Ko Zeno o Elea me ngā Paradoxes o te Nekehanga: He Kupu Whakataki Matatau
He tohunga whakaaro rongonui a Zeno o Elea nō Kariki i noho i te rautau 5 BC. E mōhiotia whānuitia ana ia hei ākonga nā Parmenides, he tohunga whakaaro i mua i te wā o Socratic, nāna i whakauru te ariā o te ontology, te ako rānei i te oranga. He mahi nui tā Zeno ki te whakatairanga i ngā whakaakoranga a Parmenides mā te waihanga i ētahi paradox i wero i ngā māramatanga tuku iho mō te wāhi, te wā, me te nekehanga. Kua roa ngā paradox a Zeno e kōrerohia ana e te hunga whakaaro me te pūtaiao, ā, ahakoa he maha ngā otinga kua whakaarohia, kei te miharo tonu ngā kaitātari ki ngā raruraru e pā ana ki a rātou tae noa mai ki tēnei rā.
He Kōrero Poto mō Zeno o Elea
I whānau mai a Zeno i Elea, he koroni Kariki i te tonga o Itari, ā, i muri mai ka rongonui hei pokapū ako whakaaro. Kāore i te nui ngā mōhiotanga mō tōna oranga whaiaro, engari e kiia ana he maha ngā tuhinga whakaaro i tuhia e Zeno, ā, ko te nuinga kua ngaro ki te ao. Ko tā tātou e mōhio ana mō ōna whakaaro i ahu mai i āna ake tuhinga, i tukuna mai e ngā tohunga whakaaro pērā i a Plato rāua ko Aristotle, nā rāua i tohutoro me te kōrero mō āna mahi.
Ko te arotahi matua o ngā mahi a Zeno ko tana tiaki i a Parmenides, nāna i tautohe he mea motuhake te ao, ā, kāore e taea te whakarerekē, ā, ko tā tātou e kite nei he huringa me te rerekētanga he mānukanuka noa iho. Hei tautoko i ngā whakaakoranga a tana kaiako, i hangaia e Zeno ngā kōrero whakahē hei whakaatu he koretake, he rerekē hoki ngā ariā o te huringa me te nekehanga ki te arorau.
Te Paradox Rongonui o te Nekehanga
Ko ngā paradox e toru a Zeno e kōrerohia pinepinetia ana mō te nekehanga ko te Dichotomy Paradox, ko te Achilles me te Tortoise Paradox, me te Arrow Paradox. E whakamahi ana ia o ēnei paradox i te arorau kotahi, engari he rerekē te huarahi, hei whakaatu i te pōhēhē me ngā rerekētanga o tō tātou māramatanga ki te nekehanga.
1. Te Whakarerekētanga o te Wehewehenga
E kī ana te Paradox Dichotomy, kāore e taea te neke mai i tētahi pūwāhi ki tētahi atu pūwāhi nā te mea me haere mā roto i te maha mutunga kore o ngā pūwāhi waenga. Mehemea e hiahia ana te tangata ki te hikoi mō te kotahi mita. Tuatahi, me hikoi ia i te hawhe mita, kātahi ka haurua te tawhiti e toe ana, kātahi ka haurua anō, ā, pērā tonu ki te mutunga kore. Nō reira, me haere ia mā roto i te maha mutunga kore o ngā pūwāhi i mua i te taenga ki tōna ūnga.
Ko te hua arorau o tēnei whakahē ko te kore e tīmata te nekehanga, nā te mea me haere te tangata i roto i te maha mutunga kore o ngā wāhanga i mua i te taenga ki te tawhiti katoa. Te āhua nei he rerekē tēnei i ō tātou wheako o ia rā e taea ai e tātou te mātakitaki i te nekehanga puta noa i tētahi tawhiti kua whakaritea me te kore here.
2. Te paradox o Ākirīhi me te Honu
E whakaatu ana te Paradox o Ākirīhi me te Honu i tētahi wāhanga e whakataetae ana te kaitātaki tere a Ākirīhi ki tētahi honu, ā, ka tukuna he tīmatanga ki mua. E kī ana a Zeno e kore rawa a Ākirīhi e mau i te honu nā te mea i ia wā ka tae atu a Ākirīhi ki te tūranga o te honu, ka neke haere tonu te honu ki tawhiti. Mā te pāngarau, ko ia nganatanga a Ākirīhi ki te kati i te tawhiti i waenganui i a ia me te honu ka hua ake he raupapa o ngā wā iti haere engari he roa mutunga kore.
I roto i ngā kupu hou, ka hangaia he raupapa huihuinga kāore e tae ki tētahi mutunga tuturu. E whakaatu ana anō tēnei pararutiki ahakoa te kī a ō tātou wheako ki a tātou i tētahi atu mea, e kī ana te arorau kāore e taea e te mea tere ake te hopu i te mea puhoi ake mena ka tukuna he tīmatanga tere ki te mea puhoi ake.
3. Te Pararutiki Pere
E pātai ana te Paradox Pere i ō tātou ariā mō te wā me te nekehanga. I tautohe a Zeno, i tētahi wā, ka noho korekore te pere e pupuhihia ana. Mena he mutunga kore te raupapa o ngā wā, arā, "ināianei" te wā, kāti, i ia "ināianei" ka okioki te pere. Mena kāore he nekehanga i tētahi wā, kāti, kāore he nekehanga e taea te katoa.
Ka pā tēnei ki tō tātou māramatanga ki te wā me te nekehanga hei mea e kore e taea te wehe, e haere tonu. Mēnā he raupapa o ngā wā motuhake te wā, kāore e taea te nekehanga. Heoi, e whakaatu ana te ao tūturu he neke ngā mea.
Ngā Otinga Hou ki ngā Paradoxes a Zeno
He kaupapa nui ngā whakahē a Zeno i roto i te pāngarau me te ahupūngao. Nā te ariā o te tātaitai, i whakawhanakehia e Newton rāua ko Leibniz i te rautau 17, i tuku he otinga wāhanga mā te whakauru i te ariā o ngā rohe, e āhei ai ngā tapeke mutunga kore o ngā wāhanga iti ki te whakaputa i tētahi hua mutunga kore.
I roto i te horopaki o te Dichotomy me ngā paradox o Achilles me te Honu, e whakaatu ana te tātaitai ahakoa he mutunga kore te maha o ngā wā, ka taea e te tapeke o ēnei wā te whai rohe mutunga kore, e āhei ai te nekehanga mai i tētahi pūwāhi ki tētahi atu i roto i tētahi wā mutunga kore.
I roto i te ahupūngao, ka whakaratohia hoki e te ariā o te whanaungatanga me te miihini irahiko he tirohanga hou mō tēnei take. Nā te ariā o te whanaungatanga a Einstein i whakarerekē te huarahi e mārama ai tātou ki te wāhi me te wā, e kī ana he hononga kei waenganui i a rāua, ā, ka taea te whakarerekē e ngā mea tino nui. I whakaatuhia e te miihini irahiko i te tauine subatomic, ka nui ake te uaua o ngā ariā tawhito o te nekehanga me te tauwāhi, ā, he maha ngā wā ka whakahē i tō tātou hinengaro o ia rā.
Whakamutunga
Ko ngā whakahē a Zeno kua noho hei wāhanga nui o te hītori o te rapunga whakaaro me te pūtaiao, ā, kei te noho tonu hei wāhanga nui. Ahakoa he huarahi hei whakaoti i ētahi o ēnei whakahē e ngā otinga pāngarau me te ā-tinana o ēnei rā, he mea nui tonu ngā wero matua i puta mai i a Zeno hei whakaaroaro i ngā rohe o tō tātou māramatanga ki te wāhi, te wā, me te nekehanga. Ko te mea nui, ko ēnei whakahē e whakaako ana i a tātou ki te hiranga o te whakaaroaro arohaehae me te tūhura i ngā rohe o ō tātou whakapono e kitea whānuitia ana.
Nō reira, ka mau tonu te taonga tuku iho a Zeno o Elea ki te whakaaweawe i ngā tohunga whakaaro, ngā tohunga pāngarau, me ngā kaipūtaiao i roto i tā rātou rapunga ki te mārama ki te ao whānui me ōna ture matua. Mā ēnei āhuatanga whakahē ka whakaarohia e tātou te āheinga he nui ake ngā mea o te ao tūturu i tō tātou māramatanga tuku iho, ā, mā ia whanaketanga o te pūtaiao me te rapunga whakaaro ka whakakitea mai he mea ngaro hou, kāore i kitea i mua.
