Lub Tswv Yim ntawm Qhov Tseeb Raws li Socrates
Socrates (469–399 BC) yog ib tug neeg muaj hwj chim tshaj plaws hauv keeb kwm ntawm kev xav ntawm sab hnub poob. Txawm hais tias nws tsis tau sau ntawv dab tsi los xij, nws cov tswv yim tuaj yeem raug taug qab los ntawm cov haujlwm ntawm nws cov tub ntxhais kawm, tshwj xeeb tshaj yog Plato thiab Xenophon, nrog rau kev thuam thiab kev piav qhia txog Aristophanes. Ntawm Socrates txoj kev txawj ntse, kev mloog rau lo lus nug "qhov tseeb yog dab tsi?" nyob hauv qhov chaw tseem ceeb. Rau Socrates, qhov tseeb tsis yog tsuas yog kev sau cov ntaub ntawv xwb tab sis nws muaj feem cuam tshuam nrog txoj kev ua neej zoo, kev coj zoo (aretê), thiab kev tshuaj xyuas tus kheej tas li. Tsab xov xwm no tshuaj xyuas Socrates lub tswv yim ntawm qhov tseeb, cov txheej txheem uas nws siv los nrhiav nws, thiab nws cov txiaj ntsig rau kev coj ncaj ncees thiab lub neej hauv zej zog.
1. Qhov tseeb yog ib yam uas yuav tsum nrhiav, tsis yog hais kom tau.
Ib qho ntawm Socrates tus cwj pwm tseem ceeb yog nws txoj kev xav txog kev paub. Nws nto moo rau nws cov lus, feem ntau sau ua "Kuv paub tias kuv tsis paub." Cov lus no tsis tau txhais hais tias Socrates tsis lees txais qhov ua tau ntawm qhov tseeb, tab sis nws tsis lees txais lub tswv yim ntawm kev paub tej yam. Nws tau pom tias ntau tus neeg - suav nrog cov nom tswv, cov kws sau paj huam, thiab cov kws tshawb fawb - hais tias lawv paub tej yam uas lawv tsis nkag siab tiag tiag.
Los ntawm qhov no, nws pom tseeb tias rau Socrates, qhov tseeb tsis yog lub ntsiab lus ntawm kev ntseeg ruaj khov lossis lub koob npe nrov hauv zej zog. Tiam sis, qhov tseeb xav tau kev txo hwj chim ntawm kev txawj ntse: kev txaus siab los tshuaj xyuas tus kheej lub tswv yim thiab lees txais tias ntau yam uas peb xav tias tsis muaj txiaj ntsig yuav tig mus ua qhov tsis muaj zog. Tus cwj pwm no tso lub hauv paus rau kev tshawb nrhiav qhov tseeb ncaj ncees dua.
2. Txoj kev elenchus: sim cov kev ntseeg kom nkag siab qhov tseeb
Socrates lub tswv yim ntawm qhov tseeb yog qhov sib cais tsis tau ntawm nws txoj kev nto moo, elenchus (feem ntau hu ua Socratic txoj kev lossis cov lus nug thiab lus teb). Hauv kev sib tham, Socrates yuav nug nws tus neeg sib tham kom txhais lub tswv yim - piv txwv li, kev ncaj ncees, kev ua siab loj, kev ntseeg, lossis kev ua siab zoo. Tom qab muab cov lus txhais, Socrates yuav nug cov lus nug tom qab los sim nws qhov sib xws.
Yog tias cov lus txhais ua rau muaj kev tsis sib haum xeeb lossis tsis piav qhia txog cov piv txwv tshwj xeeb, Socrates xaus lus tias nws tsis yog lossis tsis txaus. Nws lub hom phiaj tseem ceeb tsis yog kom txaj muag, tab sis los qhia tias ntau yam ntawm peb txoj kev ntseeg tau tsim los ntawm lub hauv paus tsis khov. Hauv lub moj khaum no, qhov tseeb raug nkag siab tias yog ib yam dab tsi uas tau los txog ntau dua los ntawm kev lim dej: kev ntseeg tsis sib xws raug pov tseg, thaum cov tswv yim muaj zog raug khaws cia.
Hauv lwm lo lus, raws li Socrates hais, qhov tseeb yog "sim tau." Lub tswv yim tsis tuaj yeem zoo li muaj tseeb; nws yuav tsum tiv taus cov lus nug tseem ceeb.
3. Qhov tseeb, kev txhais thoob ntiaj teb, thiab kev tshawb nrhiav lub ntsiab lus tseem ceeb
Socrates xav paub txog cov lus txhais thoob ntiaj teb: tsis yog tsuas yog piv txwv ntawm "kev ua ncaj ncees," tab sis "kev ncaj ncees yog dab tsi" zoo ib yam li txhua rooj plaub. Nws xav paub tias dab tsi ua rau kev ua haujlwm ncaj ncees, tsis yog tsuas yog sau cov npe ntawm kev ua ncaj ncees.
Qhov no qhia tau hais tias qhov tseeb, raws li Socrates hais, muaj qhov tseem ceeb ntawm kev coj ncaj ncees: muaj lub ntsiab lus ntawm lub tswv yim kev coj ncaj ncees uas tuaj yeem nrhiav tau los ntawm kev xav. Hauv Plato cov lus sib tham thaum ntxov, peb feem ntau pom Socrates tsis txaus siab rau cov lus teb piv txwv lossis cov ntsiab lus. Nws nrhiav cov lus teb uas tuaj yeem siv tau dav dua.
Txawm li cas los xij, nws yog ib qho tseem ceeb uas yuav tsum nco ntsoov tias Socrates feem ntau xaus nws cov kev sib tham nrog aporia - kev tsis sib haum xeeb. Lawv nrhiav tsis tau lub ntsiab lus kawg. Tab sis qhov kev tsis sib haum xeeb no tsis yog qhov ua tsis tiav tag nrho; nws yog qhov tshwm sim ntawm cov txheej txheem kev txawj ntse. Nws zoo dua los lees paub qhov tsis paub dua li tuav lub ntsiab lus cuav. Aporia kuj qhia tias qhov tseeb tsis yooj yim los ntawm, thiab nws txoj kev nrhiav yuav tsum tau ua siab ntev.
4. Qhov tseeb thiab kev zoo: kev paub ua lub hauv paus rau lub neej zoo
Tsis zoo li cov kev xav uas cais qhov tseeb ntawm kev xav thiab lub neej tiag tiag, Socrates txuas ob qho no ua ke. Nws ntseeg tias kev paub qhov zoo ua rau ua tau zoo. Hauv ntau qhov kev txhais lus, Socrates muaj ib lub tswv yim uas feem ntau hu ua "kev txawj ntse ntawm kev coj ncaj ncees": kev zoo yog cuam tshuam nrog kev paub, thiab kev phem tshwm sim los ntawm kev tsis paub.
Yog li ntawd, qhov tseeb tsis yog tsuas yog qhov tseeb hauv lub ntsiab lus kev xav xwb, tab sis kuj yog qhov tseeb hauv lub ntsiab lus ntawm kev ua lub neej zoo. Qhov tseeb yog ib yam dab tsi uas ua rau tus cwj pwm zoo. Piv txwv li, cov neeg uas nkag siab txog kev ncaj ncees tsis yog tsuas yog hais lus zoo xwb tab sis kuj ua neej ncaj ncees dua.
Txog rau lub sijhawm no, Socrates lub tswv yim ntawm qhov tseeb ua rau muaj kev coj ncaj ncees : kev tshawb nrhiav qhov tseeb yog kev tshawb nrhiav kev zoo. Yog li ntawd, nws xav tias "lub neej tsis tau kuaj xyuas tsis tsim nyog nyob." Lub neej zoo yog lub neej uas tshuaj xyuas tas li lub hom phiaj, kev ntseeg, thiab kev ua - thiab cov txheej txheem ntawm kev tshuaj xyuas yog ncaj qha cuam tshuam nrog kev tshawb nrhiav qhov tseeb.
5. Qhov tseeb ua kev sib tham: lub luag haujlwm ntawm zej zog thiab lus
Txoj kev qhia ntawm Socratic yog kev sib tham. Nws tsis qhia los ntawm kev qhia ib txoj kev xwb, tab sis los ntawm kev koom tes nrog cov tub ntxhais kawm hauv kev xav ua ke. Qhov no qhia tau tias qhov tseeb, rau Socrates, tsis yog qhov tshwm sim ntawm ib lub hwj chim tab sis yog los ntawm kev sib tham tseem ceeb. Hauv kev sib tham, cov tib neeg raug yuam kom piav qhia cov laj thawj, piav qhia cov ntsiab lus, thiab tshuaj xyuas lawv cov txiaj ntsig.
Qhov tseeb, hauv tus qauv no, yog hais txog qee yam uas "ua tiav" ntau dua li "tau ua tiav." Qhov tseeb xav tau kev koom tes nquag: nug, teb, sib cav, kho, thiab rov kho dua qhov kev nkag siab. Yog li ntawd, kev qhib siab thiab kev ua siab loj ntawm lub hlwb yog qhov tseem ceeb rau kev mus cuag nws.
6. Qhov txawv nrog cov neeg txawj ntse: qhov tseeb vs kev yeej ntawm kev hais lus
Nyob rau lub sijhawm Socrates, cov neeg txawj hais lus tau nrov npe ua cov xib fwb qhia kev hais lus - kev txawj hais lus rau pej xeem thiab yeej kev sib cav. Socrates feem ntau raug piv rau cov neeg txawj hais lus vim nws raug pom tias yog tus nrhiav qhov tseeb dua li kev yeej. Rau Socrates, kev sib cav zoo tsis yog qhov txaus nyiam tshaj plaws, tab sis yog qhov sib xws tshaj plaws thiab muaj txiaj ntsig zoo tshaj plaws hauv kev piav qhia qhov tseeb ntawm kev coj ncaj ncees.
Cov neeg txawj ntse feem ntau raug txuas nrog (txawm hais tias qhov kev dav dav no feem ntau tsis sib haum xeeb) nrog kev sib piv: qhov yog thiab qhov tsis yog tuaj yeem nyob ntawm kev nyiam thiab qhov xwm txheej. Socrates, ntawm qhov tod tes, tau muaj kev cia siab tias muaj qhov tseeb ntawm kev coj ncaj ncees uas tuaj yeem tshawb pom los ntawm kev xav. Nws tsis lees txais qhov kev xav tias qhov tseem ceeb yog qhov zoo li yog qhov yog; qhov tseem ceeb yog qhov yog nws tus kheej.
7. Qhov tseeb thiab lub suab sab hauv (daimonion)
Hauv qee qhov chaw, Socrates hais tias nws muaj daimonion, ib hom suab sab hauv uas ceeb toom nws thaum nws tab tom yuav ua qee yam tsis raug. Daimonion tsis yog qhov chaw ntawm kev paub tag nrho, tab sis yog ib qho lus ceeb toom tsis zoo: "tsis txhob ua li ntawd." Qhov no yog qhov nthuav rau lub tswv yim ntawm qhov tseeb, vim nws qhia tias rau Socrates, kev tshawb nrhiav qhov tseeb tsis yog tsuas yog teeb meem ntawm kev xav rau pej xeem xwb, tab sis kuj txhawj xeeb txog kev ncaj ncees sab hauv.
Txawm li cas los xij, daimonion tsis tau hloov kev sib tham txog kev xav. Socrates txuas ntxiv sib cav, nug, thiab thov kom muaj laj thawj. Yog li, qhov tseeb hauv Socrates txoj kev nkag siab suav nrog ob qho tib si kev xav thiab kev coj ncaj ncees: kev ncaj ncees rau cov lus qhia ntawm lub siab.
8. Qhov tseeb, kev ua siab loj, thiab tej yam uas yuav tshwm sim hauv zej zog
Socrates txoj kev cog lus rau qhov tseeb ua rau nws muaj kev tsis sib haum xeeb nrog cov tub ceev xwm hauv Athenia. Nws raug liam tias ua rau cov tub ntxhais hluas puas tsuaj thiab tsis hwm cov vajtswv ntawm lub nroog. Hauv nws txoj kev tiv thaiv (raws li Plato piav qhia hauv Apologia), Socrates tau hais tias nws lub hom phiaj yog txhawb kom muaj kev tshuaj xyuas tus kheej, thiab nws nyiam ua raws li nws txoj kev hu ua kev xav es tsis txhob zam kev pheej hmoo.
Los ntawm qhov no nws zoo li qhov tseeb, raws li Socrates, yuav tsum muaj kev ua siab loj. Kev sim cov kev ntseeg ntawm pej xeem txhais tau tias qhib koj tus kheej rau qhov ua tau tias yuav raug tsis lees paub lossis kev ntxub ntxaug. Tab sis rau Socrates, lub neej tsis muaj kev txawj ntse thiab kev coj ncaj ncees phem dua li kev tuag. Qhov tseeb tsis yog ib txwm xis nyob; nws feem ntau ua rau xav tsis thoob.
Xaus
Raws li Socrates hais, lub tswv yim ntawm qhov tseeb tsis yog ib txoj kev xav uas tsis muaj tseeb uas tsis muaj nyob hauv lub neej, tab sis yog ib qho kev xyaum ua neej uas xav tau kev txo hwj chim, kev sib tham tseem ceeb, thiab kev cog lus rau kev ua zoo. Socrates qhia tias qhov tseeb yog ib qho txheej txheem ntawm kev nug ntau dua li kev thov kom muaj. Los ntawm txoj kev ntawm elenchus, nws tau sim kev ntseeg kom tshem tawm cov kev tsis sib haum xeeb thiab tuaj txog ntawm lub ntsiab lus ruaj khov dua. Nws kuj tau hais tias kev paub txog qhov zoo yog ncaj qha cuam tshuam nrog kev ua thiab tus cwj pwm.
Socrates txoj keeb kwm qhia peb tias qhov tseeb tsis txaus tsuas yog ntseeg xwb; nws yuav tsum tau kuaj xyuas. Thiab qhov kev kuaj xyuas ntawd - txawm hais tias feem ntau ua rau muaj kev tsis sib haum xeeb - yog ib kauj ruam tseem ceeb rau kev nkag siab meej dua thiab lub neej muaj txiaj ntsig zoo dua . Yog tias qhov tseeb yog ib yam dab tsi uas peb txhua tus siv zog nrhiav los ntawm kev nug ncaj ncees, ces Socrates txoj kev ua neej thiab kev xav tseem ceeb txog niaj hnub no.