Te Arotake i te Whakapono ā-Iwi e ngā Kairangahau
Ko te whakaaro nui me te whakaaro whānui e rua ngā kura rapunga whakaaro e tū ana i ngā tūranga matua i roto i te kōrero mō te epistemology—te ako i ngā takenga mai, te āhua, me ngā hua o te mātauranga. E kī ana te whakaaro nui ko te mātauranga e ahu mai ana i ngā wheako pārongo, ko te whakaaro whānui ia e whakanui ana i te tūranga o te whakaaro nui me te whakaaro whakaaro whānui. He maha ngā wā ka whakaarohia ēnei huarahi e rua kei te taupatupatu. Ka tūhuratia e tēnei tuhinga te arotake whakaaro whānui o te whakaaro nui, me te ruku hohonu ki ngā tautohe matua me te whakaaro ki ngā pānga rapunga whakaaro o tēnei tautohetohe.
Ngā Kaupapa Taketake o te Empiricism me te Rationalism
Ko te whakapono ki ngā wheako o te hinengaro, i tīmatahia e ngā tāngata pēnei i a John Locke , George Berkeley, me David Hume, e kī ana ko ngā mātauranga katoa o te tangata e ahu mai ana i ngā wheako o te kare ā-roto. Hei tauira, i kī a Locke ko te hinengaro tangata i te tīmatanga he "tabula rasa," he papa kau rānei, kātahi ka whakakīia e te wheako. Ki ngā tohunga whakapono ki ngā wheako o te kare ā-roto, me whai i ngā ariā me ngā mātauranga katoa ki ngā wheako o te kare ā-roto.
He rerekē, ko te whakaaro whānui, i tautokona e ngā tohunga whakaaro pērā i a René Descartes , Gottfried Wilhelm Leibniz, me Baruch Spinoza, e kī ana ka taea te whiwhi i ētahi mātauranga mā te whakaaro anake, ahakoa te wheako o ngā kare ā-roto. Hei tauira, i whakapono a Descartes ko te āheinga whakaaro whānui, te āhuatanga o te cogito ("Kei te whakaaro ahau, nō reira ko ahau"), te pūtake o ngā mātauranga katoa. E whakaaro ana ngā kaitātari whakaaro whānui ko te whakaaro whānui te taputapu matua e āhei ai te tangata ki te kimi i te pono.
Te Arotakenga Whakaaroaro mō te Whakaponotanga
Ko te arotake a te hunga whai whakaaro ki ngā mea e kitea ana i roto i ngā ariā matua e ahu mai ana i ētahi kaupapa matua, tae atu ki:
1. Te Kore e Taea te Whakamārama i te Mātauranga Pāngarau me te Mātauranga Arorau:
Ko tētahi o ngā whakahē matua a ngā tāngata whai whakaaro whānui ko te kore e taea e te mātauranga whai mātauranga te whakamārama i te mātauranga pāngarau me te mātauranga arorau. Pāngarau me te arorau He āhuatanga whānui, he āhuatanga tika hoki ōna, engari kāore e pā ki ngā wheako ā-pārongo. Ko te rua tāpiri rua ka rite tonu ki te whā, ahakoa te wheako takitahi. E kī ana ngā tohunga whakaaro whānui ka taea anake te whakamārama i tēnei momo mātauranga mā te whakaaro nui, ehara i te wheako ā-pārongo.
2. Ngā Take Pono me te Whai Mana o te Pūnaha Whakaaro:
I whakahē hoki ngā tohunga whakaaro nui i te pono me te whai mana o ngā kare ā-roto hei puna mātauranga. He maha ngā wā ka tinihanga ngā wheako kare ā-roto, pērā i ngā mānukanuka tirohanga, ngā moemoeā rānei. Nō reira, i tautohe rātou he iti ake te pono o te mātauranga i ahu mai i ngā wheako kare ā-roto i te mātauranga i whiwhihia mā te whakaaro nui. I roto i tana 'First Meditation', i tautohe a Descartes ko ngā mea katoa i whiwhihia mā ngā kare ā-roto ka ruarua, ko ngā pono ia i whiwhihia mā te whakaaro whakaaro nui he haumaru ake.
3. Ngā Ariā Whakarāpopototanga me ngā Ariā Matatika:
Ko ngā tohunga whakapono ki ngā wheako ā-pūmanawa, e ahu mai ana i ngā wheako ā-pūmanawa, he uaua ki te whakamārama i ngā ariā ā-pūmanawa me ngā ariā matakite pērā i te mauri, te matū, me te Atua. Kāore e taea te whiwhi i te mōhiotanga mō ēnei mea mai i ō tātou pūmanawa. E kī ana ngā tohunga whakaaro whānui me whai i tētahi momo kitenga hinengaro e neke atu ana i te mātakitaki ā-pūmanawa anake ēnei ariā.
4. Te Mātāpono o te Take Rawaka (Te Mātāpono o te Take Rawaka):
Nā Leibniz, tētahi o ngā tohunga whakaaro nui, i whakatakoto te Mātāpono o te Whakaaro Rawaka, e kī ana me whai take tika ngā mea katoa hei whakamārama i tōna oranga me tōna āhua. Nā tēnei mātāpono, i whakahē ngā tohunga whakaaro i te whakapono ki ngā mea e kitea ana i roto i ngā wheako ā-pānga, nā te mea he maha ngā wā kāore e whakamārama katoatia te take me te pānga, me te kore whakamārama i ngā āhuatanga taketake o te ao tūturu.
5. Te Raru o ngā Whakaaro Whānui me ngā Ao Whānui:
E kī ana te whakapono whaimana ka ahu mai ngā whakaaro katoa i te wheako, engari he mea nui te āhua o tā tātou mārama, te whakarite rānei i te wheako. tauira He wero anō hoki ngā ariā whānui pēnei i te "whakaaro nui" me te "tika". He maha ngā tohunga whakaaro whānui e kī ana ka taea e te whakaaro nui, me te kore e ārahitia e te wheako, te whakatutuki i ēnei ariā nā te mea e whakapono ana rātou he āhuatanga hinengaro taketake kei roto e āwhina ana i te tangata ki te whakarite i ngā wheako kia rite ki te mātauranga whai tikanga.
Ngā Pānga o tēnei Whakahē
Ki te whaihia ngā whakahē i runga ake nei, ka ārahi i a tātou ki te tirohanga he nui ngā herenga ki te huarahi wheako ki te mātauranga. E kī ana ngā tohunga whakaaro whānui, kia whiwhi ai tātou i te mātauranga hōhonu, whānui hoki, me whakawhirinaki tātou ki ngā wheako ā-kanohi anake, engari ki te whakaaro tika me te whakaaroaro whakaaro whānui anō hoki.
Ehara i te mea he ariā anake ēnei pānga engari he mahi anō hoki. Hei tauira, i roto i te pūtaiao, ko ngā tikanga empirika te tūāpapa matua. Heoi, i roto i te whakawhanake i ngā ariā pūtaiao, he maha ngā wā ka hiahiatia te whakaaro whakaaro-whakaaro hei whakamārama i ngā raraunga i whiwhihia mā te tirotiro. I roto i tana ariā mō te whanaungatanga, i whakamahia e Einstein he whakaaro whakaaro-whakaaro whānui i whakamanahia i muri mai mā te tirotiro.
Hei tāpiri atu ki tēnā, i roto i ngā tikanga matatika me ngā tikanga pai, ko ētahi ariā whānui kāore e taea te whakamārama katoa, te whakamana rānei mā te wheako ā-pūmanawa, me whai rangahau hohonu. Hei tauira, ko te tika pāpori, ngā tika tangata , me ērā atu mea, he maha ngā wā kāore i te mārama te pūtake o ngā mahi ā-wheako, engari he hua nō te whakaaroaro whakaaro nui i runga i ngā mātāpono matatika i whakatūria mā te whakaaro hohonu.
Whakamutunga
E pā ana te arotakenga whakaaro nui ki te mātauranga whaimana ki ētahi āhuatanga nui o te māramatanga o te tangata ki te ao. Ahakoa he pūtake pakari te mātauranga whaimana mō te mātauranga e ahu mai ana i ngā wheako ā-pāpāho, ka tukuna e te mātauranga whaimana he tirohanga e tohu ana i te tūranga nui o te whakaaro ki te whakarite me te hoatu tikanga ki aua wheako. Ko te whakakotahitanga o ēnei huarahi e rua, e mōhiotia ana ko te mātauranga whakauru, e kiia ana ko te huarahi waenga tino whai hua i roto i te rapu i te mātauranga pono me te hohonu.
Mā te tūhura tonu i ēnei whakahē me te whai whakaaro ki ngā kaha me ngā ngoikoretanga o ia huarahi, ka taea e tātou te mārama ake ki te uauatanga o te mātauranga tangata me te pēhea e taea ai e tātou te whakatairanga tonu i tō tātou māramatanga ki te ao.
