Su'esu'ega Fa'a-Ele'ele i le Su'esu'ega o Mea anamua
faʻatomuaga
Ua leva ona tosina mai e le suʻesuʻega o mea anamua tagata atamamai ma tagata lautele i lona gafatia e faʻamalamalamaina ai le taimi ua tuanaʻi. I aso ua mavae, sa faalagolago tele le matata i le eliina ma le suʻesuʻeina ma le faʻaeteete o mea totino. Peitaʻi, o suʻesuʻega o mea anamua i aso nei ua faʻateleina ona taliaina suʻesuʻega eseese, e tuʻufaʻatasia ai metotia ma le malamalama mai le tele o matāʻupu faʻasaienisi. O lenei auala e faʻamauoa ai lo tatou malamalama i sosaiete o tagata i aso ua mavae ma faʻatagaina ai faʻamatalaga sili atu ona auiliili o faʻamaumauga o mea anamua. O lenei tusiga e suʻesuʻeina ai le auala o loʻo faʻatulagaina ai e suʻesuʻega eseese ia mea anamua i aso nei, ma faʻamamafaina ai galulue faʻatasi ma mea fou taua.
O le Tuufaatasia o Saienisi
Kemisi i le Su'esu'ega o Mea anamua
O le faʻaaogaina o auʻiliʻiliga faʻakemikolo ua suia ai suʻesuʻega o mea anamua. O metotia e pei o le radiocarbon dating, neutron activation analysis, ma le mass spectrometry ua maua ai ni metotia sili atu ona saʻo ma malamalama i meaʻai anamua, auala fefaʻatauaʻiga, ma punaoa o meafaitino. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le radiocarbon dating ua mafai ai ona fuafua le matua o mea ola e oʻo atu i le 50,000 tausaga le matua, ma faʻaleleia atili ai faʻavae o taimi.
E mafai e le suʻesuʻega o toega o vailaʻau ona faʻaalia mea sa i totonu o atigipusa anamua, ma maua ai ni faʻamatalaga e uiga i meaʻai ma fefaʻatauaʻiga. Mo se faʻataʻitaʻiga, o toega o lipids na maua i ipu omea e mafai ona faʻaalia ai ituaiga o suāuʻu ma gaʻo na teuina, saunia, pe kuka e tagata anamua. O lenei ituaiga faʻamatalaga e mafai ai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona toe fausia e le gata i mea na faʻaaogaina, ae faʻapea foʻi ma faiga faʻatoʻaga ma fesoʻotaʻiga fefaʻatauaʻiga a sosaiete anamua.
Biology ma le Su'esu'ega o Mea Tau i le Eleele
O auala fa'aola, aemaise lava e ala i le su'esu'eina o le DNA anamua (aDNA), ua ofoina atu ai ni tapula'a fou i le malamalama i femalagaa'iga a tagata, soifua maloloina, ma le talafa'asolopito o le evolusione. O le su'esu'eina o le aDNA na maua mai toega o lo'o maua ai fa'amatalaga e uiga i sootaga fa'ale-kenera, fa'agasologa o le faitau aofa'i, ma e o'o lava i fa'ama'i na a'afia ai tagata i aso ua mavae.
E ala i le suʻesuʻeina o toega o tagata, manu, ma laʻau, e maua ai e le bioarchaeology ni malamalamaaga i meaʻai, soifua maloloina, olaga, ma fegalegaleaiga ma le siosiomaga. E le gata i lea, o le suʻesuʻeina o siama anamua e faʻamatalaina ai le salalau ma le aʻafiaga o faʻamaʻi, lea e matua taua lava i se lalolagi o loʻo toe malosi mai faʻamaʻi pipisi talu ai nei.
Siolosia i le Su'esu'ega o Mea anamua
E taua tele fo'i le sao o metotia fa'ale-geolo i su'esu'ega o mea anamua. E mafai e le su'esu'ega o le eleele ma le sedimentology ona tu'uina atu se tala e uiga i tulaga o le siosiomaga o lo'o nonofo ai tagata ma le auala e suia ai laufanua i le aluga o taimi. O le Geoarchaeology, o le vaega e tu'ufa'atasia ai manatu fa'ale-geolo i fa'afitauli o mea anamua, e fesoasoani i le fa'ailoaina o fausaga anamua na faia e tagata ma le sailia o nofoaga fa'ale-geolo ua tanumia.
Fisiki ma le Su'esu'ega o Mea anamua
E fesoasoani le fisiki fa'aonaponei i su'esu'ega o mea anamua e ala i metotia e le fa'alavelaveina e pei o le ground-penetrating radar (GPR), magnetometry, ma le electrical resistivity tomography. O nei tekinolosi e mafai ai e tagata su'esu'e mea anamua ona iloa ma va'ai i mea totino ma foliga o lo'o i lalo o le eleele e aunoa ma le fa'alavelaveina o le eleele. E taua tele lenei auala mo le fa'asaoina o nofoaga o mea anamua a'o fa'atagaina pea su'esu'ega mae'ae'a.
Galulue Felagolagoma'i
Archaeobotany ma Zooarchaeology
O le Archaeobotany (le suʻesuʻeina o toega o laʻau) ma le zooarchaeology (le suʻesuʻeina o toega o manu) o ni vaega autū se lua e aogā tele mai suʻesuʻega eseese. O nei vaega e faʻaaogaina le botany, zoology, ma le ecology e toe fausia ai siosiomaga ua mavae ma faiga faʻatoʻaga. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le suʻesuʻeina o phytolith ma le pollen e mafai ona faʻaalia ai po o a laʻau sa iai i se eria ma maua ai a latou faʻaaogaina e tagata anamua.
Archeometry
E faʻaaogā e le Archaeometry ni metotia faasaienisi eseese i le suʻesuʻeina o meafaitino o mea anamua. I le tuʻufaʻatasia o le malamalama mai le fisiki, kemisi, saienisi o meafaitino, ma le inisinia, e fesoasoani le archaeometry e fuafua ai le tuufaatasiga, tausaga, ma metotia o gaosiga o meafaitino. E mafai ona oʻo atu ai i ni sailiga e uiga i le alualu i luma o tekinolosi ma fesuiaiga faaleaganuu. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le suʻesuʻeina o le tuufaatasiga isotopic o meafaitino uʻamea e mafai ona iloa ai o latou amataga faʻafanua, ma faʻamalamalamaina ai auala fefaʻatauaʻiga anamua.
Metotia Fa'atatau
Ua suia e le saienisi komepiuta ma tekinolosi numera auala e suʻesuʻe ai mea anamua. O Faiga Faʻamatalaga Faʻafanua (GIS) ua avea nei ma meafaigaluega taua mo le suʻesuʻeina o nofoaga, e mafai ai e le au suʻesuʻe ona faʻafanua ma iloilo le faʻatulagaga o nofoaga, tufatufaina o mea totino, ma foliga o laufanua i auiliiliga e leʻi mafaufauina muamua. E le gata i lea, o le faʻataʻitaʻiga 3D ma toe fausiaina faʻapitoa e maua ai ni auala faʻatosina e vaʻai ma faʻamatalaina ai mea na maua i mea anamua.
E maua fo'i fa'aoga o le masini a'oa'oina ma le atamai fa'apitoa i mea tau su'esu'ega o mea anamua. E mafai e algorithm ona fesoasoani i le iloaina o mamanu, fa'ata'ita'iga vavalo, ma e o'o lava i le fa'avasegaina o mea taulima. O nei metotia e fa'aleleia atili ai le lelei ma le sa'o o su'esu'ega o mea tau su'esu'ega o mea anamua, ma mafai ai ona taulimaina fa'amaumauga tetele e faigata ona iloiloina e le lima.
Studies tulaga
O le Mummy o Ötzi
Na maua i le 1991 i le Italian Alps, o le mummy o Ötzi, le “Iceman,” ua lelei ona faasaoina, o loo faaalia ai le mana o suesuega eseese. Na iloiloina e saienitisi lona aDNA, ma faaalia ai faamatalaga e uiga i lona talaaga tuufaasolo. Na faailoa mai e saienitisi le mafuaaga o lona maliu o se tuufaatasiga o manuaga ma le aafia i le natura. Na suesueina e saienitisi le tuufaatasiga o ona nifo e faatosina ai ana meaai ma le gaoioi i lona laitiiti. Na suesueina e saienitisi laau le poleni i lona manava ma ona lavalava ina ia malamalama ai i le vaitau ma le tulaga faalenatura o ana malaga. O lenei auala tuufaatasi ua tuufaatasia ai se ata atoatoa o lona olaga ma ona taimi.
O le Pa'ū o le Vaitaimi o Apamemea
O le isi faʻataʻitaʻiga tāua o le suʻesuʻega o le paʻū o le Vaitaimi Apamemea, o se mea faigata na tupu i le pe tusa o le 1200 TLM i le Metitirani atoa. I le tuʻufaʻatasia o faʻamaumauga mai le suʻesuʻega o le tau, geology, suʻesuʻega o mea anamua, ma le talafaasolopito, ua atiaʻe ai e le au suʻesuʻe ni manatu eseese e faʻamatalaina ai lenei vaitaimi o le paʻū lautele o le sosaiete. Na faʻailoa mai e le au saienitisi o le tau le lāmala umi, aʻo maua e le au suʻesuʻe mea anamua faʻamaoniga o femalagaaʻiga ma osofaʻiga. O nei faʻaiʻuga e faʻailoa mai ai o le atuatuvale o le siosiomaga, faʻatasi ai ma mea tau sosaiete ma faiga faʻapolokiki, e foliga mai na mafua ai le paʻū, ma faʻaalia ai le manaʻomia o se auala e tele vaega e malamalama ai i mea tutupu faʻasolopito.
Lu'i ma Fa'atonuga i le Lumana'i
E ui i ona aogā, o suʻesuʻega eseese i mea anamua e feagai ma luʻitau. O le galulue faʻatasi i vaega eseese e manaʻomia ai fesoʻotaʻiga lelei ma le naunau e faʻafesoʻotaʻi va i metotia. E tatau i tagata suʻesuʻe ona faʻatautaia faʻaupuga eseese, faʻamuamua o suʻesuʻega, ma faʻavae faʻavae, lea e ono faʻalavelaveina ai le galulue faʻatasi i le va o vaega.
Peita’i, a’o fa’aleleia atili le fa’atekonolosi ma fa’aleleia atili fa’avae fa’atasi, o lo’o pupula fo’i avanoa mo su’esu’ega fa’a-e-malo eseese i su’esu’ega o mea anamua. O fa’amaumauga e tatala avanoa, feso’ota’iga fa’avaomalo mo su’esu’ega, ma polokalame fa’aa’oa’oga fa’a-e-malo eseese o lo’o fa’afaileleina ai se siosiomaga e talafeagai mo su’esu’ega tu’ufa’atasi. O le atina’eina o fa’ata’ita’iga malolosi mo le fa’asoaina o fa’amaumauga ma le galulue fa’atasi o le a fa’aleleia atili ai le gafatia o tagata su’esu’e i mea anamua e fa’amatalaina ai mea ua tuana’i.
iʻuga
E le mafai ona faafitia le suia e suʻesuʻega eseese o le eliina o mea anamua, ma mafai ai ona malamalama atili ma saʻo i sosaiete anamua o tagata. I le tuufaatasia o metotia mai le kemisi, paiolo, geology, fisiki, ma isi mea, e mafai ai e tagata suʻesuʻe ona faʻaalia ni vaega natia o le taimi ua tuanaʻi ma fausia ni tala faasolopito e sili atu ona saʻo. A o faʻaauau pea ona le manino tuaoi i le va o matāʻupu, o le lumanaʻi o le eliina o mea anamua e folafola mai ai ni malamalamaga sili atu ona loloto i lo tatou tofi faʻatasi o tagata. E ala i le galulue faʻatasi ma le fou, o le a faʻaauau pea ona faʻamalamalamaina e le au suʻesuʻe mea anamua ia faigata o aganuʻu anamua, ma faʻalatalata atili ai i tatou i tagata na faʻatulagaina lo tatou lalolagi.