Kev Tshuaj Xyuas Txog Kev Ncaj Ncees ntawm Utilitarian
Kev coj ncaj ncees ntawm cov neeg siv khoom (Utilitarian ethics) yog ib qho ntawm cov kev xav txog kev coj ncaj ncees uas muaj feem cuam tshuam tshaj plaws hauv kev xav txog kev coj ncaj ncees niaj hnub no. Hais yooj yim xwb, kev coj ncaj ncees txiav txim siab qhov yog lossis qhov tsis yog ntawm kev ua raws li lawv cov txiaj ntsig: kev ua yog kev coj ncaj ncees yog tias nws tsim qhov zoo tshaj plaws lossis kev zoo siab rau cov neeg coob tshaj plaws. Lub hauv paus ntsiab lus no feem ntau yog sau luv luv los ntawm cov kab lus "kev zoo siab tshaj plaws rau cov neeg coob tshaj plaws." Cov neeg tseem ceeb xws li Jeremy Bentham thiab John Stuart Mill tau tsim kev coj ncaj ncees ua ib txoj hauv kev zoo los ntsuam xyuas txoj cai pej xeem, txoj cai, thiab kev txiav txim siab ntawm tus kheej. Txawm li cas los xij, txawm tias nws pom tseeb tias muaj kev ua tau zoo thiab kev ua neeg, kev coj ncaj ncees ntsib kev thuam hnyav. Tsab xov xwm no tham txog cov kev thuam tseem ceeb ntawm kev coj ncaj ncees ntawm cov neeg siv khoom, tshwj xeeb tshaj yog hais txog cov cai ntawm tus kheej, kev ncaj ncees, kev ntsuas kev zoo siab, thiab kev pheej hmoo ntawm kev tsim txom hauv kev coj ua hauv zej zog.
1. Teeb Meem ntawm Kev Txi Nyiaj thiab Kev Ua Txhaum Cai
Qhov kev thuam uas paub zoo tshaj plaws txog kev siv zog yog tias nws tuaj yeem ua pov thawj rau kev txi tus kheej rau qhov txiaj ntsig ntawm feem coob. Yog tias qhov ntsuas ntawm kev coj ncaj ncees yog qhov muaj txiaj ntsig tag nrho, ces tus neeg txoj cai lossis lub meej mom tuaj yeem raug txi tsuav yog qhov tshwm sim kawg yog "muaj txiaj ntsig ntau dua" rau cov neeg coob tshaj plaws. Hauv cov xwm txheej hnyav, kev siv zog tuaj yeem pom tias yog kev tso cai rau kev ua txhaum cai ntawm kev ua tsis ncaj ncees - piv txwv li, kev rau txim rau tus neeg tsis muaj txim kom tiv thaiv kev tawm tsam loj dua, lossis yuam ib tus neeg kom tso tseg lub cev kom cawm lwm tus txoj sia.
Rau ntau tus neeg xav, peb txoj kev xav txog kev coj ncaj ncees tsis lees txais lub tswv yim tias tib neeg yuav tsum raug kho tsuas yog ib txoj hauv kev rau lub hom phiaj hauv zej zog. Qhov kev thuam no sib haum nrog kev coj ncaj ncees deontological (piv txwv li, Kant's), uas hais tias tib neeg yuav tsum raug kho raws li lub hom phiaj hauv lawv tus kheej, tsis yog tsuas yog ib txoj hauv kev. Utilitarianism, hauv nws daim ntawv nruj tshaj plaws, zoo li txaus ntshai vim nws tsis pom kev txwv kev coj ncaj ncees uas yuav tsum tsis txhob ua txhaum, xws li kev txwv tsis pub tsim txom lossis hais lus phem rau cov neeg tsis muaj txim.
2. Kev Ncaj Ncees thiab Kev Faib Cov Nyiaj Pab
Kev siv nyiaj txiag los pab lwm tus kuj raug thuam vim nws tsis quav ntsej txog kev ncaj ncees ntawm kev faib khoom . Nws ntsuas qhov kev zoo siab tag nrho , lossis qhov siv tau, tab sis tsis tas li xav txog seb qhov kev zoo siab ntawd raug faib li cas. Ob txoj cai uas tsim kom muaj kev zoo siab tag nrho zoo ib yam raug suav tias sib npaug, txawm tias ib qho yuav tsim kev tsis sib luag heev: ob peb tus neeg tau txais txiaj ntsig zoo, thaum lwm tus tau txais me ntsis lossis raug mob.
Los ntawm kev ncaj ncees, kev tsis sib luag tsis yog tsuas yog ib qho teeb meem ntawm "kev khib," tab sis nws yog hais txog lub neej muaj feem, txoj cai hauv zej zog, thiab kev kho mob ncaj ncees. Cov neeg thuam zoo li John Rawls tsis lees txais kev siv utilitarianism vim lawv ntseeg tias nws tsis quav ntsej txog "kev sib cais ntawm cov neeg" - qhov tshwj xeeb thiab kev txwv ntawm txhua tus neeg. Hauv kev xav txog utilitarian, kev txom nyem ntawm cov neeg tsawg tuaj yeem "tshem tawm" los ntawm kev zoo siab ntawm cov neeg feem coob, zoo li txhua tus neeg yog ib lub koom haum sib koom ua ke. Txawm li cas los xij, hauv kev muaj tiag, kev txom nyem ntawm ib tus neeg tseem muaj tseeb thiab tsis yog qhov tseeb vim tias lwm tus zoo siab.
3. Nyuaj rau kev ntsuas kev zoo siab thiab kev sib piv cov khoom siv
Kev siv tau zoo xav tias kev zoo siab, kev lom zem, lossis kev pab cuam tuaj yeem ntsuas thiab piv tau. Bentham txawm hais txog "kev suav lej hedonic," zoo li peb tuaj yeem xam qhov muaj zog, lub sijhawm, thiab kev paub tseeb ntawm kev lom zem los txiav txim siab qhov kev nqis tes ua zoo tshaj plaws. Qhov teeb meem yog, tib neeg qhov kev paub dhau los yog qhov nyuaj. Kev zoo siab tsis yooj yim ntsuas. Puas yog kev zoo siab ntawm kev nyeem ib phau ntawv sib npaug rau kev zoo siab ntawm kev noj mov zoo? Yuav tsum ntsuas qhov mob ntawm lub hlwb li cas piv rau qhov mob ntawm lub cev? Yuav tsum ntsuas kev zoo siab luv luv li cas piv rau kev txaus siab ntev?
Tsis tas li ntawd xwb, kev sib piv qhov zoo ntawm tib neeg ntsib teeb meem tseem ceeb: peb tsis tuaj yeem paub qhov kev paub sab hauv ntawm lwm tus kom raug. Txawm tias thaum siv cov kev soj ntsuam kev zoo siab los xij, cov txiaj ntsig raug cuam tshuam los ntawm kab lis kev cai, txoj kev uas tib neeg nug cov lus nug, thiab tib neeg txoj kev hloov kho lawv cov lus teb. Thaum cov ntsuas tsis meej, kev siv tau zoo yuav ua rau kev txiav txim siab raws li kev xav lossis kev txaus siab ntawm cov neeg muaj hwj chim poob qis.
4. Kev Sib Cav Sib Ceg Txog Kev Zoo Siab Los Ntawm Qhov Zoo Thiab Qhov Ntau
John Stuart Mill tau sim txhim kho Bentham txoj kev siv tau zoo los ntawm kev sib txawv ntawm cov yam ntxwv ntawm kev lom zem: muaj kev lom zem "siab dua" (kev txawj ntse, kev coj ncaj ncees) thiab kev lom zem "qis dua" (lub cev, lub siab xav). Txawm li cas los xij, qhov kev txhim kho no tau ua rau muaj kev thuam tshiab. Txawm hais tias kev siv tau zoo thawj zaug xav kom muaj lub hom phiaj thiab ntsuas tau, kev suav nrog "zoo" ua rau nws muaj ntau dua thiab nyuaj rau ntsuas. Leej twg yuav txiav txim siab seb qhov kev lom zem twg siab dua? Cov kev txiav txim siab zoo li no puas yuav cuam tshuam txog chav kawm, kev kawm, lossis kev coj noj coj ua?
Cov neeg thuam hais tias Mill txoj kev xav txog kev siv nyiaj txiag muaj feem yuav yog kev xaiv neeg siab zoo: qee yam kev lom zem raug suav hais tias muaj nqis dua vim lawv haum rau qee pawg neeg nyiam. Ntawm qhov tod tes, yog tias peb rov qab mus rau qhov ntau thiab tsawg, kev siv nyiaj txiag feem ntau yuav txo tib neeg lub neej kom muaj kev lom zem ntau ntxiv, zoo li tus nqi ntawm lub neej tuaj yeem piav qhia tag nrho los ntawm kev xav.
5. Tsis quav ntsej txog lub hom phiaj, tus cwj pwm, thiab kev sib raug zoo ntawm tus kheej
Kev siv zog tsom mus rau qhov tshwm sim ntawm kev ua, tsis yog lub hom phiaj ntawm tus neeg ua yeeb yam lossis kev loj hlob ntawm tus cwj pwm. Txawm li cas los xij, hauv ntau cov kev lig kev cai, lub hom phiaj thiab tus cwj pwm yog cov ntsiab lus tseem ceeb ntawm kev coj ncaj ncees. Ib tug neeg uas pab lwm tus kom qhuas yuav ua tiav cov txiaj ntsig, tab sis peb qhov kev xav qhia peb tias muaj qee yam tsis ncaj ncees txog qhov kev ua ntawd. Kev coj ncaj ncees ntsuas kev coj ncaj ncees los ntawm kev txhim kho tus cwj pwm zoo xws li kev ncaj ncees, kev ua siab loj, thiab kev txawj ntse, tsis yog qhov kawg xwb.
Ntxiv mus, kev siv nyiaj txiag feem ntau raug suav hais tias tsis tseem ceeb rau kev sib raug zoo tshwj xeeb. Hauv lub neej tiag tiag, peb xav tias muaj lub luag haujlwm ntau dua rau tsev neeg, phooj ywg, lossis qee lub zej zog. Kev siv nyiaj txiag nruj heev tuaj yeem xav kom tsis muaj kev sib koom siab tag nrho: cov nyiaj uas npaj los pab ib tus menyuam yuav "zoo dua" muab rau tus neeg txawv teb chaws yog tias tag nrho cov txiaj ntsig ntau dua. Qhov kev thov no raug suav hais tias nyuaj dhau thiab tsis sib xws nrog cov qauv kev coj ncaj ncees ntawm tib neeg uas nyob hauv lub network ntawm kev sib raug zoo.
6. Kev siv zog thiab kev xav tau kev coj ncaj ncees ntau dhau
Lwm qhov kev thuam yog tias kev siv tau zoo yog ib txoj kev xav uas xav tau ntau dhau. Yog tias peb ib txwm muaj lub luag haujlwm kom ua kom muaj kev zoo siab tag nrho, ces feem ntau ntawm cov haujlwm txhua hnub yuav raug suav hais tias yog kev ua phem. Piv txwv li, kev yuav khoom tsis tseem ceeb lossis mus so haujlwm yuav raug suav hais tias yog qhov tsis ncaj ncees vim tias cov nyiaj siv tau los cawm txoj sia los ntawm kev siab hlub. Hauv kev xav txog kev siv tau zoo, cov qauv kev coj ncaj ncees dhau los ua siab heev thiab tuaj yeem ua rau muaj kev txhaum tas li lossis xav tau kev txi tus kheej ntau dhau.
Rau ntau tus neeg, ib txoj kev xav txog kev coj ncaj ncees zoo yuav tsum tso cai rau lub neej tus kheej, cov haujlwm ntawm tus kheej, thiab cov kev txwv ntawm kev ua lub luag haujlwm ntawm kev coj ncaj ncees. Yog tias kev siv nyiaj tsis suav nrog cov no, nws yuav tsis muaj tseeb thiab nyuaj rau kev siv.
7. Kev Pheej Hmoo ntawm Kev Tsim Txom Hauv Txoj Cai Pej Xeem
Hauv kev tswj hwm txoj cai, lub hauv paus ntsiab lus ntawm "qhov zoo tshaj plaws" feem ntau zoo li muaj laj thawj, tab sis nws tuaj yeem dhau los ua lub cuab yeej raug cai rau kev ua phem. Tsoomfwv lossis cov pab pawg neeg tseem ceeb yuav hais tias kev txi ib pawg neeg yog qhov tsim nyog rau kev ruaj ntseg hauv tebchaws, kev loj hlob ntawm kev lag luam, lossis kev ruaj ntseg. Thaum "qhov zoo tshaj plaws" raug txhais los ntawm cov neeg muaj hwj chim, kev siv utilitarianism tuaj yeem raug ntswj kom ntsiag to kev thuam, txo cov cai ntawm cov neeg tsawg, lossis ua pov thawj rau kev saib xyuas ntawm pawg neeg.
Cov neeg thuam ceeb toom tias cov cai tswjfwm kev ncaj ncees yuav tsum muaj ciam teb raws li tib neeg txoj cai thiab cov ntsiab cai ntawm kev ncaj ncees. Yog tsis muaj cov lus qhia no, kev suav cov txiaj ntsig yuav ua rau muaj kev lees paub cov cuab yeej los ntawm lub npe ntawm cov txiaj ntsig zoo.
Xaus
Kev siv tau zoo muaj ib txoj kev xav yooj yim, muaj txiaj ntsig, thiab tsom mus rau kev noj qab haus huv. Hauv ntau qhov xwm txheej—xws li kev teeb tsa qhov tseem ceeb rau kev noj qab haus huv pej xeem lossis kev soj ntsuam cov cai hauv zej zog—ib txoj hauv kev siv tau zoo muaj txiaj ntsig zoo rau kev xav txog cov teebmeem dav dav. Txawm li cas los xij, ntau tus neeg thuam taw qhia rau nws qhov tsis muaj zog tseem ceeb: kev siv tau zoo tuaj yeem txi cov cai ntawm tus kheej, tsis quav ntsej txog kev ncaj ncees faib tawm, ua rau nws nyuaj rau ntsuas kev zoo siab, tsis quav ntsej txog lub hom phiaj thiab tus cwj pwm, thiab tej zaum yuav xav tau kev txi tsis muaj tseeb. Yog li ntawd, ntau tus kws tshawb fawb sib cav tias kev siv tau zoo yuav tsum tau txwv lossis ua ke nrog lwm cov kev xav xws li tib neeg txoj cai , cov ntsiab cai ntawm kev ncaj ncees, thiab kev coj ncaj ncees. Yog li, kev xav txog cov txiaj ntsig tseem ceeb, tab sis nws tsis yog tib lub tswv yim kev coj ncaj ncees hauv tib neeg lub neej nyuaj.