John Stuart Mill lub Tswv Yim ntawm Kev Ywj Pheej ntawm Kev Nom Kev Tswv
John Stuart Mill (1806–1873) yog ib tug neeg xav txog kev ywj pheej uas muaj hwj chim tshaj plaws hauv keeb kwm ntawm kev xav txog kev nom kev tswv niaj hnub no. Nws cov tswv yim txog kev ywj pheej tsis yog tsuas yog tsim cov kab lig kev cai ntawm kev ywj pheej xwb tab sis kuj tau tsim lub hauv paus tseem ceeb rau kev sib tham niaj hnub no txog cov cai ntawm tus kheej, cov kev txwv ntawm lub hwj chim ntawm lub xeev, thiab kev sib raug zoo ntawm kev ywj pheej thiab kev ywj pheej. Hauv nws cov haujlwm nto moo tshaj plaws, On Liberty (1859), Mill tau tsim lub tswv yim ntawm kev ywj pheej nom tswv raws li kev ntseeg tias kev ywj pheej ntawm tus kheej yog qhov yuav tsum tau ua ua ntej rau kev coj ncaj ncees, kev txawj ntse, thiab kev vam meej hauv zej zog. Txawm li cas los xij, kev ywj pheej uas Mill txhais tsis yog kev ywj pheej tsis muaj kev txwv, tab sis yog kev ywj pheej uas tswj hwm los ntawm qee cov ntsiab cai uas tiv thaiv kev ua phem rau lwm tus.
Keeb kwm ntawm Mill txoj kev xav
Mill nyob rau lub sijhawm uas tebchaws Askiv tab tom hloov pauv loj vim yog kev lag luam, kev loj hlob hauv nroog, thiab kev sawv ntawm kev ywj pheej sawv cev. Cov kev hloov pauv no tau tsim cov cib fim tshiab rau kev koom tes hauv kev nom kev tswv, tab sis kuj tsim kev pheej hmoo ntawm feem coob tswj hwm cov neeg tsawg. Mill pom tias kev hem thawj rau kev ywj pheej tsis yog los ntawm lub xeev tswj hwm xwb, tab sis kuj los ntawm kev xav ntawm pej xeem thiab kev coj noj coj ua hauv zej zog uas tau yuam kom cov tib neeg ua raws li. Yog li ntawd, rau Mill, kev ywj pheej hauv kev nom kev tswv yuav tsum nkag siab tias yog kev siv zog los tiv thaiv cov tib neeg ntawm ob qho tib si "kev tswj hwm ntawm tus kav" thiab "kev tswj hwm ntawm feem coob."
Hauv qhov xwm txheej no, Mill tau tsim cov lus sib cav hais tias lub zej zog noj qab nyob zoo yog lub zej zog uas tso cai rau kev sib txawv, kev sim ua neej, thiab kev ywj pheej ntawm kev xav. Kev ywj pheej tsis yog tsuas yog ib txoj cai ntawm tus kheej xwb, tab sis kuj yog ib txoj hauv kev hauv zej zog rau kev tshawb pom qhov tseeb thiab txhim kho qhov zoo ntawm lub neej ua ke.
Txoj Cai Kev Ua Phem
Lub hauv paus ntawm Mill lub tswv yim ntawm kev ywj pheej yog qhov paub zoo tshaj plaws hu ua lub hauv paus ntsiab lus ntawm kev ua phem. Mill tau hais tias tib qho laj thawj raug cai rau lub xeev lossis lub zej zog los txwv kev ywj pheej ntawm tus kheej yog los tiv thaiv kev ua phem rau lwm tus. Hauv lwm lo lus, ib tus neeg tsis tuaj yeem raug yuam, tswj hwm, lossis rau txim rau lawv tus kheej xwb, rau kev coj ncaj ncees ntawm pej xeem, lossis rau cov laj thawj txiv.
Mill tsis lees txais lub tswv yim tias lub xeev tuaj yeem yuam kom cov tib neeg ua neej "zoo dua" raws li cov qauv ntawm feem ntau. Yog tias ib tus neeg ua tsuas yog cuam tshuam rau lawv tus kheej xwb, lawv yog ib qho teeb meem ntiag tug. Tab sis yog tias cov kev ua ntawd ua rau muaj kev puas tsuaj rau lwm tus - piv txwv li, kev ua phem, kev dag ntxias, lossis kev ua txhaum cai - ces kev cuam tshuam ntawm lub xeev yog qhov raug.
Lub hauv paus ntsiab lus no tseem ceeb vim nws teeb tsa cov kev txwv meej rau lub hwj chim ntawm lub xeev thiab zej zog. Lub xeev yuav tsum tsis txhob ua "niam txiv" rau nws cov pej xeem, thaum kev coj ncaj ncees hauv zej zog yuav tsum tsis txhob ua ib qho cuab yeej ntawm kev tsim txom. Txawm li cas los xij, Mill kuj lees paub tias kev txiav txim siab seb qhov twg yog "kev puas tsuaj" feem ntau nyuaj. Qhov cuam tshuam ntawm kev ua ntawm tus kheej tuaj yeem yog qhov tsis ncaj qha, thiab kev coj ncaj ncees feem ntau cuam tshuam nrog cov lus nug ntawm kev txaus siab rau pej xeem. Txawm li cas los xij, lub hauv paus ntsiab lus ntawm kev puas tsuaj tseem yog lub hauv paus ruaj khov rau kev sim seb qhov kev txwv rau kev ywj pheej puas yog qhov raug cai lossis ntau dhau.
Kev ywj pheej ntawm kev xav thiab kev hais tawm
Rau Mill, kev ywj pheej ntawm kev nom kev tswv yog tsis muaj kev ywj pheej ntawm kev xav thiab kev ywj pheej ntawm kev hais tawm. Nws tau sib cav tias kev ntsiag to cov kev xav, txawm tias cov lus cuav, yog qhov tsis zoo rau tib neeg. Muaj ntau yam laj thawj rau qhov no.
Ua ntej, ib lub tswv yim uas raug kaw cia tej zaum yuav muaj tseeb. Yog tias muaj li ntawd, lub zej zog yuav plam lub sijhawm los kho cov kev ua yuam kev uas tau khaws cia ntev lawm. Qhov thib ob, txawm tias ib lub tswv yim tsis muaj tseeb los xij, nws tseem muaj txiaj ntsig vim nws yuam kom cov kev xav raug kuaj, tiv thaiv, thiab nkag siab zoo, es tsis txhob tsuas yog lees txais ua kev ntseeg xwb. Yog tsis muaj kev sib cav, qhov tseeb tsuas yog kev lig kev cai khoob xwb.
Yog li ntawd, Mill tawm tsam ob qho tib si kev tswj hwm ntawm lub xeev thiab kev nyuaj siab ntawm zej zog uas txhawb kom nyob ntsiag to. Hauv nws qhov kev xav, kev ywj pheej ntawm kev hais lus yog lub cav tseem ceeb ntawm kev vam meej: lub zej zog txhim kho los ntawm kev thuam, kev sib tham, thiab kev sib tw ntawm cov tswv yim. Kev ywj pheej no tsis yog tsuas yog ua haujlwm los tiv thaiv tus neeg hais lus xwb tab sis kuj ua haujlwm rau pej xeem.
Kev ywj pheej ntawm tus kheej thiab "kev sim neej"
Mill kuj tau hais txog qhov tseem ceeb ntawm kev ywj pheej ntawm tus kheej los ua neej raws li lawv xaiv, tsuav yog nws tsis ua rau lwm tus raug mob. Nws hu qhov kev ywj pheej no ua qhov chaw rau kev sim ua neej. Txhua tus neeg muaj tus cwj pwm, txuj ci, thiab lub hom phiaj sib txawv; yog li ntawd, zej zog yuav tsum tsis txhob yuam ib tus qauv ntawm lub neej rau txhua tus.
Lub tswv yim no muaj feem cuam tshuam nrog Mill txoj kev ntseeg tias kev sib txawv yog qhov chaw ntawm kev vam meej. Thaum lub zej zog tso cai rau cov tib neeg sim ua neej nyob sib txawv, lawv tuaj yeem kawm tau tias qhov twg zoo dua, ua tau zoo dua, thiab muaj kev siab zoo dua. Kev ywj pheej tsis yog tsuas yog "txoj cai xaiv," tab sis kuj yog txheej txheem ntawm kev tsim tus kheej thiab kev ua tiav ntawm kev ywj pheej. Cov tib neeg ywj pheej loj hlob mus ua cov neeg laus, thiab cov neeg laus yog lub hauv paus ntawm lub zej zog kev ywj pheej noj qab haus huv.
Kev ywj pheej ntawm nom tswv thiab kev ywj pheej: kev hem thawj ntawm kev tsim txom ntawm feem ntau
Mill txhawb nqa kev sawv cev rau pej xeem, tab sis nws tsis tau tsis quav ntsej txog nws qhov txaus ntshai. Kev ywj pheej tuaj yeem dhau los ua kev tswj hwm kev tsim txom yog tias feem ntau siv nws lub hwj chim los tswj hwm cov neeg tsawg lossis cov neeg tsis pom zoo. Yog li ntawd, kev ywj pheej ntawm nom tswv yuav tsum suav nrog kev tiv thaiv rau cov neeg tsawg, txawm tias nom tswv, kev ntseeg, lossis kev coj noj coj ua.
Mill tau hais tias kev tsim txom tsis yog ib txwm tshwm sim los ntawm txoj cai. Nws feem ntau tshwm sim hauv kev coj noj coj ua hauv zej zog: kev yuam kom ua raws li cov kev lis kev cai ntawm feem coob, kev ntxub ntxaug ntawm cov kev xav sib txawv, lossis kev tsis suav nrog qee yam kev ua neej. Qhov no yog qhov nws hu ua "kev tsim txom hauv zej zog." Hauv cov xwm txheej zoo li no, lub xeev yuav tsis txwv tsis pub ua raws li txoj cai, tab sis zej zog ua rau kev ywj pheej yuav luag tsis yooj yim sua.
Yog li ntawd, kev ywj pheej ntawm nom tswv hauv Mill txoj kev lig kev cai xav tau kev coj noj coj ua ntawm pej xeem, kev hwm qhov sib txawv, thiab cov koom haum uas tiv thaiv kev tswj hwm ntawm ib pawg neeg dhau lwm pawg. Kev ywj pheej yuav tsum muaj kev tiv thaiv cov cai pej xeem, kev ywj pheej ntawm kev tshaj xov xwm, thiab kev ywj pheej ntawm kev koom tes.
Lub luag haujlwm ntawm kev kawm thiab qhov zoo ntawm kev koom tes hauv kev nom kev tswv
Mill tsis yog tsuas yog nkag siab txog kev ywj pheej ua "kev tsis muaj kev txwv," tab sis kuj yog ib tug pej xeem lub peev xwm los siv qhov kev ywj pheej ntawd kom muaj lub luag haujlwm. Nws ntseeg tias kev kawm ntawv ua lub luag haujlwm tseem ceeb hauv kev txhim kho cov pej xeem uas muaj kev xav thiab kev txiav txim siab uas muaj peev xwm koom nrog kev nom kev tswv. Kev ywj pheej hauv kev nom kev tswv zoo yuav tsum muaj lub zej zog uas tau siv kev xav, kev sib tham, thiab kev soj ntsuam cov cai sib cav.
Hauv ntau phau ntawv uas nws sau, Mill kuj tau hais tias kev koom tes hauv kev nom kev tswv dav dav yuav tsum tau sib npaug nrog kev sib tham zoo dua. Nws ntshai tias kev ywj pheej uas tsuas yog siv cov neeg xaiv tsa xwb yam tsis muaj kev kawm rau pej xeem yuav yooj yim raug dag los ntawm kev tshaj tawm lossis kev txaus siab luv luv. Yog li ntawd, rau Mill, kev ywj pheej ntawm kev nom kev tswv tsis yog tsuas yog teeb meem ntawm cov txheej txheem xaiv tsa xwb, tab sis kuj yog lub peev xwm ntawm cov pej xeem los ntsuam xyuas cov teeb meem kom zoo.
Cov kev txwv ntawm kev ywj pheej raws li Mill
Txawm hais tias Mill paub tias yog ib tug neeg uas txhawb nqa kev ywj pheej, nws tsis tau tawm tswv yim txog kev ywj pheej tag nrho. Kev txwv tsis pub ua li ntawd yuav raug lees paub yog tias ib tus neeg ua tej yam txaus ntshai rau lwm tus. Piv txwv li, kev ywj pheej hais lus yuav raug txwv yog tias nws dhau los ua kev txhawb nqa ncaj qha rau kev ua phem tiag tiag thiab yuav tshwm sim. Ib yam li ntawd, kev ywj pheej ntawm daim ntawv cog lus lossis kev lag luam yuav tsum tsis txhob lees paub kev dag ntxias, kev siv tsis raug cai, lossis kev coj ua uas ua txhaum cov cai tseem ceeb ntawm lwm tus.
Txawm li cas los xij, Mill tseem tsis lees txais cov kev txwv raws li lub laj thawj ntawm "ua rau tib neeg zoo dua" los ntawm kev yuam. Hauv nws qhov kev xav, qhov zoo uas yug los ntawm kev yuam tsis yog qhov zoo tiag tiag; nws tsuas yog kev mloog lus tsis muaj kev ywj pheej. Kev ywj pheej yog ib qho mob rau kev loj hlob ntawm kev coj ncaj ncees, tsis yog kev cuam tshuam rau nws.
Qhov tseem ceeb ntawm Mill txoj kev xav niaj hnub no
Mill lub tswv yim txog kev ywj pheej ntawm nom tswv tseem muaj feem cuam tshuam rau kev sib cav niaj hnub no: txog kev ywj pheej ntawm kev hais lus hauv lub hnub nyoog ntawm kev tshaj xov xwm hauv zej zog, kev txwv ntawm kev thuam thiab kev hais lus ntxub ntxaug, txoj cai kev noj qab haus huv pej xeem, thiab kev sib raug zoo ntawm kev coj ncaj ncees ntawm feem coob thiab cov cai ntawm cov neeg tsawg. Hauv ntau lub tebchaws uas muaj kev ywj pheej, qhov kev sib tw tseem ceeb rau kev ywj pheej feem ntau tsis yog kev tswj hwm raws cai, tab sis yog kev sib cais, kev nyuaj siab hauv zej zog, thiab "lub tsev hais plaub ntawm pej xeem lub tswv yim" uas txwv qhov chaw rau kev sib tham.
Mill tau ceeb toom peb tias kev ywj pheej uas paub tab tsis yog ib qho uas sib xws, tab sis yog ib qho uas haum rau qhov sib txawv. Kev ywj pheej ntawm nom tswv tsis yog tsuas yog kev tiv thaiv rau cov tib neeg los ntawm lub xeev xwb, tab sis kuj yog kev tiv thaiv los ntawm kev tswj hwm ntawm zej zog - los ntawm feem coob lub siab xav kom txhua tus sib npaug.
Xaus
John Stuart Mill lub tswv yim txog kev ywj pheej ntawm nom tswv yog tsom mus rau kev tiv thaiv tus kheej, feem ntau yog los ntawm txoj cai ua rau muaj kev puas tsuaj, uas txwv tsis pub lub xeev thiab kev cuam tshuam hauv zej zog raug cai. Mill hais txog kev ywj pheej ntawm kev xav, kev ywj pheej ntawm kev hais lus, thiab kev ywj pheej los ua "kev sim neej" ua qhov yuav tsum tau ua rau tib neeg txoj kev vam meej thiab qhov zoo ntawm kev ywj pheej. Nws kuj tau ceeb toom tias kev hem thawj rau kev ywj pheej tsis yog los ntawm tsoomfwv uas tswj hwm xwb tab sis kuj los ntawm kev nyuaj siab ntawm feem coob thiab cov qauv hauv zej zog uas xav tau kev sib luag. Yog li, Mill txoj kev xav qhia tias kev ywj pheej ntawm nom tswv tiag tiag yog ib qho uas tso cai rau tib neeg los txhim kho ua tus kheej - thaum tswj hwm lub luag haujlwm kom tsis txhob ua rau lwm tus raug mob.