Su'esu'ega o Mea Tau i le 'Ele'ele i Amerika Latina ma le Malo Maya: Su'esu'eina o Mea ua Tuana'i
I totonu o vaomatua lauusiusi ma mauga mu o Amerika Latina, ua maua ai e le au suʻesuʻe mea anamua se lavelave o aganuʻu anamua, e leai se mea e sili atu ona lilo pe mataʻina nai lo le aganuʻu Maya. I le manuia mai le 2000 TLM seʻia oʻo i le seneturi lona 16, na faia ai e le aganuʻu Maya ni alualu i luma mataʻina i tusitusiga, fetu, ma le fausaga o fale, ma avea ai ma maa autu o suʻesuʻega o mea anamua i Amerika Latina. O lenei tusiga o loʻo suʻesuʻeina ai le taua faasolopito o Maya, o mea tetele na maua i mea anamua, ma luʻitau o loʻo feagai pea ma le au suʻesuʻe mea anamua i aso nei.
Le Taua o le Malo Maya
O le aganu'u Maya o se tasi o aganu'u sili ona lavelave a'o le'i oo mai Columbian, e lauiloa i ana tusitusiga faigata i ata hieroglyphic, ana ausia i le matematika ma le astronomy, ma ona fausaga matagofie. Na atiina ae e le Maya se tasi o faiga tusitusi sili ona alualu i luma i Amerika a'o le'i oo mai Columbian, o se fa'ailoga taua lea na maua ai ni malamalamaga taua i lo latou sosaiete, faiga fa'apolokiki, ma le vateatea.
O alualu i luma ofoofogia e pei o le kalena Mesoamerican Long Count ua faaalia ai le malamalama loloto o tagata Maya i le taimi. O latou ofoofogia faufale—o piramiti tetele, o maota matagofie, ma malae taalo lavelave—e taʻu mai ai le tele o mea e uiga i o latou tomai faainisinia ma le faatulagaga lautele.
Sailiga Tetele o Mea Tau i le Eleele
O se tasi o nofoaga sili ona lauiloa o suʻesuʻega o mea anamua o Tikal, o loʻo i totonu o Kuatemala i aso nei. I lona tumutumuga i le va o le 200 ma le 900 TA, o Tikal o se aai-setete malosi e silia ma le 3,000 fale o loʻo salalau solo i se eria e 16-kilomita faatafafa. O se tasi o fale sili ona lauiloa o le Malumalu IV, lea e tusa ma le 70 mita le maualuga i luga aʻe o le vaomatua, e ofoina atu ai vaaiga lautele na faailogaina ai le mamalu ma le malosi o le aai.
O le isi nofoaga mataʻina o Chichén Itzá, o loʻo maua i le Yucatán Peninsula i Mekisiko. E taʻutaʻua i le Malumalu o Kukulcán, e taʻua foʻi o El Castillo, o lenei piramiti o loʻo faʻaalia ai le malamalama maualuga o tagata Maya i le vateatea ma lo latou faʻatulagaina o fausaga ma mea tutupu i le lagi. I le taimi o le equinoxes, o ata e lafo mai e laʻasaga o le piramiti e faʻafoliga ai o se gata o loʻo totolo ifo i le fausaga, o loʻo faʻatusalia ai le atua o Kukulcán.
O Copán, i Honduras i aso nei, o loʻo ofoina atu ai se isi faʻamaumauga tele o mea taulima ma fale e faʻamatala auiliili ai le soifuaga faʻaagafesootai ma faʻapolokiki a le Maya. O le Hieroglyphic Stairway o le nofoaga o le tusitusiga Maya ua leva ona iloa, ma o loʻo tuʻuina mai ai faʻamatalaga taua i le talafaasolopito o le malo ma mataupu faʻapolokiki a le aai.
O Luʻitau o le Eliina ma le Faasaoina
E ui i nei sailiga ofoofogia, ae o loo feagai pea tagata suʻesuʻe i mea anamua ma le tele o luʻitau. O vaomatua mafiafia na natia ai nei aai anamua mo le tele o seneturi o se faʻalavelave tele lea i taumafaiga eliina. O le tau vevela ma le susū e faʻavavevave ai le pala o mea ola, ma faigata ai ona faʻasaoina fale laupapa ma ie.
O le faomea o se isi lea lamatiaga tele. E masani ona gaoia ma faʻatau atu mea taua i le maketi uliuli, ma aveesea ai e tagata atamamai le anotusi ma faʻamatalaga taua. O taumafaiga e tau ai lenei mataupu e aofia ai le faʻaleleia atili o le saogalemu o nofoaga ma le faʻatinoina o maliega faʻavaomalo faʻamalosia, e ui o nei fuafuaga e le o se mea e saogalemu.
O alualu i luma fa'atekonolosi e pei o le LiDAR (Light Detection and Ranging) ua suia ai le su'esu'ega o mea anamua a Maya. E mafai e le tekinolosi a LiDAR ona fa'afanua le fogaeleele o le Lalolagi e ala i la'au mafiafia, ma fa'aalia ai fausaga ma auala natia. I le 2018, o se su'esu'ega mata'ina a le LiDAR i le itulagi o Petén i Kuatemala na maua ai le silia ma le 60,000 fausaga Maya e le'i iloa muamua, ma toe fa'afouina ai lo tatou malamalama i le tele ma le lavelave o le aganu'u.
Manatuga Aganuu ma Amiotonu
O galuega tau suʻesuʻega o mea anamua e iai foʻi tiute faʻaleaganuu ma amioga tatau. O fanua o loʻo iai nei nofoaga anamua e masani ona nonofo ai tagata o nuʻu moni o ē e manatu o tagata Maya o latou tuaa. O le galulue faʻatasi i le va o tagata suʻesuʻe i mea anamua ma nuʻu i le lotoifale e taua tele mo le faʻasaoina e le gata o toega faaletino o le aganuʻu Maya ae faʻapea foʻi ma le tofi faʻaleaganuu ma tū ma agaifanua na tuʻufaasolo mai i lea tupulaga i lea tupulaga.
O se tasi o faʻataʻitaʻiga o le galuega faatino o le Maya Forest Garden, lea e faʻamoemoe e suʻesuʻe ma toe faʻaolaolaina faiga faʻatoʻaga masani. I le galulue faʻatasi ma faifaʻatoʻaga moni, o loʻo toe maua ai e le au suʻesuʻe mea anamua ni metotia anamua e faʻalauiloa ai le tele o ituaiga o meaola ma le faʻasaoina. O nei taumafaiga faʻatasi e faʻamauoa ai le malamalama i mea anamua aʻo faʻaaloalo ma toe faʻafouina le tofi moni o tagata moni.
Tulaga o le lumanaʻi
A o faʻaauau pea ona alualu i luma tekinolosi, o metotia faʻasolopito i le lumanaʻi e folafola mai ai le faʻamalamalamaina atili o le aganuʻu Maya. O metotia e pei o le faʻataʻitaʻiga 3D ma le remote sensing e mafai ai ona faia ni suʻesuʻega e le afaina ai ma toe fausiaina faʻatekinolosi o nofoaga anamua, ma fausia ai avanoa fou mo aʻoaʻoga ma turisi aʻo faʻaitiitia ai le faʻaleagaina o nofoaga.
O le faʻateleina o le galulue faʻatasi faʻapitoa o se isi aga manuia. O le tuʻufaʻatasia o tomai mai matāʻupu e pei o le biology, kemisi, ma le saienisi komepiuta faʻatasi ai ma metotia masani o mea anamua e mafai ona maua ai ni malamalamaga sili atu ona loloto i le auala o le soifuaga o tagata Maya. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le suʻesuʻega isotopic o toega o tagata e mafai ona maua ai faʻamatalaga e uiga i meaʻai ma mamanu o femalagaaʻiga, ae o le suʻesuʻega DNA e mafai ona faʻaalia ai sootaga faʻasolopito ma tulaga tau soifua maloloina.
E taua tele fo'i le sao o a'oa'oga ma le auai o le lautele i le puipuia ma le fa'alauiloaina o le tofi o mea anamua. O falemata'aga, pepa fa'amaumau, ma maimoaga fa'apitoa e mafai ai e tagata lautele ona fesoota'i ma mealilo ma mea ofoofogia o le aganu'u Maya. O le fa'alauteleina o le malamalama o le lautele e fesoasoani e fa'atupuina le lagolago e mana'omia e fa'atupe ai su'esu'ega ma taumafaiga fa'asao o lo'o fa'aauau pea.
iʻuga
O le suʻesuʻega o mea anamua o le aganuʻu Maya i Amerika Latina o loʻo faʻatusalia ai se ie lavelave na lalagaina mai seneturi o le atamai o tagata, le onosaʻi, ma le tamaoaiga faʻaleaganuʻu. O le mauaina ma le suʻesuʻeina o nofoaga Maya e pei o Tikal, Chichén Itzá, ma Copán ua faʻalauteleina ai lo tatou malamalama i le talafaasolopito aʻo leʻi oʻo mai Columbian. E ui i le tele o luʻitau, o mea fou faʻatekonolosi ma le galulue faʻatasi tau amio e ofoina atu ai ni auala manuia i luma. A o tatou faʻaalia atili e uiga i le aganuʻu Maya, e le gata ina tatou maua ni malamalamaaga i se taimi ua tuanaʻi mataʻina ae tatou te aʻoaʻoina foʻi ni lesona taua mo le taimi nei ma le lumanaʻi.