Te Hanganga o ngā Toka Parataiao
Pendahuluan
He rerekē te āhua, te rahi, me te hanganga matū o ngā toka e kitea ana i te mata o te Ao. Ko tētahi momo toka he mea tino whakamere ki te ako ko te toka parataiao. Ka hangaia ngā toka parataiao mā roto i tētahi tukanga roa e uru ana ki ngā huringa whenua. Ka whakamāramahia e tēnei tuhinga te āhua o te hanganga o ngā toka parataiao , tae atu ki ngā tukanga e pā ana ki a rātou, ngā momo toka parataiao, me tō rātou tūranga nui ki te oranga o te tangata me ngā pūnaha o te Ao.
Te Tukanga Hanganga Toka Parataiao
He maha ngā wāhanga nui e hono tahi ana i te hanganga o ngā toka parataiao. Ko ngā wāhanga matua o te tukanga hanganga o ngā toka parataiao ēnei e whai ake nei.
Te Huarere me te Horo
Ko ngā wāhanga tuatahi o te hanganga toka parataiao ko te huarere me te horo. Ko te huarere te tukanga e pakaru ai te toka matua, ngā toka rānei i runga i te mata o te Ao kia iti ake mā te mahi ā-tinana, ā-matū rānei. Ko te huarere ā-tinana he huringa i roto i te hanganga o te toka nā ngā āhuatanga pēnei i te pēhanga, te pāmahana, te hukapapa, me te rewa o te wai, me te mahi koiora, ko te huarere matū ia he tauhohenga matū e memeha ai ngā kohuke i roto i te toka.
I muri i te hurihanga o ngā toka, ka haria ēnei matūriki e te horo. Ka puta te pirau i ngā mea pēnei i te wai, te hau, te hukapapa, me te kaha ā-papa. Ko ēnei matūriki toka kua hurihanga he onepu, he paru, he kirikiri rānei.
Te kawe waka
I muri i te horo, kāore ngā matūriki toka e tū tonu ki te wāhi kotahi. Ka haria, ka nekehia rānei ki ētahi atu wāhi mā roto i ngā mea pērā i te wai awa, te hau, ngā awaawa hukapapa, ngā ngaru moana rānei. He nui te pānga o te tawhiti me te roa o tēnei kawe ki ngā āhuatanga whakamutunga o te paru.
Te whakatakoto
Ina heke te kaha o te kaikawe, ka tīmata ēnei paru ki te tau ki tētahi wāhi. Ka puta tēnei tukanga whakatakotoranga i roto i ngā taiao motuhake pērā i ngā awaawa, ngā roto, ngā awaawa moana, me ngā moana. Koinei te wāhi ka tīmata te kohikohi me te tau o ngā matūriki paru ki ngā paparanga. Ka roa te tukanga whakatakotoranga, ā, ka hua ake he kohikohinga o ngā paparanga matotoru o te paru.
Te Whakakīkī me te Whakapūmau
I muri i te taunga o ngā paparanga oneone, ka pāngia rātou e te pēhanga nui mai i ngā putunga i runga ake i a rātou. Nā tēnei pēhanga ka whakawhāitihia ngā matūriki oneone, ko te tikanga ka nui haere te matotoru, ā, ka iti haere te āputa i waenganui i a rātou. I taua wā anō, ka puta he tukanga e kiia nei ko te whakapūmau, ka tīmata te taunga o ngā kohuke i rewa i roto i te wai whenua, ka herea ngā matūriki oneone kia kotahi te wāhanga mārō, totoka. Ka puta he toka oneone i tēnei tukanga, ā, ka huri hei toka totoka.
Ngā Momo Toka Parataiao
Ka taea te wehewehe i ngā toka parataiao kia toru ngā wāhanga matua i runga i te āhua o tō rātou hanganga, arā, ko ngā toka parataiao klastika , ngā toka matū, me ngā toka parataiao waro.
Ngā Toka Parataiao Karakiko
Ka hangaia ngā toka parataiao karakiko mai i ngā maramara toka me ngā kohuke i puta mai i te huarere me te horo. Ko ētahi o ngā momo toka parataiao karakiko e tino kitea ana ko:
– Te Konupūmā me te Pēki: I hangaia mai i ngā kongakonga nui, taratara o te pāhare pākawa. He porowhita te āhua o te konupūmā, he koki ia te āhua o te pēki.
– Kōhatu kirikiri: I hangaia mai i ngā matūriki onepu e hangaia ana i ngā kohuke kuata.
– Kohatu paru: I hangaia mai i ngā matūriki angiangi pēnei i te paru me te uku.
Ngā Toka Parataiao Matū
Ka hangaia ngā toka matū matū mā te maturuturunga matū . Ka puta mai i te wā e mimiti ana ngā wairewa kohuke i muri i te mimiti o te wai, i roto rānei i ētahi tauhohenga matū. Ko ētahi tauira o ngā toka matū matū ko:
– Kōhatu Tāwhana: I hangaia mai i te maturuturunga iho o te konupūmā kāponāte, e ahu mai ana i ngā toenga o ngā mea ora o te moana pērā i te korara.
– Ngā kōhatu e mimiti ana: Ko ngā kōhatu i hangaia mai i te mimiti nui o te wai, ka putunga mai ngā kohuke pērā i te halite (tote kōhatu) me te gypsum.
Ngā Toka Parataiao Ora
Ka hangaia ngā toka parataiao waro mai i te kohikohinga o ngā rauemi waro kua pirau. Ko ngā tauira matua o ngā toka parataiao waro ko:
– Waro: I hangaia mai i ngā toenga o ngā tipu i tanumia, i tukinotia hoki ki te pēhanga me te wera mō ngā miriona tau.
– Hinu me te Hau Māori: Ahakoa ehara i te toka i te tirohanga ā-tinana, ka hangaia ēnei putunga hauwaiwai mai i ngā toenga o ngā mea ora o te moana e pirau ana, e puta ke ana i raro i te pēhanga nui.
Te Tūranga o ngā Toka Parataiao i te Ao
He mea nui te mahi a ngā toka parataiao ki te oranga o te tangata me te pūnaha rauropi o Papatūānuku. Ko ētahi o ā rātou mahi ko:
Toa Taonga Taiao
Ko ngā toka parataiao te puna matua o ngā rauemi taiao pērā i te hinu, te hau māori, te waro, me ngā konganuku. Mā te mārama ki te hanganga o ngā toka parataiao ka āwhina i te tangata ki te tūhura me te whakamahi i ēnei rauemi kia pai ake ai.
Ngā Tuhipoka Hītori Matawhenua
Kei roto i ngā toka parataiao ngā kōrero whai hua mō te hītori whenua o te Ao. Ko ngā paparanga parataiao he pūranga taiao e tuhi ana i ngā kaupapa o mua pērā i te huringa āhuarangi, te whanaketanga o ngā rauropi, me ngā mahi puia, ngā mahi tektonika rānei.
Pūtake o ngā Rauemi Hanga
Ko ngā toka parataiao pērā i te kirikiri me te kōhatu tāwharau ngā rauemi hanga matua e whakamahia ana mō te hanganga. Ka whakamahia hoki ēnei i roto i ngā ahumahi sima me te raima.
Tātari Taiao
Hei toka pūwero, ka mahi ngā toka parataiao pērā i te paru hei tātari taiao. Ka taea e rātou te tātari i te wai whenua me te ārai i te parahanga kei uru ki te pūnaha wai whenua.
Whakamutunga
Ka hangaia ngā toka parataiao mā roto i tētahi tukanga roa, matatini hoki, tae atu ki te huarere, te horo, te kawe, te whakatakotoranga, te whakakīkī, me te whakapiringa. He maha ngā momo me ngā whakamahinga rerekē, he mea nui te mahi a ngā toka parataiao ki te oranga o te tangata me te hītori whenua o Papatūānuku. Mā te mārama ki te hanganga o ngā toka parataiao me tā rātou mahi ka taea te whakarato i ngā māramatanga whai hua ki te whānuitanga o ngā kaupapa pūtaiao me ngā ahumahi. Hei hua o ngā tukanga taiao e puta ana i roto i ngā miriona tau, ka whakamahara mai ngā toka parataiao ki te uaua me te mīharo o Papatūānuku e noho nei tātou.
