai ma luʻitau tau pulega ma tupe. O nei galuega tau eliina o mea anamua e masani ona manaʻomia ai le tele o tupe ma meafaigaluega faigata, lea e le o taimi uma e maua ai i atunuu tau atiae e pei o Kemupotia. O le iʻuga, e iai le mamafa e tuʻuina atu le pule o le nofoaga i tagata mai fafo, lea e masani ona mafua ai le teteʻe mai tagata o le lotoifale o ē lagona ua lamatia lo latou umiaina o aganuʻu.
Lesona ma Aafiaga
O eliina feteenai o mea anamua ua aʻoaʻoina ai i tatou i ni lesona taua e uiga i le sootaga i le va o le saienisi, faiga faapolotiki, ma le sosaiete. Muamua, o eliina uma e tatau ona mafaufau i ona aafiaga faaagafesootai ma faaupufai. E tatau ona faatuina ni maliega ma nuu ma malo i le lotoifale mai le amataga ina ia aloese mai feeseeseaiga.
Lua, o loʻo i ai se tulafono faʻale-amio e puipuia ai le tulaga lelei o le nofoaga ma mea totino na maua. O auala e eliina ma faʻasao ai e faʻaaogaina e tatau ona tausisia tulaga faʻavaomalo ina ia mautinoa o loʻo puipuia pea le nofoaga mo tupulaga o le lumanaʻi.
Tolu, o le auai o le nuʻu i le lotoifale e taua tele. O le tuʻuina atu ia i latou o avanoa e auai ai e le gata o le a faʻamauoa ai le faagasologa o le eliina ae maua ai foʻi faʻamanuiaga tau tamaoaiga ma agafesootai.
O eliina o mea anamua e pei o se pelu mata-lua. I le tasi itu, e maua ai ni malamalamaaga taua i le talafaasolopito ma le aganuʻu a tagata. I le isi itu, e mafai ona mafua ai ni faʻaleagaina ma ni feeseeseaiga pe a le faia ma le faʻaeteete ma le mafaufau loloto. Faatasi ai ma le pulega lelei, e mafai e eliina ona avea o se alalaupapa e fesoʻotaʻi ai le taimi ua tuanaʻi ma le taimi nei, ma faʻamauoa ai lo tatou malamalama i po o ai i tatou ma le mea tatou te o mai ai.