Te Takoha o te Anthropology ki te Pūtaiao Tōrangapū
Ko te pūtaiao tōrangapū me te mātauranga tangata he kaupapa e rua e kiia ana he rerekē. Ko te pūtaiao tōrangapū e aro nui ana ki ngā pūnaha kāwanatanga, ngā kaupapa here tūmatanui, me ngā tukanga tōrangapū, ko te mātauranga tangata ia e ako ana i te ahurea tangata, ngā tikanga, me te whanaketanga. Heoi, i roto i te ao tūturu, e tautoko ana ēnei kaupapa e rua tetahi i tetahi, ā, he mea nui ngā takoha a te mātauranga tangata ki te pūtaiao tōrangapū.
He tirohanga whānui, whai rawa hoki tā te mātauranga tangata hei āwhina i a tātou ki te mārama ake ki ngā āhuatanga o te ao tōrangapū. Ka tūhuratia e tēnei tuhinga ētahi o ngā huarahi i whai wāhi nui ai te mātauranga tangata ki te pūtaiao tōrangapū.
1. Te Mārama ki te Ahurea me te Tōrangapū
Ko tētahi o ngā takoha matua a te mātauranga tangata ko te whakarato i tētahi māramatanga hōhonu ake mō te awe o te ahurea ki ngā mahi tōrangapū. Kāore ngā kaupapa here tūmatanui me ngā hanganga kāwanatanga e noho i roto i te korenga ahurea. Ka awehia tonutia rātou e ngā uara me ngā tikanga o te hapori e noho ana rātou.
Hei tauira, i roto i te horopaki o tētahi hapori ahurea maha, ka taea e te mātauranga mātauranga tangata te āwhina ki te tautuhi i te taunekeneke a ngā rōpū iwi rerekē ki te pūnaha tōrangapū. Mā tēnei ka taea e ngā kaihanga kaupapa here te whakatakoto kaupapa here e whānui ake ana, e aro nui ana hoki ki ngā rerekētanga ahurea.
Hei tāpiritanga, ka āwhina hoki te mātauranga tangata tōrangapū ki te mārama ki te awe o ngā tuakiri iwi, whakapono, me te pāpori ki ngā manakohanga tōrangapū me te whai wāhi ki te tōrangapū. Hei tauira, i roto i te maha o ngā whenua, he wāhi nui te whakapono ki te tōrangapū. Mā te huarahi mātauranga tangata, ka taea e ngā kaipūtaiao tōrangapū te ako i te awe o ngā whakapono whakapono ki ngā whanonga pōti me te hanganga rōpū tōrangapū.
2. Te Rangahau Whakataurite i ngā Pūnaha Tōrangapū
He maha ngā wā ka whakahaerehia e ngā tohunga tātai tangata ngā rangahau whakatairite o ngā pūnaha tōrangapū rerekē o te ao. Mā te whakatairite i ngā tauira me ngā mahi tōrangapū puta noa i ngā ahurea, ka taea e rātou te whakarato i ngā māramatanga hou mō ngā kaha me ngā ngoikoretanga o ia pūnaha.
Hei tauira, mā roto i ngā rangahau ahurea, ka taea e te mātauranga tangata te whakaatu i ngā āhuatanga mana i roto i ngā hapori taketake kāore i te whakaatuhia i ngā wā katoa i roto i ngā rangahau pūtaiao tōrangapū tuku iho. Ka taea hoki te mārama ake i ngā rerekētanga i waenga i ngā pūnaha tōrangapū ōkawa me ngā pūnaha tōrangapū kore ōkawa puta noa i ngā ahurea mā roto i te tirohanga mātauranga tangata.
Nō reira, mā te huarahi mātauranga tangata ka whānui ake te kōrero i roto i te pūtaiao tōrangapū mā te tuku i tētahi tirohanga whakatairite whai kiko ake, whai kiko ake hoki. Ka āwhina hoki tēnei rangahau ki te mārama ki te whakamahinga me te whakamāramatanga o ngā ariā pēnei i te manapori, te kaiārahi, me te tika i roto i ngā horopaki rerekē.
3. Ngā Tikanga Rangahau Kounga me te Rangahau Iwi
E mōhiotia ana te mātauranga ā-iwi mō āna tikanga rangahau hōhonu, inā koa ko te mātauranga ā-iwi, e uru ana te mātakitaki whai wāhi. Ka taea e ngā kaipūtaiao tōrangapū te whakamahi i ēnei tikanga hei whakapiki ake i te māramatanga ki ngā āhuatanga tōrangapū o te whenua.
Mā te mātauranga iwi ka taea e ngā kairangahau te ako mai i roto mō te tirohanga me te wheako o te iwi noa i te tukanga tōrangapū. Ka taea e tēnei rangahau te whakarato i ngā māramatanga e kore e taea te whiwhi mā roto i ngā rangahau tauanga, i ngā tātaritanga tatauranga rānei. Mā te mārama ki ngā kōrero me ngā tirohanga takitahi, ka taea e ngā kaipūtaiao tōrangapū te hanga kaupapa here whai hua ake, pumau ake hoki.
Ka tautokohia hoki e tēnei momo tikanga rangahau kounga ngā rangahau ā-wheako, ā-marae, he mea nui tēnei mō te mārama ki ngā whanaketanga pāpori me te tōrangapū i roto i ngā horopaki kanorau. Hei tauira, i roto i te ako i ngā nekehanga pāpori, ka taea te whakamahi i te mātauranga iwi hei tūhura i ngā hihiri, ngā rautaki, me ngā pānga o ngā nekehanga i te taumata taketake.
4. Te Tātari i te Hanganga me ngā Ākena i roto i te Tōrangapū
Mā te mātauranga tangata tātou e āwhina ki te mārama kāore te ao tōrangapū e pā ana ki ngā umanga ōkawa pēnei i te kāwanatanga, te pāremata, ngā rōpū tōrangapū rānei, engari e uru atu ana hoki ki ētahi atu kaiwhakaari pāpori, pēnei i ngā rōpū tuku iho, ngā kaiārahi whakapono, me te hapori whānui. Mā tēnei ka āwhina i ngā kaipūtaiao tōrangapū ki te titiro ki te ao tōrangapū he mea uaua ake, he maha ngā taha.
Mā te tātari i te hanganga me te mana whakahaere ka āwhina i te mārama ki te whakamahinga me te pupuri i te mana me te mana whakahaere puta noa i ngā ahurea. He maha ngā wā ka tirotirohia e ngā tohunga tātai tangata te awe o ngā hanganga pāpori pēnei i ngā whānau, ngā iwi, me ngā iwi ki ngā tukanga tōrangapū. Hei tauira, i roto i te maha o ngā hapori tuku iho, ka taea e ngā rangatira, ngā kaiārahi tuku iho rānei te pupuri i te mana tōrangapū nui ahakoa kāore rātou e pupuri i ngā tūranga mana i roto i te kāwanatanga.
Mā te aro atu ki ēnei āhuatanga, ka taea e ngā kaipūtaiao tōrangapū te mārama ake ki ngā whanaketanga o te mana me te rangatiratanga i roto i ngā hapori rerekē, me pēhea hoki te whakarerekē, te wero rānei i tēnei mana e ngā momo āpiha pāpori.
5. Ngā Tirohanga Hītori me te Whanaketanga Hapori
He nui hoki ngā takoha a te mātauranga tangata ki ngā kaipūtaiao tōrangapū ki te mārama ki te whanaketanga hītori me te whanaketanga pāpori o ngā pūnaha tōrangapū. Mā te ako i te mātauranga tangata hītori me te whaipara tangata, ka taea e tātou te kite i te whanaketanga o ngā umanga tōrangapū i roto i te wā, ka taea ai te whakarato i ngā māramatanga nui ki ngā whanaketanga tōrangapū o nāianei.
Hei tauira, mā te ako i ngā iwi tawhito, i ngā hapori o mua i te ao hou rānei, ka taea te whakarato i tētahi horopaki whānui ake mō te mārama ki te whanaketanga o te manapori, ngā emepaea, me ngā whenua-iwi. Mā te mārama ki tēnei whanaketanga ka taea te āwhina i te whakatakoto i ngā ariā tōrangapū whānui ake, ā, mō te wā roa.
Ka taea hoki e te hītori pāpori te whakarato i ngā māramatanga ki te āhua o ngā huringa pāpori me ngā huringa tōrangapū, tae atu ki ngā hurihanga, ngā pakanga, me ngā nekehanga pāpori. He mea nui tēnei māramatanga mō te mārama me te whakatakoto rautaki mō ngā huringa pāpori o ēnei rā.
6. Ngā Tōrangapū Tuakiri me ngā Nekehanga Hapori
I tēnei ao o te ao whānui me te whakaohooho mamati, kei te piki haere te rongonui o ngā mahi tōrangapū tuakiri me ngā nekehanga pāpori. He mea nui te mahi a te mātauranga tangata ki te mārama ki ngā āhuatanga o ēnei nekehanga, me te āhua o te hanganga me te whakaohooho i ngā tuakiri ā-rōpū mō ngā kaupapa tōrangapū.
Mā te huarahi whānui, ka āwhina te mātauranga mātauranga tangata ki te mārama ki te awe o te iwi, te ira tangata, te whakapono, me ētahi atu tuakiri ki ngā mahi tōrangapū. Hei tauira, ka taea te whatu hohonu ake i ngā rangahau take mō ngā kaupapa tika tangata, ngā kaupapa wahine, ngā kaupapa taiao rānei mā te huarahi mātauranga tangata.
Ka whakarei ake anō hoki te mātauranga tangata i te rangahau o te whakaohooho pāpori mā te whakaatu i te tūranga o ngā kawa, ngā tohu, me ngā mahi ahurea ki te hanga i te kotahitanga me te tuakiri rōpū. He mea nui tēnei kia mārama ai ki te angitu, te kore rānei o ngā nekehanga pāpori ki te whakatutuki i ā rātou whāinga tōrangapū.
7. Te Awe o te Ao Whānui
Mā te mātauranga tangata ka kitea te pānga o ngā tukanga ao whānui ki ngā mahi tōrangapū. Mā te ako i ngā taunekeneke i waenga i ngā ahurea ā-rohe me te ao whānui, ka taea e te mātauranga tangata te āwhina i ngā kaipūtaiao tōrangapū ki te mārama ki te pānga o te ao whānui ki te tuakiri ā-motu, ki ngā kaupapa here a te kāwanatanga, me ngā whanaketanga mana o te ao.
Hei tauira, mā te ako i te diaspora me te hekenga ka taea te whakarato i ngā māramatanga hou ki te awe o ngā hapori ā-ao ki ngā mahi tōrangapū i roto i ngā whenua manaaki me ngā whenua manaaki. Hei tāpiri, ka tirohia hoki e te mātauranga tangata te awe o ngā kaupapa here o te ao, pērā i ngā kaupapa here hokohoko, hekenga rānei, i ngā whanaungatanga pāpori me te tōrangapū i te taumata ā-rohe.
Mā tēnei māramatanga, ka taea e ngā kaipūtaiao tōrangapū te whakatakoto kaupapa here e aro nui ake ana, e urutau ana hoki ki ngā wero uaua o te ao.
Whakamutunga
He nui ngā takoha a te mātauranga tangata ki te pūtaiao tōrangapū. Mā te whakauru i ngā tirohanga ahurea, ngā tikanga kounga hōhonu, te tātari hanganga me ngā tātaritanga ā-ringa, me ngā tirohanga hītori, ka whānui ake, ka whakarei ake hoki te mātauranga tangata i tō tātou māramatanga ki te tōrangapū.
I tēnei wā e tino uaua haere ana, e tino hono tahi ana, he mea nui haere te mahi tahi i waenga i ēnei marautanga e rua hei mārama me te aro atu ki ngā wero tōrangapū o nāianei. Mā te whakaurunga o te pūtaiao tōrangapū me te mātauranga tangata ka taea te whakawhanake i ngā māramatanga whānui ake me ngā otinga whai hua ake ki ngā raruraru tōrangapū maha e pā ana ki te ao whānui o nāianei.
