Su'esu'ega o Mea Tau i le Eleele i Amerika Latina ma le Malo o Mayan
Pendahuluan
O Amerika Latina o se itulagi e tele mea lilo ma fa'ailoga o se talafaasolopito umi o aganu'u tetele o aso ua mavae. O se tasi o aganu'u sili ona ta'uta'ua o le aganu'u Mayan. Peita'i, a'o le'i su'esu'eina loloto le Maya, e taua le malamalama muamua i le taua o mea anamua i Amerika Latina. O le konetineta o Amerika Latina o le nofoaga lea o le tele o nofoaga taua o mea anamua e maua ai le malamalama i olaga o sosaiete anamua na i ai sona aafiaga i le lalolagi fa'aonaponei.
O le Matafaioi a le Suʻesuʻega o Mea Tau i le Eleele i Amerika Latina
O le suʻesuʻega o mea anamua i Amerika Latina o se matāʻupu e taulaʻi i le malamalama i sosaiete anamua e ala i toega o mea na latou tuʻua. O nei toega e mafai ona avea ma mea tuai, fale, tanuga, poʻo ni mea laiti e pei o meafaigaluega i totonu o le fale. I lenei itulagi, e taua tele le sao o suʻesuʻega o mea anamua i le faʻamalamalamaina o le talafaasolopito ma le tuʻuina atu o ni malamalamaaga loloto i aganuʻu ua mavae na mou atu pe suia i le aluga o taimi.
E aofia ai le tele o aganuu eseese, e aofia ai le Inca, Aztec, Olmec, ma ioe, le Maya, o suʻesuʻega o mea anamua i Amerika Latina e le gata ina faʻamauoa ai lo tatou iloa o mea ua tuanaʻi ae fesoasoani foʻi e faʻasaoina le tofi faʻaleaganuʻu o loʻo avea ma vaega taua o faʻasinomaga faʻale-atunuʻu ma faʻaitulagi. E taua tele suʻesuʻega o mea anamua mo le malamalama i le auala na atiaʻe ai fausaga faʻaagafesootai, faʻapolokiki, ma le tamaoaiga o sosaiete anamua ma le auala na latou fegalegaleai ai ma o latou siosiomaga ma isi nuʻu.
Malo Maya
O se tasi o aganuʻu sili ona lauiloa o loʻo faʻamamafaina e suʻesuʻega o mea anamua i Amerika Latina o le Maya. Ua lauiloa i a latou sao i le vateatea, fausaga o fale, matematika, ma tusitusiga hieroglyphic, ua tuua e le Maya se talatuu mataʻina o loʻo faʻaauau pea ona musuia ai saienitisi i aso nei.
O se Talafaasolopito Pupuu o le Malo o Mayan
Sa manuia le aganu'u Maya i le itulagi lea ua aofia ai nei Mekisiko i saute, Kuatemala, Belize, Honduras, ma El Salvador. Na o'o atu i lona tumutumuga i le va o le 250 ma le 900 TA, e masani ona ta'ua o le vaitaimi Classic. Peita'i, o a'a o le aganu'u Maya e mafai ona toe su'eina i tua i le vaitaimi Pre-Classic, pe tusa o le 2000 T.L.M., ina ua amata ona atina'e sosaiete fa'ato'aga ma tula'i mai nofoaga tumau.
Astronomy ma Kalena
Sa lauiloa tagata Maya i lo latou malamalama tele i le vateatea. Sa latou atiina ae ni kalena sa'o lelei, e aofia ai le Haab (o se kalena la e 365 aso) ma le Tzolk'in (o se kalena sauniga e 260 aso), faapea foi ma le kalena o le Calendar Wheel, lea na tuufaatasia ai faiga uma e lua e siaki ai taamilosaga taimi uumi. Sa i ai foi le Long Count Calendar, lea na faaaogaina e fuaina ai vaitaimi e umi atu nai lo le faitau afe tausaga, ma le Baktun Calendar, lea e lauiloa i le vavaloina o se taamilosaga tele e muta i le 2012.
Sa faʻaaogā e le au suʻesuʻe fetu Maya ni nofoaga e mataʻituina ai fetu e pei o Chichén Itzá ma Uaxactún e mataʻituina ai gaioiga o tino faalelagi, ia sa fesoʻotaʻi vavalalata ma a latou faiga faʻalelotu ma faʻatoʻaga. Sa i ai so latou malamalama loloto i le taamilosaga o le la, masina, paneta, ma fetu, lea na aʻafia ai sauniga taua ma le faʻatulagaina o la latou kalena.
Faatufugaga ma le Fausiaina o Fale
E mataʻina foʻi le fausaga o fale Maya, faatasi ai ma piramiti tetele, malumalu, maota, ma fale mataʻituina na fausia e aunoa ma le faʻaaogaina o meafaigaluega uʻamea poʻo le uili. O a latou tekinolosi faufale na faʻaaogaina ai le maʻa papaʻe i le lotoifale, lea na vaneina e lima tomai i ni poloka tetele ma ni faatagata lavelave. E masani ona oʻo atu i tumutumu o piramiti i faasitepu maʻai e tau atu i malumalu i le tumutumu.
O nofoaga lauiloa e pei o Tikal, Palenque, Copán, ma Chichén Itzá o loʻo faʻaalia ai le fausaga mataʻina o fale Maya. I faatufugaga vaaia, e lauiloa i latou i a latou vaneina maa matagofie, ata vali i luga o puipui, ma ata vali omea. O le tele o nei galuega faatufugaga o loʻo faʻaalia ai vaaiga faʻalelotu, tala faʻasolopito, olaga i aso faisoo, ma o latou taʻitaʻi ma atua.
Faiga Tusitusi Fa'a-Hieroglyphic
O le aganu'u Maya sa i ai se tasi o faiga tusitusi sili ona alualu i luma nai lo so'o se aganu'u anamua. Sa latou fa'aogaina tusitusiga hieroglyphs e fa'amaumau ai tala fa'asolopito, su'esu'ega o fetu, tala fa'asolopito, ma sauniga fa'alelotu. O nei tusitusiga e masani ona maua i fa'amanatuga, codices (tusi gaugau e faia i pa'u), ma omea.
I tausaga talu ai nei, ua tele ni alualu i luma ua faia i le fa'amatalaina o tusitusiga fa'a-Maya, ma ua mafai ai e le au su'esu'e mea anamua ona malamalama lelei i o latou olaga ma talitonuga. O lenei fa'amatalaina ua maua ai ni malamalamaga taua i faiga fa'apolokiki, tamaoaiga, ma tapuaiga a Maya, fa'apea fo'i ma sootaga i le va o a'ai i a latou feso'ota'iga fefa'ataua'iga ma mafutaga fa'apolokiki.
Lotu ma le Vateatea
Sa lavelave talitonuga faalelotu a tagata Maya ma sa aofia ai le tele o atua o loo fai ma sui o mea faanatura ma mea o le lagi. O taitai lotu, po o le “ah kin,” sa i ai se matafaioi taua i lo latou sosaiete, e masani ona avea ma taitai faaupufai. E masani ona aofia ai i sauniga faalelotu taulaga i atua, sauniga toto, ma siva faasao e faamoemoe e faamautinoa ai le paleni i le va o le natura ma le sosaiete.
O le vateatea a Maya o se manatu autasi e fesoʻotaʻi ai le lagi, le lalolagi, ma le lalolagi o ē ua maliliu i se vaaiga taua e tasi o le lalolagi. Sa talitonu tagata Maya o le lalolagi o se taamilosaga e faavavau o le foafoaga ma le faatafunaga, o se talitonuga o loo atagia i la latou kalena ma tala tuu.
Fa'aauau pea ma le Pa'ū
E ui ina ausia e le au Maya se tulaga maualuga o le alualu i luma, ae na oo i ai se pa'ū lilo o le tamaoaiga o le atunu'u i le pe tusa o le 900 TA. E tele ni talitonuga ua tu'uina atu e uiga i mafua'aga o lenei pa'ū, e aofia ai le suiga o le tau, le fa'aitiitia o puna'oa fa'alenatura, taua i le va o a'ai, ma isi mea.
Peita’i, e le’i mou atu atoa le tagata Maya. O lo’o nonofo pea a latou fanau i Amerika Tutotonu ma fa’aauau pea ona latou tausia le tele o a latou tū ma agaifanua. O lo’o fa’aauau pea ona fa’aalia e su’esu’ega o mea anamua nisi mea e uiga i le olaga o tagata Maya ma lo latou fetu’una’i i lu’itau o le siosiomaga.
Tofi ma le Faasaoina
O nofoaga o mea anamua a Maya o ni oa faaleaganuu ia e faamatala ai le tala mauoa o lenei aganuʻu matagofie. Peitaʻi, o loʻo feagai foʻi ma lamatiaga mai le faoa faamalosi, atinaʻe faʻaonaponei, ma le faʻaleagaina o le siosiomaga. O le mea lea, e taua tele lo latou faasaoina. E manaʻomia le galulue faʻatasi faavaomalo i le va o tagata suʻesuʻe mea anamua, malo, ma nuʻu i le lotoifale e puipuia ma faʻalauiloa ai le tofi Maya.
I'uga
Ua maua mai e le suʻesuʻega o mea anamua i Amerika Latina ni malamalamaga mataʻina i aganuu na faʻatulagaina ai le talafaasolopito o le itulagi, ma o le Maya o se tasi o atunuu sili ona atamai. E ala i le suʻesuʻeina o meafaitino anamua, fausaga o fale, ma tusitusiga, e mafai ona tatou malamalama atili ai i olaga, mea fou, ma luʻitau na feagai ma Maya. I le iuga, e fesoasoani le suʻesuʻega o mea anamua ia i tatou e talisapaia lo tatou tofi faʻaleaganuʻu faʻatasi ma aʻoaʻo mai le taimi ua tuanaʻi e faʻatulagaina ai se lumanaʻi sili atu.