O le Matafaioi a le Suʻesuʻega o Mea Anamua i le Malamalama i Lotu Anamua
O le suʻesuʻega o mea anamua, o le suʻesuʻega o talafaasolopito o tagata ma mea anamua e ala i le eliina o nofoaga ma le suʻesuʻeina o meafaitino ma isi toega faaletino, e taua tele i lo tatou malamalama i lotu anamua. O lenei mataupu faasaienisi e le gata ina fesoasoani ia i tatou e iloa ai le aganuu faaletino o sosaiete ua mavae ae maua ai foi ni malamalamaaga taua i a latou faiga faaleagaga ma faalelotu. E ala i suʻesuʻega ma faauigaga faatulagaina, e faafesootaʻi ai e le au suʻesuʻe mea anamua le va i le va o toega vaaia o le taimi ua tuanai ma vaega e le tumau o talitonuga anamua.
Eliina o Avanoa Paia
O se tasi o auala autū e faʻamalamalamaina ai e suʻesuʻega o mea anamua lotu anamua o le eliina lea o nofoaga paia, e pei o malumalu, nofoaga paia, ma fatafaitaulaga. O nei nofoaga e masani ona mauoa i mea tuai ma foliga faufale e ofoina atu ai faʻamatalaga e uiga i sauniga, sauniga, ma atua na tapuaʻia e tagata anamua.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o le mauaina o le Malumalu o Karnak i Aikupito na maua ai le tele o faʻamatalaga e uiga i lotu anamua a Aikupito. O le malumalu, lea na faʻapaʻiaina i le atua o Amun-Ra, na faʻaalia ai le tele o faʻatagata, tusitusiga, ma ata vali e fausia ai se tala atoa o faiga faʻalelotu, vateatea, ma le matafaioi a le farao o se tagata e fesoasoani i le va o atua ma tagata. O nei mea na maua ua fesoasoani tele i le malamalama i le lavelave o le talitonuga faʻa-Aikupito ma lo latou manatu i le paia.
Mea Paia ma Fa'ailoga
O meafaitino na toe maua mai nofoaga o mea anamua, e pei o faatagata faalelotu, mea e fai ai sauniga, ma tusitusiga paia, e iai foʻi se sao taua i lo tatou malamalama i lotu anamua. O nei mea e masani ona iai ni uiga faafaatusa ma e mafai ona ofoina atu ai ni faamaoniga tuusaʻo o faiga tapuai, atua, ma talitonuga faalelotu.
O le mauaina o Tusi Tāʻai o le Sami Mate, o tusitusiga anamua a Iutaia na maua i Ana o Qumran e lata ane i le Sami Mate, ua matuā faʻamalamalamaina ai. O nei tusi tāʻai e aofia ai nisi o tusitusiga tuai o tusitusiga o le Tusi Paia, faʻatasi ai ma tusitusiga faʻalelotu e maua ai se malamalamaaga i talitonuga faʻalelotu ma faiga a le ʻau Esene, o se vaega faʻa-Iutaia. O nei tusi tāʻai ua matuā tāua tele i le faʻatulagaina o lo tatou malamalamaga i le lotu Iutaia anamua ma lona alualu i luma.
E fa'apena fo'i, o eliina o le Malo o Indus Valley na fa'aalia ai le tele o fa'ailoga, fa'atagata, ma isi mea taua e fa'ailoa mai ai se faiga fa'alelotu lavelave. O le ata e talitonuina o lo'o fa'atusalia ai se proto-Shiva, le fa'ailoga Pashupati, o lo'o fa'aalia ai se atua i se tulaga yoga, o lo'o si'omia e manu. E ui e eseese fa'amatalaga, o ia mea taua e fa'ailoa mai ai se ituaiga o le lotu Hindu anamua lea atonu e aofia ai elemene proto-Shivaic ma le tapua'iga i manu.
Fa'amatalaina o Tusitusiga ma Tusitusiga
O tusitusiga ma tusitusiga anamua e taua tele i le malamalama i mafaufauga ma faiga faalelotu o malo anamua. E masani ona maua e le suʻesuʻega o mea anamua tusitusiga i luga o faʻamanatuga, faʻailoga, ma puipui o malumalu o loʻo faʻamaumauina ai tulafono faalelotu, viiga, tatalo, ma tala faʻasolopito.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o le Rosetta Stone, na maua i le 1799, sa fesoasoani tele i le faʻamatalaina o tusitusiga faʻa-Aikupito. O lenei alualu i luma na mafai ai e tagata atamamai ona faitau tusitusiga faʻalelotu anamua a Aikupito, ma faʻaalia ai le tele o faʻamatalaga e uiga i o latou atua, sauniga faʻalelotu, ma tala faʻasolopito. I se tulaga tutusa, o le faʻamatalaina o papamaa cuneiform mai Mesopotamia ua faʻaalia ai le tele o atua o Sumeria, Akkadia, ma Papelonia, faʻatasi ai ma tala tetele e pei o le "Epic of Gilgamesh," ma faʻamalamalamaina ai o latou mafaufauga faʻalelotu ma le vaʻaiga i le lalolagi.
Sauniga ma Sauniga
O se tasi o auala sili ona manino e fesoasoani ai suʻesuʻega o mea anamua i lo tatou malamalama i lotu anamua, o le mauaina lea o fausaga ma meafaitino e fesoʻotaʻi tonu ma sauniga ma sauniga. Mai fata faitaulaga e osi ai taulaga i faiga o tanuga, o nei mea na maua e maua ai se vaaiga i olaga faaleagaga o tagata anamua.
O le aganu'u Maya, mo se fa'ata'ita'iga, sa fa'atinoina ni sauniga faigata e masani ona fa'amaligiina ai le toto ma aofia ai taulaga o tagata. O le eliina o cenotes, o lua fa'alenatura na fa'aaogaina mo taulaga, ma le fa'aalia o fa'avae ma fatafaitaulaga o sauniga ua tu'uina mai ai fa'amaoniga tuusa'o o nei faiga. O nei sailiga o mea anamua e fesoasoani ia i tatou e malamalama ai i talitonuga a Maya i le olaga a sau, le pulega paia, ma la latou faiga faigata o kalena.
O eliina o mea anamua i Eleni ua faapena foi ona eliina ai nofoaga o loo faaalia ai le taua o sauniga faalelotu i lotu Eleni anamua. O le Malumalu o Artemis i Brauron, faatasi ai ma ana taulaga e tele, na faaalia ai le tapuaiga ia Artemis o se puipuiga o tamaitai ma tamaiti. O Mea Lilo a Eleusinian, o se tasi o sauniga faalelotu sili ona taua i Eleni anamua, ua faamalamalamaina foi i se vaega e ala i le eliina o Eleusis, ma ofoina atu ai ni malamalamaaga i sauniga faalilolilo na faapaiaina ia Demeter ma Persephone.
Fa'atasiga ma le Evolusi Fa'alelotu
E fesoasoani fo'i su'esu'ega i mea anamua ia i tatou e malamalama ai i le auala na tuputupu a'e ai ma fegalegaleai ai lotu anamua. O nisi taimi, o fa'amaoniga faaletino e fa'asino i le syncretism, po'o le fa'afefiloi o tū ma agaifanua fa'alelotu.
O le vaitaimi o Eleni, ina ua mavae le manumalo o Alesana le Sili, sa faailogaina i le tele o le fefiloi o talitonuga. O malumalu ma tusitusiga mai lenei vaitaimi e masani ona faaalia ai le tuufaatasia o atua Eleni ma atua o le lotoifale. Mo se faataitaiga, o Serapis o se atua e tuufaatasia ai vaega o le atua Eleni o Zeus ma le atua Aikupito o Osiris, e faaalia ai le tuufaatasia o faiga faalelotu Eleni ma Aikupito.
E faapena foi, o le salalau atu o le lotu Puta mai Initia e ala atu i Asia Tutotonu i Asia i Sasae ua mafai ona suʻesuʻeina e ala i mea na maua i le eleele. O stupa, faatagata o Buddha i sitaili eseese o faatufugaga, ma monaseri ua faaalia ai le auala na fetuutuunai ai le lotu Puta ma tuufaatasia ma lotu ma aganuu faalotoifale.
iʻuga
O le uiga autū, e taua tele le suʻesuʻeina o mea anamua mo le toe fausiaina o laufanua faʻalelotu o malo anamua. E ala i le eliina ma le faʻaeteete o nofoaga paia, le suʻesuʻeina o mea taulima faʻalelotu ma faʻailoga, le faʻamatalaina o tusitusiga ma tusitusiga, ma le suʻesuʻeina o sauniga ma le faʻafefiloi, e maua ai e le au suʻesuʻe mea anamua se faʻamalama i le lalolagi faʻaleagaga o o tatou tuaa. O mea taʻitasi e maua e faʻaopoopoina ai se vaega i le paso faigata o talitonuga anamua, ma mafai ai ona tatou talisapaia le eseesega ma le loloto o le poto masani faʻalelotu a tagata i le tele o afe tausaga. E ala i suʻesuʻega o mea anamua, e faʻaalia ai mealilo anamua o loʻo natia i le oneone o taimi, ma faʻamauoa ai lo tatou malamalama i le talafaasolopito o tagata ma le faʻaleagaga.