Àwòrán àti Ìwà-ẹwà Gẹ́gẹ́ bí Ìmọ̀ Ọgbọ́n-orí
Àwòrán àti ẹwà jẹ́ àwọn èrò méjì tí wọ́n sopọ̀ mọ́ ara wọn tí wọ́n ti jẹ́ àkójọpọ̀ ìwádìí ìmọ̀ ọgbọ́n orí fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún. Ní àárín àwọn ìwádìí wọ̀nyí, àwọn ìbéèrè kìí ṣe nípa ohun tí iṣẹ́ ọnà jẹ́ nìkan, ṣùgbọ́n nípa bí a ṣe ń rí àti ṣe àyẹ̀wò ẹwà àti àwọn ìṣe iṣẹ́ ọnà. Àpilẹ̀kọ yìí ṣe àgbéyẹ̀wò àwọn ìpìlẹ̀ ìmọ̀ ọgbọ́n orí ti iṣẹ́ ọnà àti ẹwà, ó ń ṣàwárí onírúurú ẹ̀kọ́ àti ojú ìwòye tí ó ti mú kí òye wa nípa àwọn apá pàtàkì wọ̀nyí ti ìrírí ènìyàn pọ̀ sí i.
Awọn ipilẹ itan
Imoye Atijo
A lè rí ìṣàròjinlẹ̀ nípa ọgbọ́n àti ẹwà láti ilẹ̀ Gíríìsì àtijọ́. Plato, ọ̀kan lára àwọn aṣáájú, ní èrò tí kò dọ́gba nípa iṣẹ́ ọnà. Nínú ìjíròrò rẹ̀, pàápàá jùlọ nínú “Olómìnira,” ó sọ àníyàn rẹ̀ pé iṣẹ́ ọnà lè ṣìnà àti ba ìwà jẹ́, nítorí pé ó jẹ́ àfarawé òtítọ́ lásán—nípa bẹ́ẹ̀, a ti yọ ọ́ kúrò nínú òtítọ́ nígbà mẹ́ta. Ó sọ pé ìmọ̀ tòótọ́ lè wáyé nípasẹ̀ ìṣàyẹ̀wò èrò inú dípò ìrírí ìmọ̀lára.
Aristotle, akẹ́kọ̀ọ́ Plato, gbìyànjú láti gbé ipò iṣẹ́ ọnà ga nípa títẹnumọ́ ìwà rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ nínú iṣẹ́ rẹ̀ “Poetics.” Gẹ́gẹ́ bí Aristotle ti sọ, iṣẹ́ ọnà, pàápàá jùlọ ìṣẹ̀lẹ̀ ìbànújẹ́, ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ tí ó jẹ́ kí àwọn ènìyàn lè mú ìmọ̀lára wọn kúrò. Láìdàbí Plato, Aristotle mọrírì agbára iṣẹ́ ọnà láti sọ òtítọ́ gbogbogbò nípa ìwà àti ìrírí ènìyàn.
Ìrònú Àtijọ́ sí Ìtúnṣe
Ní àsìkò Àárín Gbùngbùn Àgbáyé, ẹ̀kọ́ ìsìn nípa ẹwà ní ipa púpọ̀ lórí ìmọ̀ ọgbọ́n orí. St. Augustine àti St. Thomas Aquinas so ìmọ̀ ọgbọ́n orí àtijọ́ pọ̀ mọ́ ẹ̀kọ́ ìsìn Kristẹni, wọ́n ka iṣẹ́ ọ̀nà sí ọ̀nà láti gbé ọkàn sókè sí ẹwà Ọlọ́run. Wọ́n rí iṣẹ́ ọ̀nà gẹ́gẹ́ bí ohun èlò láti fi ògo fún Ọlọ́run àti láti kọ́ àwọn ènìyàn nípa ìtàn ìsìn àti ìwà rere.
Ìsinmi Ayé Àtúnṣe mú ìtúnṣe àwọn èrò inú Gíríìkì àti Róòmù wá, pẹ̀lú èrò ẹ̀dá ènìyàn tó ń yára pọ̀ sí i. Àwọn ayàwòrán bíi Leonardo da Vinci àti Michelangelo gbìyànjú láti bá ẹ̀mí àti ayé ṣọ̀kan, wọ́n ń ṣe àwárí ìjìnlẹ̀ agbára ènìyàn àti jíjẹ́ ẹni kọ̀ọ̀kan. Àkókò yìí sàmì sí ìyípadà sí ìmọrírì ẹlẹ́wà àti iṣẹ́ ọwọ́ tí kò ní ìjẹ́ ti ayé.
Igbala Imoye
Ìmọ́lẹ̀ àti Ẹ̀wà
Ìmọ́lẹ̀ náà mú kí a gbé ìlànà ìṣẹ̀dá kalẹ̀ nípa ẹwà. “Àríwísí Ìdájọ́” ti Immanuel Kant ṣì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn iṣẹ́ tó ní ipa jùlọ ní agbègbè yìí. Kant dábàá pé ìdájọ́ ẹwà kò ní ìfẹ́ sí i, èyí túmọ̀ sí pé kò ní ẹ̀tanú ara ẹni tàbí èrò tó ń darí àǹfààní. Ó ṣe àgbékalẹ̀ àwọn èrò “ẹni tó ga jùlọ” àti “ẹlẹ́wà,” ó sì ṣàlàyé bí àwọn ìrírí wọ̀nyí ṣe ń ru onírúurú ìdáhùn ìmọ̀lára sókè. Fún Kant, ìrírí ẹwà jẹ́ ìbáṣepọ̀ àrà ọ̀tọ̀ láàárín agbára òye àti ìrònú.
Ẹni pàtàkì mìíràn, David Hume, lo ẹwà láti ojú ìwòye onímọ̀ nípa ìrísí. Nínú ìwé “Orí Ìwọ̀n Ìtọ́wò,” Hume jiyàn pé bó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹwà wà lójú ẹni tó ń wò ó, àwọn ìlànà gbogbogbò kan lè darí ìdájọ́ ẹwà wa. Ó gbà pé ìfẹ́ jẹ́ ohun tí a lè fojú rí, ṣùgbọ́n ó gbàgbọ́ pé ìfohùnṣọ̀kan láàrín àwọn alárìíwísí tó péye lè gbé àwọn ìlànà kalẹ̀ fún ṣíṣe àyẹ̀wò iṣẹ́ ọ̀nà.
Ìfẹ́ àti Jùlọ
Ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, wọ́n yí padà sí ìfẹ́ ọkàn sí ìfẹ́ ọkàn, èyí tó tẹnu mọ́ bí ìmọ̀lára ṣe lágbára tó, bí ẹnì kọ̀ọ̀kan ṣe ń sọ̀rọ̀, àti bí ó ṣe jẹ́ ohun tó dára tó. Àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí bíi Friedrich Schiller àti Arthur Schopenhauer wo iṣẹ́ ọnà gẹ́gẹ́ bí ibi tí wọ́n ti lè dá ìkà ènìyàn dúró fún ìgbà díẹ̀. Ní pàtàkì, Schopenhauer gbàgbọ́ pé iṣẹ́ ọnà ń fúnni ní ààyè láti sá kúrò nínú ìsapá àìdáwọ́dúró tí ó ń ṣe àfihàn ìwàláàyè ènìyàn, èyí tí ó ń pèsè ibi ìpamọ́ ìrònú pípé.
Àwọn Ọ̀nà Ìmọ̀ Ọgbọ́n Òde Òní
Àwọn Ẹ̀wà Oníròyìn
Ní ọ̀rúndún ogún, ìdàgbàsókè ìmọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀-ẹ̀rọ mú apá tuntun wá sí ẹwà. Àwọn onímọ̀-ẹ̀rọ bíi Ludwig Wittgenstein àti Nelson Goodman ṣe àwárí àwọn ètò èdè àti àmì tí ó wà lábẹ́ iṣẹ́ ọnà. “Èdè Àwòrán” ti Goodman jiyàn pé àwọn iṣẹ́ ọnà ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àmì láàárín ètò ìṣojú, gẹ́gẹ́ bí èdè. Ó béèrè ìbéèrè nípa ìwà ìfarahàn iṣẹ́ ọnà, ìṣojú, àti àwọn ìlànà fún ìyàtọ̀ iṣẹ́ ọnà àti àwọn tí kì í ṣe iṣẹ́ ọnà.
Arthur Danto, ẹni pàtàkì mìíràn nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ẹwà onímọ̀, ló gbé èrò “ayé iṣẹ́ ọ̀nà” kalẹ̀. Nínú àròkọ rẹ̀ “Ayé iṣẹ́ ọ̀nà,” ó dámọ̀ràn pé ohun kan kì í ṣe nípasẹ̀ àwọn ànímọ́ rẹ̀ nìkan, ṣùgbọ́n nípasẹ̀ ìfìwéránṣẹ́ rẹ̀ nínú ìlànà àṣà-àwùjọ tí ó dá a mọ̀ bẹ́ẹ̀. Èrò yìí ní ipa pàtàkì lórí ìjíròrò òde òní lórí ìmọ̀ nípa iṣẹ́ ọ̀nà.
Ìmọ̀ nípa Ìṣẹ̀dá àti Ìmọ̀ nípa Àwọn Èrò
Ní ìfiwéra pẹ̀lú ẹwà ìṣàyẹ̀wò, ìmọ̀ ọgbọ́n orí ilẹ̀ ayé tún ṣe àfikún pàtàkì sí iṣẹ́ náà. Àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá bíi Maurice Merleau-Ponty ṣàpèjúwe ìwà tí ó wà nínú ìrírí ẹwà. Fún wọn, iṣẹ́ ọnà jẹ́ ọ̀nà láti fi ayé hàn nínú ọrọ̀ àti ìṣòro rẹ̀, tí ó ń mú kí olùwòran sọ̀rọ̀ nípa ìjíròrò tí ó ju ìwòran lásán lọ.
Àwọn ìtumọ̀ èdè, pàápàá jùlọ nípasẹ̀ iṣẹ́ Hans-Georg Gadamer, tẹnu mọ́ ìtúmọ̀ iṣẹ́ ọ̀nà. Nínú “Òtítọ́ àti Ọ̀nà,” Gadamer jiyàn pé òye iṣẹ́ ọ̀nà ní í ṣe pẹ̀lú ìdàpọ̀ àwọn ojú ìwòye láàárín iṣẹ́ ọ̀nà àti olùwòran. Ìṣe ìtumọ̀ yìí jẹ́ ohun tó lágbára, ó sì wà ní ìtàn, ó ń pe èrò ìtumọ̀ tó dúró ṣinṣin nínú iṣẹ́ ọ̀nà níjà.
Ìṣẹ̀lẹ̀-àti Ìtúpalẹ̀ Lẹ́yìn-ọjọ́ àti Ìyípadà
Ìmọ̀ ọgbọ́n orí Postmodern mú kí iyèméjì wá sí àwọn ìtàn ńlá àti òtítọ́ pípé, ó sì ní ipa lórí ẹwà. Ìtúpalẹ̀ Jacques Derrida béèrè lọ́wọ́ àwọn àtakò onípele méjì tí ó wà lábẹ́ ẹ̀kọ́ ẹwà ìbílẹ̀, bíi ìrísí tàbí àkóónú tàbí iṣẹ́ ọ̀nà gíga tàbí èyí tí kò tó nǹkan. Ìrísí Postmodern ń ṣe ayẹyẹ ọ̀pọ̀lọpọ̀, ìpínyà, àti ìyípadà àwọn ìlànà tí a ti fìdí múlẹ̀.
Jean-François Lyotard, nínú “Ìpolówó Lẹ́yìn-ọ̀-rẹyìn,” ṣàlàyé àìgbẹ́kẹ̀lé àwọn ìtàn àròsọ, ó ń gbèjà fún ìmọrírì àwọn onírúurú àti àwọn tí kò ní ìka nínú iṣẹ́ ọnà. Ojú ìwòye yìí bá àwọn ìgbòkègbodò òde òní tí wọ́n ń gbìyànjú láti sọ iṣẹ́ ọnà di tiwantiwa mu, tí wọ́n ń gba onírúurú ohùn àti ìrírí tí a sábà máa ń yà sọ́tọ̀ kúrò nínú àwọn ìtàn àròsọ.
ipari
Ìwádìí ìmọ̀ ọgbọ́n orí nípa iṣẹ́ ọnà àti ẹwà jẹ́ pápá ọlọ́rọ̀, onípele púpọ̀ tí ó ń yípadà nígbà gbogbo. Láti inú àwọn ìmọ̀ àfọwọ́kọ ti Gíríìsì Àtijọ́ sí àwọn ìbéèrè dídíjú, tí ó sábà máa ń jẹ́ àríyànjiyàn nípa iṣẹ́ ọnà lẹ́yìn ìgbàlódé, ìmọ̀ ọgbọ́n orí ń fúnni ní òye jíjinlẹ̀ nípa bí a ṣe ń ṣẹ̀dá, túmọ̀, àti mọrírì iṣẹ́ ọnà. Àwọn ìjíròrò wọ̀nyí kìí ṣe pé wọ́n ń mú ìmọrírì wa fún iṣẹ́ ọnà pọ̀ sí i nìkan ni, wọ́n tún ń mú òye wa nípa ìmọ̀ ènìyàn, ìmọ̀lára, àti àṣà jinlẹ̀ sí i. Bí a ṣe ń tẹ̀síwájú, ìjíròrò láàárín iṣẹ́ ọnà àti ìmọ̀ ọgbọ́n orí yóò máa múni bínú, yóò máa pe ara wa níjà, yóò sì máa fúnni níṣìírí.
