Àròyé Lẹ́yìn Ìṣẹ̀dá Nípa Ìwà Ènìyàn
Ìmọ̀-ẹ̀dá ènìyàn, ìgbìmọ̀ ọgbọ́n-inú tí ó yọrí sí nígbà Ìdàgbàsókè, gbé ènìyàn sí àárín àgbáyé, ó gbé wọn kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá onílàákàyè, tí ó lè ṣe àgbékalẹ̀ àyànmọ́ wọn nípasẹ̀ ìrònú àti òmìnira. Ó tẹnu mọ́ ọlá, ìníyelórí, àti agbára ìgbékalẹ̀ ẹnìkọ̀ọ̀kan. Ìmọ̀-ẹ̀dá ènìyàn lẹ́yìn-ọ̀-rẹlẹ̀, tí ó dìde ní ìrísí àríwísí lòdì sí ìṣètò ní àárín ọ̀rúndún ogún, ń fúnni ní àtúnyẹ̀wò tó lágbára lórí àwọn èrò-ìmọ̀-ẹ̀dá ènìyàn wọ̀nyí. Àwọn onímọ̀-ẹ̀dá bíi Michel Foucault, Jacques Derrida, àti Gilles Deleuze pe àwọn èrò ìpìlẹ̀ ti ìmọ́-ẹ̀dá ènìyàn níjà, wọ́n tú àwọn àyíká rẹ̀ ká, wọ́n sì ṣàfihàn àwọn ìṣòro àti àwọn ìtakora tí ó wà nínú rẹ̀.
Ìmọ̀ ẹ̀dá ènìyàn gbé ara ẹni tí ó dúró ṣinṣin, tí ó dúró ṣinṣin tí ó wà ṣáájú àwọn ipa àwùjọ, tí ó fihàn pé àwọn ènìyàn ní ànímọ́ àdánidá tí a lè ṣàwárí àti tí a lè fihàn. Àwọn onímọ̀ nípa ìṣètò lẹ́yìn-ẹ̀dá jiyàn lòdì sí èrò pàtàkì yìí, wọ́n sọ pé ara ẹni jẹ́ ìpìlẹ̀ tí onírúurú àyíká àwùjọ, àṣà, èdè, àti ìtàn nípa rẹ̀. Èrò Michel Foucault nípa “àwòrán-ẹni-nípa” kó ipa pàtàkì níbí. Foucault sọ pé àwọn ènìyàn ni a ń mú jáde nípasẹ̀ onírúurú ọ̀rọ̀ àti ètò agbára tí ó ń darí àwọn ìlànà, ìwà, àti ìdámọ̀. Dípò kí wọ́n jẹ́ aṣojú-ẹni-nípa ...
Àríwísí pàtàkì Jacques Derrida nípa wíwà àti ìṣọ̀kan àmì-ìdámọ̀ràn ń pe ìgbẹ́kẹ̀lé ènìyàn lórí ìrònú àti ìtumọ̀ tí ó dúró ṣinṣin níjà. Derrida jiyàn pé èdè kò dúró ṣinṣin àti pé ìtumọ̀ rẹ̀ máa ń dúró títí láé, èrò tí ó pè ní "ìyàtọ̀." Èyí ń ba èrò ènìyàn jẹ́ pé èdè lè dúró fún òtítọ́ àti ìrírí ènìyàn ní kedere. Fún àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn, èdè jẹ́ irinṣẹ́ fún ìbánisọ̀rọ̀ àti fífi àwọn òtítọ́ gbogbogbò hàn. Ṣùgbọ́n, Derrida fihàn pé èdè jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn àmì tí ó díjú tí ó ń tọ́ka sí àwọn àmì mìíràn nígbà gbogbo, láìsí ibi tí a ti pinnu láti wá. Nítorí náà, wíwá ìtumọ̀ tàbí ìpìlẹ̀ tí ó dúró ṣinṣin nínú èdè jẹ́ òfo.
Gilles Deleuze, pẹ̀lú Félix Guattari, ṣe àtúnṣe gbogbo ìfọkànsìn ẹ̀dá ènìyàn nínú àwọn iṣẹ́ wọn bíi “A Thousand Plateau.” Wọ́n ṣe àgbékalẹ̀ èrò “rhizome,” nẹ́ẹ̀tìwọ́ọ̀kì tí kì í ṣe ti ẹgbẹ́, tí ó ti di aláìlágbára tí ó yàtọ̀ sí àpẹẹrẹ ẹ̀dá ènìyàn ti ara ẹni tí ó ṣọ̀kan, tí ó wà ní àárín gbùngbùn. Nínú ojú ìwòye rhizomatic, àwọn ìdámọ̀ àti ìtumọ̀ jẹ́ aláìlágbára, tí ó pín sí wẹ́wẹ́, tí ó sì sopọ̀ mọ́ ara wọn, tí wọ́n kọ èrò ti kókó ọ̀rọ̀ kan ṣoṣo, tí ó dúró ṣinṣin. Ìrònú yìí bá ipò lẹ́yìn ìṣètò mu pé ènìyàn àti ìrírí wọn kò le dínkù sí àwọn kókó tí ó dúró ṣinṣin tàbí òtítọ́ gbogbogbòò.
Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ìṣètò lẹ́yìn-ìgbékalẹ̀ ń ṣàríwísí ìtẹnumọ́ ènìyàn lórí àwọn ìtàn gbogbogbòò àti àwọn ẹ̀kọ́ ńláńlá. Ìmọ̀ ènìyàn sábà máa ń gbé àwọn ìtàn mẹ́ta-àròsọ tí wọ́n sọ pé wọ́n fúnni ní àlàyé pípéye nípa ìtàn àti ìrírí ènìyàn. Jean-François Lyotard, nínú iṣẹ́ rẹ̀ tó ní ipa lórí “Ìpò Lẹ́yìn-Ìgbékalẹ̀,” ṣàlàyé bí àwọn ìtàn ńláńlá wọ̀nyí ṣe pàdánù ìgbẹ́kẹ̀lé wọn ní àkókò ìṣètò lẹ́yìn-ìgbékalẹ̀. Ó jiyàn pé onírúurú àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìrírí mú kí àwọn àlàyé gbogbogbòò wọ̀nyí jẹ́ kí ó péye tí ó sì ní ìnira. Nítorí náà, ìṣètò lẹ́yìn-ìgbékalẹ̀ ń ṣe ojúrere fún àwọn ìtàn kékeré àti òye agbègbè, ó ń tẹnu mọ́ pàtàkì àyíká ọ̀rọ̀ àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ojú ìwòye.
Àríwísí náà tàn kálẹ̀ sí apá ìwà rere àti ìṣèlú ti ẹ̀dá ènìyàn. Ẹ̀dá ènìyàn sọ pé ó ń gbèjà ẹ̀tọ́ àti òmìnira ẹnìkọ̀ọ̀kan, ṣùgbọ́n àwọn onímọ̀ nípa ètò-ẹ̀kọ́ lẹ́yìn-ọ̀kan jiyàn pé àwọn èrò wọ̀nyí wà nínú àwọn ètò agbára àti ìṣàkóso. Ìwádìí Foucault lórí ìṣèlú àti agbára ìbáwí fi hàn bí àwọn àwùjọ òde òní ṣe ń ṣàkóso àwọn ènìyàn nípasẹ̀ àwọn ilé-ẹ̀wọ̀n bíi ọgbà ẹ̀wọ̀n, ilé ìwòsàn, àti ilé-ẹ̀kọ́. Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ wọ̀nyí sọ pé wọ́n ń gbé àwọn ìlànà ènìyàn ti ọgbọ́n, ìlọsíwájú, àti òmìnira lárugẹ síbẹ̀ wọ́n ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìṣọ́ àti ìṣètò déédéé. Nítorí náà, àwọn èrò ènìyàn di ohun tí ó díjú nínú àwọn ètò agbára tí wọ́n sọ pé wọ́n ń wá láti kojú.
Apá pàtàkì mìíràn nínú àríwísí poststructuralism ni pípa àwọn binary àti hierarchies tí ó wà nínú èrò humanist. Humanism sábà máa ń gbára lé àwọn àtakò méjì bíi ìdí/ẹ̀dùn ọkàn, àṣà/ìṣẹ̀dá, àti ara/òmíràn, pẹ̀lú ọ̀rọ̀ àkọ́kọ́ nínú méjèèjì kọ̀ọ̀kan tí a ní àǹfààní lórí èkejì. Ìtúpalẹ̀ Derrida ṣí bí a ṣe kọ́ àti ṣe àkóso àwọn binary wọ̀nyí, ó fihàn pé wọn kì í ṣe àdánidá tàbí tí ó hàn gbangba bí kò ṣe àwọn àbájáde àṣà àti ọgbọ́n. Nípa pípa àwọn prierarchides wọ̀nyí run, poststructuralism ṣí àyè sílẹ̀ fún àwọn ọ̀nà ìrònú mìíràn tí ó lòdì sí ìpínsọ́tọ̀ tí ó rọrùn tí ó sì gba ìṣòro àti àìdájú.
Ọ̀kan lára àwọn àfikún pàtàkì jùlọ ti ìṣètò lẹ́yìn ni ìtẹnumọ́ rẹ̀ lórí àwọn apá ìbáṣepọ̀ àti ìyípadà ti ìdánimọ̀ àti ìtumọ̀. Dípò kí wọ́n wo ìdánimọ̀ gẹ́gẹ́ bí kókó tí a ti fúnni tẹ́lẹ̀, àwọn onímọ̀ nípa ìṣètò lẹ́yìn ìgbà náà lóye rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àbájáde ìbáṣepọ̀ àti ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn àyíká ìtàn àti àṣà pàtó kan. Ìrísí yìí hàn gbangba nínú iṣẹ́ Judith Butler lórí ìṣeṣe abo. Láti inú Foucault àti Derrida, Butler jiyàn pé abo kì í ṣe ànímọ́ àdánidá ṣùgbọ́n àpapọ̀ àwọn ìṣe àti ìṣe tí a ń ṣe àtúnṣe tí ó para pọ̀ di ìdánimọ̀ ní àkókò kan. Èyí ko èrò àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn nípa àwọn ẹ̀ka ìdánimọ̀ tí ó dúró ṣinṣin, tí ó sì dáadáá.
Nínú ẹ̀kọ́, àwọn ìtumọ̀ àríwísí poststructuralism lórí ìjẹ́ ẹ̀dá ènìyàn jinlẹ̀. Àwọn ètò ẹ̀kọ́ ìbílẹ̀, tí a gbé karí ìlànà ìjẹ́ ẹ̀dá ènìyàn, tẹnu mọ́ bí a ṣe ń gbé àwọn ìmọ̀ tí ó dúró ṣinṣin kalẹ̀ àti bí àwọn ènìyàn tí wọ́n ní làákàyè ṣe ń dàgbàsókè. Síbẹ̀, àwọn onímọ̀ nípa ìṣẹ̀dá lẹ́yìn-ọ̀gbà ń gbèjà àwọn ọ̀nà tí ó mọ ìṣẹ̀dá ìmọ̀ àti ìdámọ̀ tí ó wà ní ìpele àti ìpìlẹ̀. Àwọn ìlànà ẹ̀kọ́ tí a kọ́ nípasẹ̀ ìṣẹ̀dá lẹ́yìn-ọ̀gbà ń ṣe àkóso ìrònú pàtàkì, ìbéèrè nípa àwọn ìlànà tí a ti gbé kalẹ̀, àti ìwádìí àwọn ojú ìwòye onírúurú.
Ní ìparí, àríwísí poststructuralism lórí humanism ń fúnni ní àtúnyẹ̀wò tó lágbára lórí àwọn èrò ìpìlẹ̀ bí ìdámọ̀, èdè, agbára, àti ìmọ̀. Nípa kíkọjú ìjà sí àwọn ìtẹ̀sí essentialist àti sísọ àwọn ìtẹ̀sí emanism di gbogbogbòò, àwọn onímọ̀ nípa poststructuralism ń tan ìmọ́lẹ̀ sí àwọn ìṣòro, àìlóye, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun tó ń ṣe àfihàn ìwàláàyè ènìyàn. Àríwísí yìí tẹnu mọ́ pàtàkì ṣíṣàyẹ̀wò àwọn àyíká ipò àwùjọ àti àṣà àti agbára tó ń ṣe àgbékalẹ̀ òye wa nípa ara wa àti ayé. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ń tú àwọn ìdánilójú ìtùnú tí humanism ń fúnni ká, poststructuralism ṣí àwọn àǹfààní tuntun sílẹ̀ fún ìrònú àti wíwà, ó ń pè wá láti gba ìwà tí ó rọrùn, ìbáṣepọ̀, àti èyí tí ó ń ṣẹlẹ̀ nínú ìgbésí ayé wa.
