Ìlànà Darwin nípa Ìpilẹ̀ṣẹ̀ Ìwàláàyè
Àwọn ìjíròrò nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìwàláàyè ni a sábà máa ń lóye gẹ́gẹ́ bí ohun kan náà pẹ̀lú ẹ̀kọ́ ìyípadà ẹ̀dá. Nínú ìtàn ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, Charles Darwin (1809–1882) ni a mọ̀ jùlọ fún ṣíṣàlàyé bí onírúurú ẹ̀dá alààyè ṣe ń ṣẹ̀dá àti bí wọ́n ṣe ń yípadà ní ìrandíran nípasẹ̀ ìlànà àṣàyàn àdánidá. Síbẹ̀síbẹ̀, Darwin kò ṣe àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ pípé nípa bí ìwàláàyè ṣe kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ láti inú ohun tí kì í ṣe alààyè. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn èrò Darwin nípa ìyípadà ẹ̀dá pèsè ìlànà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tí ó ní ipa gíga fún òye ìdàgbàsókè ìwàláàyè lẹ́yìn tí ó ti wà tẹ́lẹ̀. Àpilẹ̀kọ yìí ṣàyẹ̀wò "ìmọ̀ Darwin nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìwàláàyè" ní ìtumọ̀ rẹ̀ tí ó tọ́: ohun tí Darwin ṣàlàyé, ohun tí kò ṣàlàyé ní kíkún, àti bí ìrònú rẹ̀ ṣe ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún ìkẹ́kọ̀ọ́ ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìwàláàyè.
Darwin àti àkójọpọ̀ pàtàkì ti ẹ̀kọ́ rẹ̀: ìdàgbàsókè, kìí ṣe “ìṣẹ̀dá àkọ́kọ́”
Darwin tẹ ìwé pàtàkì rẹ̀ jáde, On the Origin of Species (1859), láti dáhùn ìbéèrè nípa orísun àwọn ẹ̀dá—kì í ṣe orísun ìwàláàyè láti ìbẹ̀rẹ̀. Nígbà tí Darwin lo ọ̀rọ̀ náà “ìpilẹ̀ṣẹ̀,” ó ní í ṣe pẹ̀lú orísun àwọn ẹ̀dá nípasẹ̀ ìlànà ìyípadà díẹ̀díẹ̀, kì í ṣe orísun sẹ́ẹ̀lì àkọ́kọ́. Kókó ẹ̀kọ́ rẹ̀ ni pé àwọn ènìyàn àwọn ẹ̀dá alààyè máa ń ní ìyàtọ̀, àti nítorí pé àwọn ohun àlùmọ́nì kò tó nǹkan, “ìjàkadì fún ìwàláàyè” máa ń wáyé. Àwọn ìyàtọ̀ tó dára nínú àyíká máa ń mú kí àwọn ènìyàn lè yè kí wọ́n sì bímọ, kí àwọn ìwà wọn lè wọ́pọ̀ sí i ní àwọn ìran tó ń bọ̀. Ó pe ètò yìí ní àṣàyàn àdánidá.
Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, Darwin fúnni ní àlàyé sáyẹ́ǹsì nípa bí ẹ̀dá alààyè ṣe lè yípadà tí ó sì lè tàn kálẹ̀ sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìrísí, èyí tí ó yọrí sí onírúurú ìrísí lórí ilẹ̀ ayé. Ó dojúkọ àwọn ìlànà ẹ̀dá alààyè tí a lè rí: ìyàtọ̀, ogún (bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìran òde òní kò tíì yọjú), ìyípadà, àti ìyípadà ìgbà pípẹ́.
Èrò ti “ìran gbogbogbò” àti igi ìyè
Ọ̀kan lára àwọn àfikún pàtàkì tí Darwin ṣe sí ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìwàláàyè ni èrò ìdílé gbogbogbò. Darwin dábàá pé gbogbo ẹ̀dá alààyè ṣeé ṣe kí ó wá láti inú ọ̀kan tàbí díẹ̀ lára àwọn ìrísí ìgbésí ayé kékeré tí ó rọrùn. Ó ṣe àpèjúwe ìtàn ìgbésí ayé gẹ́gẹ́ bí igi tí ó ní ẹ̀ka: láti inú igi kan ṣoṣo, àwọn ẹ̀ka máa ń yọ jáde, èyí tí ó sì máa ń yípadà sí àwọn ẹgbẹ́ ẹ̀dá alààyè tí a mọ̀.
Èrò yìí ṣe pàtàkì nítorí pé ó yí ojú ìwòye ènìyàn padà láti ọ̀rọ̀ náà “a ṣẹ̀dá irú ẹ̀dá lọtọ̀ọ̀tọ̀” sí “àwọn irú ẹ̀dá ní ìbáṣepọ̀.” Nítorí náà, tí ó bá jẹ́ pé “ìbẹ̀rẹ̀” ìgbésí ayé wà ní tòótọ́, Darwin gbà pé lẹ́yìn ìbẹ̀rẹ̀ yẹn, ìdàgbàsókè tó tẹ̀lé e tẹ̀lé ìlànà àdánidá láìsí pé ó gbára lé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ fún irú ẹ̀dá kọ̀ọ̀kan.
Yiyan adayeba bi ẹrọ fun ṣiṣẹda idiju
Darwin tún ṣàlàyé bí àwọn ìṣètò tó díjú ṣe lè dìde láìsí ìṣètò tààrà, nípasẹ̀ ìkójọpọ̀ àwọn ìyípadà kékeré tí a fi àṣàyàn àdánidá ṣe àtúnṣe. Fún àpẹẹrẹ, ojú—tí a sábà máa ń lò gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ ẹ̀yà ara tó díjú—ni a ṣàlàyé gẹ́gẹ́ bí àbájáde àwọn ìyípadà díẹ̀díẹ̀ láti ìrísí tó rọrùn, tó ní ìmọ̀lára ìmọ́lẹ̀ sí àwọn ìṣètò tó ń múná dóko. Ìgbésẹ̀ kékeré kọ̀ọ̀kan ní àǹfààní pàtó kan, èyí tó mú kí ó ṣeé ṣe kí ó wà láàrín àwọn ènìyàn.
Nínú ọ̀rọ̀ tó gbòòrò nípa “ìpilẹ̀ṣẹ̀,” àlàyé Darwin fúnni ní ìdáhùn sí ìbéèrè àgbáyé: báwo ni ìṣòro ẹ̀dá ṣe ń dìde? Ìdáhùn Darwin: ìṣòro kò gbọ́dọ̀ farahàn lẹ́ẹ̀kan náà; ó lè ṣẹ̀dá nípasẹ̀ ìlànà díẹ̀díẹ̀ tí ó ń lo ìyàtọ̀ àti yíyàn àdánidá.
Kí ni Darwin sọ nípa ìgbésí ayé àkọ́kọ́?
Darwin ṣọ́ra nígbà tó ń sọ̀rọ̀ nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìwàláàyè. Ní àkókò rẹ̀, kẹ́mísírì àti ìmọ̀ nípa sẹ́ẹ̀lì kò tíì ní ìlọsíwájú tó láti ṣàlàyé ìlànà tí ìwàláàyè fi lè wá láti inú ohun tí kì í ṣe alààyè. Darwin kò ṣe àgbékalẹ̀ àpẹẹrẹ tó ṣe kedere, tó ṣeé dán wò bíi yíyàn àdánidá. Síbẹ̀síbẹ̀, kò yọwọ́ pé ó ṣeé ṣe kí ìwàláàyè bẹ̀rẹ̀ nípasẹ̀ àwọn ìlànà àdánidá.
Èrò kan tí Darwin sábà máa ń sọ ni àbá “adágún kékeré gbígbóná”. Nínú lẹ́tà ara ẹni kan sí Joseph Dalton Hooker (1871), Darwin fojú inú wò ó pé ìwàláàyè lè ti bẹ̀rẹ̀ láti inú adágún kékeré kan tó gbóná, pẹ̀lú àwọn kẹ́míkà, ooru, iná mànàmáná (fún àpẹẹrẹ, mànàmáná), àti àwọn ipò tó dára fún ìṣẹ̀dá àwọn èròjà tó díjú. Kò sọ èyí gẹ́gẹ́ bí èrò ìkẹyìn, ṣùgbọ́n ó sọ pé ó ṣeé ṣe. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó jẹ́ àbá, èrò náà ní ipa lórí nítorí pé ó fi ìdúró Darwin hàn: àwọn òfin ìṣẹ̀dá lè ṣàlàyé ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìgbésí ayé.
Darwin àti ìkọ̀sílẹ̀ ìran aláìròtẹ́lẹ̀ àtijọ́
Ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, àríyànjiyàn nípa ìran aláìlágbára ṣì ń bá a lọ: ìgbàgbọ́ pé àwọn ohun alààyè lè jáde láti inú àwọn ohun tí kì í ṣe alààyè lábẹ́ àwọn ipò lásán, gẹ́gẹ́ bí ìdin tí ó “ń jáde” láti inú ẹran jíjẹrà. Ìwádìí láti ọwọ́ Louis Pasteur àti àwọn mìíràn fihàn lẹ́yìn náà pé ìwàláàyè (lábẹ́ àwọn ipò tí a rí nígbà náà) bẹ̀rẹ̀ láti inú ìgbésí ayé tí ó ti wà tẹ́lẹ̀, kì í ṣe láìròtẹ́lẹ̀ nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́.
Darwin gbà pé lábẹ́ àwọn ipò ayé, ìran aláìròtẹ́lẹ̀ kò ṣẹlẹ̀ bí a ti rò tẹ́lẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, ó fi àǹfàní náà sílẹ̀ pé àwọn ipò ayé yàtọ̀ tó bẹ́ẹ̀ tí àwọn ìhùwàsí kẹ́míkà tí ó ṣọ̀wọ́n báyìí lè ti ṣẹlẹ̀ nígbà àtijọ́. Nítorí náà, Darwin kọ̀ ìran aláìròtẹ́lẹ̀ sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìṣẹ̀lẹ̀ tí a sábà máa ń rí, ṣùgbọ́n kò yọ ọ́ kúrò pé ní àwọn ọjọ́ ìbẹ̀rẹ̀ ayé, àwọn ìlànà àdánidá ń mú àwọn ẹ̀dá alààyè tí ó rọrùn jáde.
Ipa ti iyatọ ati ogún: awọn idiwọn ni akoko Darwin
Kókó pàtàkì mìíràn láti lóye Darwin ni ààlà ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nígbà náà. Darwin kò mọ̀ nípa DNA tàbí àwọn ìlànà ogún òde òní. Ó lóye pé àwọn ànímọ́ ni a jogún, ṣùgbọ́n àwọn ìlànà náà kò yéni. Síbẹ̀síbẹ̀, ìlànà rẹ̀ dúró ṣinṣin nítorí pé ó dúró lórí àkíyèsí: àwọn ènìyàn láàárín àwùjọ kan yàtọ̀ síra, àwọn ìyàtọ̀ kan sì ní í ṣe pẹ̀lú àǹfààní ìwàláàyè àti ìbísí wọn.
Ààlà yìí ní ipa lórí ìjíròrò nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìwàláàyè nítorí láti ṣàlàyé ìfarahàn àwọn ẹ̀dá alààyè àkọ́kọ́, a nílò láti lóye bí a ṣe ń tọ́jú àti ṣe àwòkọ àwọn ìwífún nípa ẹ̀dá alààyè. Darwin kò ní ìlànà èrò fún ìwífún nípa ìran. Nítorí náà, kò yani lẹ́nu pé kò fúnni ní ìlànà tó kún rẹ́rẹ́ fún ìfarahàn ètò ogún àkọ́kọ́.
Láti Darwin sí àwọn àbá òde òní nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìwàláàyè
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Darwin kò pilẹ̀ ìpilẹ̀ṣẹ̀ ẹ̀kọ́ nípa ìwàláàyè ní ọ̀nà kẹ́míkà àti ti ẹ̀dá òde òní, àwọn àfikún rẹ̀ ran lọ́wọ́ láti ṣe àtúnṣe ìrònú nípa ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì nípa ìwàláàyè. Darwin tẹnumọ́ pé a lè ṣàlàyé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ẹ̀dá nípa ẹ̀dá nípasẹ̀ àwọn ohun àdánidá tí ó dúró ṣinṣin, láìsí àìní láti gbé àwọn ìtọ́jú pàtó kalẹ̀ fún ẹ̀dá kọ̀ọ̀kan. Ìdúró ọ̀nà yìí mú kí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì tí ó tẹ̀lé e tẹ̀síwájú láti tẹ̀síwájú nínú ìkẹ́kọ̀ọ́ ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìwàláàyè.
Ní ọ̀rúndún ogún, ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìwàláàyè yípadà sí pápá kan pàtó tí a sábà máa ń pè ní abiogenesis tàbí ìyípadà kẹ́míkà. Àwọn àyẹ̀wò bíi Miller–Urey (1953) gbìyànjú láti dán wò bóyá àwọn molecule organic lásán lè ṣẹ̀dá láti inú àwọn gáàsì tí a rò pé wọ́n wà nínú afẹ́fẹ́ ìpilẹ̀ṣẹ̀ ayé. Lẹ́yìn náà ni àbá "RNA world", ìkẹ́kọ̀ọ́ àwọn atẹ́gùn hydrothermal, àti onírúurú àwọn àpẹẹrẹ mìíràn wá. Kò sí ọ̀kan nínú àwọn wọ̀nyí tí ó wá tààrà láti ọ̀dọ̀ Darwin gẹ́gẹ́ bí àwọn ẹ̀kọ́ pípé, bí kò ṣe ẹ̀mí Darwin—pé àwọn ìlànà àdánidá díẹ̀díẹ̀ lè mú ìṣòro wá—bá àwọn ọ̀nà ìgbàlódé mu.
Ipari
Tí a bá lóye “ìmọ̀ Darwin nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìwàláàyè” gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ nípa ìbísí ìwàláàyè àkọ́kọ́ láti inú ohun tí kì í ṣe alààyè, nígbà náà Darwin kò fúnni ní àlàyé kíkún àti ìparí. Àkọ́kọ́ rẹ̀ ni orísun àwọn ẹ̀dá nípasẹ̀ ìdàgbàsókè, pàápàá jùlọ ìlànà àṣàyàn àdánidá, àti èrò baba ńlá kan tí ó jẹ́ ìpìlẹ̀ igi ìyè. Ṣùgbọ́n Darwin tún ní ipa pàtàkì: ó fún èrò náà lágbára pé a lè lóye ìwàláàyè àti onírúurú rẹ̀ nípasẹ̀ àwọn òfin àdánidá, ó sì fi àǹfààní sílẹ̀ pé ìwàláàyè àkọ́kọ́ lè ti dìde lábẹ́ àwọn ipò ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ lórí Ilẹ̀ Ayé àtijọ́, gẹ́gẹ́ bí ó ti ṣe àgbéyẹ̀wò pẹ̀lú èrò “àwọn adágún kékeré gbígbóná.”
Nítorí náà, àfikún Darwin sí ìpilẹ̀ṣẹ̀ àríyànjiyàn ìgbésí ayé wà ní pàtàkì nínú ètò ìdàgbàsókè rẹ̀ àti ìrònú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tí ó ti ru ìwádìí síwájú sí i sókè. Darwin ṣàlàyé bí ìgbésí ayé ṣe yípadà àti bí ó ṣe yí padà lẹ́yìn ìfarahàn rẹ̀—àlàyé kan tí ó di ìpìlẹ̀ fún ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ayé òde òní—nígbà tí ìbéèrè nípa bí ìgbésí ayé ṣe kọ́kọ́ dìde di iṣẹ́ àkànṣe ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì fún àwọn ìran tí ó tẹ̀lé e.
