Ìfẹ́ àti Àmì-ìyàn nínú Metaphysics
Nínú ilé ìwòran ńlá ti ìwádìí nípa àròjinlẹ̀, Realism àti Nominalism dúró gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ ọgbọ́n orí méjì tó ga jùlọ tó ń ṣe àfikún sí òye wa nípa gbogbo ayé, àwọn kókó pàtàkì, àti ìwà òtítọ́ gan-an. Àwọn ojú ìwòye wọ̀nyí ń ṣàgbéyẹ̀wò bí a ṣe ń ronú nípa ìwàláàyè àti bí a ṣe ń pín àwọn ohun tó wà nínú ayé wa sí ìsọ̀rí. Àpilẹ̀kọ yìí ń wá láti ṣàlàyé àwọn ẹ̀kọ́ ọgbọ́n orí méjì wọ̀nyí, nípa títẹ̀lé ìdàgbàsókè ìtàn wọn, àwọn àríyànjiyàn pàtàkì tó ń ṣètìlẹ́yìn fún ọ̀kọ̀ọ̀kan, àti àwọn ìtumọ̀ tí wọ́n ní fún onírúurú ẹ̀ka ẹ̀kọ́.
Ìtàn Ìbílẹ̀ ti Ìdánilójú àti Àmì-ìyàn
Àríyànjiyàn láàárín Realism àti Nominalism bẹ̀rẹ̀ láti Greece ìgbàanì ṣùgbọ́n ó rí ibi ìjà tó lágbára jùlọ nínú ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìgbàanì. Plato dúró gẹ́gẹ́ bí Realist onígbàanì, ó sọ pé gbogbo ayé—àwọn èrò àkópọ̀ bíi ẹwà, òtítọ́, àti ìdájọ́ òdodo—ní ìwàláàyè gidi àti òmìnira yàtọ̀ sí àwọn àpẹẹrẹ pàtó. Nínú ìjọba rẹ̀ ti Àwọn Ìrònú tàbí Fọ́ọ̀mù, gbogbo ayé jẹ́ aláìyípadà àti ayérayé.
Ní ìyàtọ̀ sí èyí, Aristotle fúnni ní èrò tó túbọ̀ dá lórí gbogbo ayé, ó fihàn pé wọ́n wà ṣùgbọ́n níwọ̀n ìgbà tí a bá ti ṣàlàyé wọn ní pàtó. Ìdúró yìí fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún ohun tí yóò yí padà sí “Ìmọ̀ gidi tó wọ́pọ̀,” bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìgbàgbọ́ pàtàkì nínú wíwà àwọn gbogbo ayé ṣì wà.
Ìyàtọ̀ tó lágbára wà pẹ̀lú Nominalism, èyí tó jẹ́ olùgbèjà rẹ̀ tó lágbára nínú ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìgbàanì William ti Ockham. Ockham sọ pé gbogbo ènìyàn jẹ́ orúkọ lásán (nítorí náà Nominalism láti èdè Látìnì "nomen" fún orúkọ) láìsí òmìnira. Fún Ockham, àwọn ohun pàtó kan ni ó jẹ́ gidi, gbogbo ènìyàn sì jẹ́ àwọn ẹ̀kọ́ èdè tó rọrùn láti ṣàlàyé àwọn ohun tó wọ́pọ̀ láàrín àwọn ohun wọ̀nyí.
Àwọn Ìlànà Pàtàkì ti Ìmọ̀-Ẹ̀tọ́ Ìdánilójú
Ìmọ̀ nípa àròjinlẹ̀ nínú ìmọ̀ nípa àròjinlẹ̀ sọ pé gbogbo ẹ̀dá jẹ́ àwọn ohun gidi tí ó wà láìsí ìmọ̀ ènìyàn. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ onírúurú ohun tí ó wà nínú àròjinlẹ̀ ló wà, ṣùgbọ́n àwọn ìlànà pàtàkì náà yíká ìwàláàyè gbogbo ẹ̀dá:
1. Wíwà Àwọn Àgbáyé: Àwọn onímọ̀ nípa òótọ́ jiyàn pé àwọn èrò bíi “pupa,” “ẹwà,” tàbí “ìdájọ́ òdodo” wà ju àwọn àpẹẹrẹ pàtó lọ. Fún àpẹẹrẹ, bí gbogbo ohun pupa bá tilẹ̀ parẹ́, èrò “pupa” yóò ṣì wà gẹ́gẹ́ bí ànímọ́ gbogbogbòò.
2. Ìbáṣepọ̀ Òye: Ìmọ̀ gidi sọ pé ìmọ̀ ènìyàn fẹ́ ṣàwárí àwọn ohun gbogbo ayé yìí. Nítorí náà, ìmọ̀ jẹ́ ìbáṣepọ̀ tòótọ́ láàárín àwọn èrò ọkàn àti àwọn ohun gbogbo ayé òde.
3. Ìfaradà Ontological: Àwọn onímọ̀ nípa òótọ́ jẹ́ ẹni tí ó fi ara rẹ̀ fún ìmọ̀ nípa òótọ́. Wọ́n gbàgbọ́ pé ayé tí a rí ni a ṣètò ní ọ̀nà tí gbogbo ayé ti ń kó ipa pàtàkì nínú ìṣètò òtítọ́.
Àwọn àríyànjiyàn fún Ìrònú
– Àríyànjiyàn láti inú Ìṣọ̀kan: Àwọn onímọ̀ nípa òótọ́ tọ́ka sí àwọn àmì tí ó wọ́pọ̀ láàárín àwọn kókó pàtàkì. Tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan bá jẹ́ pupa, ó gbọ́dọ̀ wà ohun kan tí ó wọ́pọ̀—pípọ́n—ní àfikún àwọn ohun náà fúnra wọn.
– Àǹfààní Ìmọ̀ Sáyẹ́ǹsì: Ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì máa ń bá àwọn ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì mu tí ó gbára lé gbogbo ayé. Fún àpẹẹrẹ, ìpínsísọrí ẹ̀dá àti òfin ti ara sinmi lórí èrò àwọn ohun ìní àti àjọṣepọ̀ tí a pín.
– Àṣà Ìmọ̀ Ọgbọ́n: Ní ìtàn, ìtàn àròsọ máa ń gba agbára láti inú àṣà ìmọ̀ ọgbọ́n orí rẹ̀ tó ti pẹ́, ó máa ń tọ́ka sí Plato, àwọn ènìyàn bíi Augustine, Aquinas, àti Bertrand Russell sì tún ń fún un lágbára.
Àwọn Ìlànà Pàtàkì ti Ìṣòwò Orúkọ
Ìṣòwò orúkọ kò gbà pé àwọn ohun gbogbo ló wà ní ìdúróṣinṣin, ó sọ pé àwọn ohun pàtàkì nìkan ló jẹ́ òótọ́. Àwọn kókó pàtàkì nínú ìṣòwò orúkọ ni:
1. Ìkọ̀sílẹ̀ Àwọn Ẹ̀yà Àgbáyé: Àwọn onímọ̀ nípa orúkọ ń jiyàn pé àwọn ẹ̀dá gbogbogbò kì í ṣe àwọn ẹ̀dá tí ó wà níta ọkàn wa. Àwọn ọ̀rọ̀ bíi “pupa” jẹ́ ọ̀nà tí ó rọrùn láti tọ́ka sí àwọn ẹgbẹ́ àwọn ohun kan tí wọ́n ní àwọn ànímọ́ kan náà.
2. Ètò Ọrọ̀ Ajé ti Ontology: Wọ́n sábà máa ń tẹ̀lé Ockham's Razor—láti má ṣe sọ àwọn ohun tí ó pọ̀ ju bí ó ti yẹ lọ—Àwọn olùfẹ́ orúkọ máa ń fẹ́ ìlànà ontology tí ó túbọ̀ jẹ́ ti ọkàn. Èyí ni a rí gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti yẹra fún ẹrù tí kò pọndandan.
3. Àìyeméjì nípa Ìmọ̀ nípa Ẹ̀dá-ẹ̀kọ́: Àwọn onímọ̀ nípa orúkọ-ẹni kò gbàgbọ́ pé ènìyàn lè lóye àwọn ohun tí ó jẹ́ àkójọpọ̀ gbogbogbòò. Dípò bẹ́ẹ̀, wọ́n gbàgbọ́ pé ìmọ̀ wa dá lórí àkíyèsí àwọn kókó pàtàkì.
Àwọn àríyànjiyàn fún ìjẹ́-ẹni-níyàn
– Àríyànjiyàn Ọ̀rọ̀ Èdè: Àwọn onímọ̀ nípa orúkọ sọ pé èdè ń mú kí àwọn nǹkan díjú nínú ayé rọrùn nípa ṣíṣàkójọpọ̀ àwọn nǹkan pàtó. Ọ̀rọ̀ náà “ológbò” kò túmọ̀ sí “ológbò” lásán, ṣùgbọ́n ó jẹ́ àmì tí a ń lò fún gbogbo ológbò kọ̀ọ̀kan.
– Abẹ́rẹ́ Ockham: Ìlànà ọrọ̀ ajé ontological jẹ́ ìtìlẹ́yìn pàtàkì nínú ìṣàpẹẹrẹ Nominalism. Nípa fífi àwọn ẹ̀yà díẹ̀ sí i nínú ìlànà rẹ̀, Nominalism máa ń tẹ̀lé ìlànà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ti ìrọ̀rùn àti ìdánilójú.
– Ìṣòro Àwọn Ẹ̀yà Àkótán: Àwọn onímọ̀ nípa orúkọ ń jiyàn pé àwọn ẹ̀dá àkótán, tí kì í ṣe àwọn tí a lè fi hàn gbangba, ń fa ìṣòro fún òye wa nípa ìwàláàyè. Níwọ́n ìgbà tí àwọn ẹ̀dá àgbáyé kì í ṣe àwọn tí a lè rí tàbí tí a lè wọ̀n tààrà, agbára àlàyé wọn jẹ́ ohun tí a lè ṣiyèméjì.
Àwọn Àbájáde fún Oríṣiríṣi Ẹ̀ka Ìmọ̀ràn
Ìmọ̀ nípa Ìmọ̀ àti Àṣàyàn Àwọn Orúkọ ní ipa wọn ju ìmọ̀ nípa ìṣẹ̀dá lọ, wọ́n sì ń wọ́ ara wọn sí àwọn ẹ̀ka ìmọ̀ ọgbọ́n orí, ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, àti ẹ̀kọ́ ìsìn pàápàá.
1. Ẹ̀kọ́ nípa Ìmọ̀-ẹ̀rọ: Ìmọ̀ nípa Ìmọ̀-ẹ̀rọ gidi ń gbé ìmọ̀ tó péye lárugẹ, èyí tó túmọ̀ sí pé ẹ̀kọ́ àti ìwádìí ń fẹ́ láti lóye gbogbo ayé. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, ìmọ̀ nípa ìkọ̀wé túmọ̀ sí pé ìmọ̀ jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn àkíyèsí nípa àwọn kókó pàtàkì.
2. Sáyẹ́ǹsì àti Ìṣirò: Ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì gbà pé àwọn òfin gbogbogbòò ló wà tí ó ń ṣàkóso àwọn ìṣẹ̀lẹ̀. Nínú ìṣirò, àwọn Platon gbà pé àwọn nọ́mbà àti àwọn ère onígun mẹ́rin wà ní agbègbè àkójọpọ̀ kan, nígbà tí àwọn Nominalist rí wọn gẹ́gẹ́ bí àwọn ohun tí ènìyàn ṣe.
3. Ẹ̀kọ́ Ìsìn: Àríyànjiyàn láàárín ẹ̀kọ́ Ìsìn ...
4. Èdè àti Ìtumọ̀ Ọ̀rọ̀: Nínú ìmọ̀ èdè, èrò àwọn onímọ̀ nípa gírámà gbogbogbòò ló ń gbé èrò gírámà lárugẹ, tí Noam Chomsky gbé kalẹ̀, ó sì ń sọ pé ìṣètò èdè ṣe àfihàn àwọn ìṣètò ìrònú àdánidá. Ìtumọ̀ orúkọ yóò jiyàn pé èdè jẹ́ ohun èlò tó rọrùn tí a ṣe tí a sì tún ṣe nípasẹ̀ àwọn ìlànà àwùjọ.
ipari
Ìmọ̀ nípa ...
Àríyànjiyàn tó wà láàárín àwọn ọgbọ́n èrò orí méjèèjì yìí ń tẹ̀síwájú láti ṣe àgbékalẹ̀ ìrònú òde òní, ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ohun èlò ìmọ̀ ọgbọ́n orí níbi tí a ti ń dán àwọn èrò nípa wíwà, ìmọ̀, àti òtítọ́ wò láìlópin. Níkẹyìn, yálà a tẹ̀ sí Ìmọ̀-ọkàn tàbí Ìmọ̀-ọkàn, lílo àwọn ojú ìwòye wọ̀nyí ń mú kí òye wa nípa ìpìlẹ̀ òtítọ́ àti ìsapá ọkàn láti lóye rẹ̀ pọ̀ sí i.
