Sao o suʻesuʻega o mea anamua i le saienisi faafomaʻi

Sao o Suʻesuʻega o Mea Tau i le ʻEleʻele i le Saienisi Faafomaʻi

O le suʻesuʻega o mea anamua, o le suʻesuʻega o talafaasolopito o tagata ma mea anamua e ala i le eliina ma le auʻiliʻiliga o meafaitino, e masani ona fesootaʻi ma le eliina o faʻamatalaga e uiga i aganuʻu anamua, faiga faʻaleaganuʻu, ma mea tutupu i le talafaasolopito. Peitaʻi, e seasea ona lauiloa ona o lona sao taua i le saienisi faafomaʻi. O le fesootaʻiga o suʻesuʻega o mea anamua ma vailaʻau e maua ai ni malamalamaga tulaga ese i le evolusione o faʻamaʻi, tulaga tau kenera, ma faiga faafomaʻi anamua e iai ni aafiaga i le tausiga o le soifua maloloina i aso nei. O lenei tusiga e suʻesuʻeina ai ni vaega taua e faʻamauoa ai e suʻesuʻega o mea anamua lo tatou malamalama i le saienisi faafomaʻi.

Paleopathology: O le Suʻesuʻega o Faʻamaʻi Anamua

O se tasi o sao taua ua faia e le suʻesuʻega o mea anamua i le saienisi faafomaʻi e ala lea i le matāʻupu o le paleopathology, lea e aofia ai le suʻesuʻeina o faʻamaʻi anamua e ala i le suʻesuʻeina o toega o tagata ma manu. I le iloiloina o toega o ponaivi, e mafai ai e le au suʻesuʻe ona iloa faʻailoga o manuʻa, le lava o meaʻai, ma faʻamaʻi pipisi. O lenei mea e maua ai faʻamatalaga taua i le aʻafiaga ma le aʻafiaga o faʻamaʻi i tagata i aso ua mavae, ma mafai ai ona tatou suʻeina le evolusione ma le salalau o siama i le aluga o taimi.

Mo se faʻataʻitaʻiga, o le suʻesuʻeina o ponaivi anamua ua faʻamalamalamaina ai le talafaasolopito o le TB—o se faʻamaʻi ua aʻafia ai tagata mo le tele o afe tausaga. O le suʻesuʻeina o le DNA o toega anamua ua faʻamaonia ai le i ai o le TB i mummies Aikupito, ma faʻaalia ai sa salalau le faʻamaʻi i aso anamua. E le gata i lea, o le suʻesuʻeina o genomes o siama na maua mai toega anamua ua fesoasoani i saienitisi e malamalama i le auala na tupu aʻe ai ma fetuʻunaʻi ai le pathogen, ma maua ai faʻamatalaga taua e mafai ona faʻamatalaina ai auala e togafitia ai i le taimi nei.

DNA Anamua ma Fa'aletonu Fa'ale-tulaga

O alualu i luma i le biology molecular ua mafai ai ona maua ma au'ili'ili le DNA anamua (aDNA) mai mea na maua i su'esu'ega o mea anamua. Ua tatalaina ai ni auala fou mo le malamalama i le fa'avae tau kenera o fa'ama'i ma fa'aletonu i tagata anamua. I le fa'atusatusaina o le aDNA mai tagata anamua ma tagata o aso nei, e mafai ai e le au su'esu'e ona fa'ailoa mai suiga tau kenera atonu na maua ai le vaivai po'o le tete'e atu i ni fa'ama'i patino.

tagai foi i le  Su'esu'ega o mea anamua ma lona a'afiaga i su'esu'ega o talafaasolopito fa'alotoifale

Mo se faʻataʻitaʻiga, o le suʻesuʻeina o le aDNA ua faʻamalamalamaina ai le faʻavae tau kenera o le le mafai ona faʻaaogaina le lactose. O le iai poʻo le leai o ni faʻailoga tau kenera i tagata anamua e faʻaalia ai le taimi ma le mea na tupuga mai ai le le mafai ona faʻaaogaina le lactose, ma maua ai ni malamalamaaga i meaʻai ma meaʻai e talafeagai e oʻo lava i aso nei.

O le isi faʻaoga tāua o le malamalama lea i tulaga tau kenera e pei o le anemia. O le suʻesuʻeina o toega anamua o loʻo faʻaalia ai faʻailoga o le cribra orbitalia—o se tulaga e masani ona fesootaʻi ma le anemia—ua maua ai ni faʻamatalaga e uiga i mea tau kenera ma mea tau siʻosiʻomaga e fesoasoani i lenei faʻaletonu. O lenei mea, e fesoasoani ai i tagata suʻesuʻe faafomaʻi e malamalama i le tumau pea o nei uiga tau kenera i tagata o aso nei.

Malamalamaaga i Faiga Faafomaʻi Anamua

Ua maua fo'i e le su'esu'ega o mea anamua le tele o fa'amatalaga e uiga i faiga fa'afoma'i anamua e ala i le mauaina o meafaigaluega fa'afoma'i, tusitusiga, ma toega o le tino. O nei sailiga e maua ai se va'aiga i le atina'eina fa'asolopito o le malamalama ma metotia fa'afoma'i, o nisi o ia mea e matua'i alualu i luma ma ua i ai ni aafiaga i faiga fa'afoma'i fa'aonaponei.

O se tasi o mea mataʻina na maua i lenei itu o le Ebers Papyrus, o se tusitusiga faafomaʻi anamua a Aikupito e toe foʻi i tua i le 1550 T.L.M. O lenei pepa o loʻo i ai faʻamatalaga auiliili e uiga i laʻau faʻafomaʻi, togafitiga faʻapitoa, ma togafitiga mo maʻi eseese, e ofoina atu ai se faʻamatalaga i faiga faafomaʻi anamua. O le faʻaaogaina o le meli mo le tausiga o manuʻa, o loʻo faʻamatalaina i le Ebers Papyrus, o se faiga ua faʻamaonia e le saienisi faʻaonaponei ona o ona uiga e teteʻe ai i siama.

E faapena foi, o eliina o nofoaga anamua o taotoga i nofoaga e pei o Roma ma Eleni ua maua ai ni meafaigaluega taotoga faigata ma faamaoniga o togafitiga faigata, e pei o le trepanation—o se taotoga lea e vili ai se pu i totonu o le ulupoo. O le maualuga o le fua faatatau o le ola e fesootai ma nisi o nei togafitiga e faailoa mai ai se malamalamaga maualuga tele i metotia taotoga ma le tausiga o gasegase.

tagai foi i le  Polokalama fa'ata'ita'i i le matata o su'esu'ega o mea anamua

Le Matafaioi a Mea'ai ma Mea'ai

Ua fa'amalamalamaina e su'esu'ega o mea anamua le a'afiaga o mea'ai ma mea'ai paleni i le soifua maloloina o tagata anamua. E ala i le iloiloina o isotopes i toega o tagata, e mafai ai e saienitisi ona toe fausia mea'ai anamua ma iloilo o latou taua tau mea'ai. Ua maua ai ni malamalamaga taua i le auala e a'afia ai e suiga i mea'ai le soifua maloloina ma mamanu o fa'ama'i i le aluga o taimi.

Mo se faʻataʻitaʻiga, o suʻesuʻega o le kemisi o ponaivi ua faʻaalia ai faiga taumafa a tagata anamua, e pei o le suiga mai le tuli manu ma le aoina o meaʻai i sosaiete faʻatoʻaga. O lenei suiga e masani ona iʻu ai i le le lava o meaʻai ma le faʻateleina o nisi faʻamaʻi, ma ofoina atu ai ni lesona i le soifua maloloina lautele ma meaʻai e tumau pea lona aoga i aso nei.

O le suʻesuʻeina o coprolites—o otaota o manu ua liu meaʻai—e maua ai e i tatou se malamalamaga tuusaʻo i meaʻai anamua ma parasite na aʻafia ai tagata anamua, ma faʻailoa mai ai ia i tatou e uiga i le soifua maloloina o tagata i aso ua mavae ma le siʻosiʻomaga o faʻamaʻi. O nei faʻaiʻuga e iai ni aʻafiaga i le malamalama i le alualu i luma o faʻamaʻi e fesoʻotaʻi ma meaʻai, e pei o le puta tele ma le maʻisuka, i ona po nei.

Fa'ama'i Zoonotic ma Fegalegaleaiga a Tagata ma Manu

Ua maua fo'i e su'esu'ega o mea anamua ni malamalamaga taua i fa'ama'i pipisi mai manu—o fa'ama'i e feavea'i mai manu i tagata. O le su'esu'eina o toega o tagata ma manu anamua ua mafai ai ona su'esu'eina le talafa'asolopito o nei fa'ama'i, ma fa'aalia ai le auala na fa'afoliga ai e fegalegaleaiga a tagata ma manu le alia'e mai ma le salalau atu o siama pipisi mai manu.

Mo se faʻataʻitaʻiga, o le amataga o le faʻamaʻi ua toe foʻi i tua i toega o tagata anamua, ua fesoasoani ai i saienitisi e malamalama i le auala na tupu aʻe ai le siama Yersinia pestis ma mafua ai ona pepesi mataʻutia i le talafaasolopito atoa. O lenei mea e iai ni aafiaga mo le mataʻituina ma le puleaina o faʻamaʻi faʻaonaponei o manu, e pei o le COVID-19, lea e iai foʻi faʻataʻitaʻiga faʻasolopito.

Saofaga i Foma'i Fa'asaienisi

tagai foi i le  Metotia o le su'esu'eina o mea na maua mai mea anamua

Ma le mea mulimuli, ua saofagā le suʻesuʻega o mea anamua i le faʻafomaʻi faʻamasino e ala i le tuʻuina atu o metotia ma faʻavae mo le suʻesuʻeina o toega o tagata i se tulaga faʻaletulafono. O metotia na atiaʻe i le suʻesuʻega o mea anamua, e pei o le osteology—le suʻesuʻega o ponaivi—ma le taphonomy—le suʻesuʻega o le auala e pala ai meaola—e faʻaaogaina lautele i suʻesuʻega faʻamasino e iloa ai le matua, itupa, ma le mafuaʻaga o le maliu o toega e leʻi iloa.

O lenei fesootaʻiga ua i ai sona sao taua i le foiaina o mataupu tau solitulafono i aso nei ma le faʻailoaina o tagata na aʻafia i faʻalavelave tetele. O auala faʻapitoa na faʻaaogaina e tagata suʻesuʻe i mea anamua i le eliina ma le iloiloina o toega o mea ua maliliu e faʻamautinoa ai o loʻo faʻasaoina faʻamaoniga taua, ma fesoasoani ai i tagata tomai faʻapitoa i a latou suʻesuʻega.

iʻuga

E tele ma eseese fo'i sao o su'esu'ega o mea anamua i le fa'asaienisi faafoma'i. Mai le malamalama i le evolusione o fa'ama'i ma fa'aletonu tau kenera i le fa'ailoaina o faiga fa'afoma'i anamua ma masaniga taumafa, e maua ai e su'esu'ega o mea anamua se va'aiga tulaga ese ma taua i le soifua maloloina o le tagata. E ala i le su'esu'eina o toega ma mea tuai, tatou te maua ai ni malamalamaga e le gata ina fa'amauoa ai lo tatou malamalama i le taimi ua tuana'i ae iai fo'i ni a'afiaga tuusa'o mo su'esu'ega ma faiga fa'afoma'i fa'aonaponei. O le galulue fa'atasi o tagata su'esu'e mea anamua ma saienitisi fa'afoma'i o lo'o fa'aauau pea ona avea ma se tuaoi manuia mo le mauaina o auala fou e fa'aleleia atili ai le soifua maloloina ma le manuia o le tagata.

Tuua se Faamatalaga