Ìmọ̀ Ọgbọ́n Òfin Àdánidá
Ìmọ̀ ọgbọ́n orí òfin àdánidá jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àṣà tó jinlẹ̀ jùlọ àti tó wà pẹ́ títí nínú èrò àwọn ará ìwọ̀ oòrùn. Nítorí pé ó ti fìdí múlẹ̀ nínú èrò náà pé àwọn ẹ̀tọ́ àti ìwà rere kan wà nínú ìwà ènìyàn àti pé gbogbo ènìyàn ló mọ̀ ọ́n, òfin àdánidá ti di ìpìlẹ̀ ní agbègbè ìwà rere, ìṣèlú, àti ẹ̀kọ́ òfin. Ìmọ̀ náà túmọ̀ sí pé àwọn ìlànà ìwà rere tó péye wà láti inú ìwà ẹ̀dá àti ìrònú ènìyàn, tí wọ́n ń ṣàkóso ìwà ènìyàn tí wọ́n sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ fún gbígbé òfin àti ìlànà àwùjọ kalẹ̀.
Idagbasoke itan
Awọn aṣa atijọ
Ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìmọ̀ nípa òfin àdánidá ni a lè tọ́pasẹ̀ rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ àwọn ọ̀làjú ìgbàanì. Ní ilẹ̀ Gíríìsì àtijọ́, àwọn onímọ̀ ọgbọ́n bíi Aristotle àti Plato ronú nípa ètò ìṣẹ̀dá kan sí àgbáyé tí ó ń ṣàkóso ìṣẹ̀dá àti ọ̀ràn ènìyàn. Àwọn ìrísí Plato àti èrò Aristotle nípa ìdájọ́ òdodo gẹ́gẹ́ bí ohun kan tí ó bá ìṣètò àdánidá mu fi àwọn ìgbìyànjú ìṣáájú láti kojú ohun tí a mọ̀ sí òfin àdánidá nísinsìnyí hàn.
Aristotle, pàápàá jùlọ nínú ìwé rẹ̀ Nicomachean Ethics and Politics, gbé èrò ìdájọ́ òdodo àdánidá kalẹ̀ láìsí àwọn ìlànà ènìyàn. Ìdájọ́ òdodo yìí jẹ́ ti gbogbo ayé àti ayérayé, ó sì pèsè ìlànà kan tí a lè fi wọn òfin ènìyàn. Ìtẹnumọ́ Aristotle lórí ìrònú àti ìwà rere gẹ́gẹ́ bí ìlànà ìtọ́sọ́nà bá ìdàgbàsókè àṣà òfin àdánidá mu nígbà tó yá.
Àwọn Ìtọrẹ Róòmù
Àwọn onímọ̀ ọgbọ́n àti amòfin Róòmù gbé èrò òfin àdánidá ga sí i. Cicero, nínú iṣẹ́ rẹ̀ De Legibus, sọ pé òfin tòótọ́ jẹ́ èrò tó tọ́ ní ìbámu pẹ̀lú ìṣẹ̀dá, ó dúró títí láéláé àti aláìyípadà. Èrò yìí nípa lórí àwọn onímọ̀ òfin Róòmù, ó sì di èyí tí a yọ́ mọ́ sínú ètò òfin Róòmù, èyí tí ó ń ṣe àfikún sí ìpìlẹ̀ ohun tí yóò di èrò òfin ìwọ̀ oòrùn.
Àwọn Stoiki náà kó ipa pàtàkì. Àwọn ènìyàn bíi Seneca àti Epictetus tẹnu mọ́ ọn pé òfin àdánidá wá láti inú àgbáyé tó ní èrò tó sì ní ète. Wọ́n gbàgbọ́ pé gbígbé ní ìbámu pẹ̀lú òfin àdánidá ṣe pàtàkì fún àṣeyọrí eudaimonia, tàbí ìdàgbàsókè ènìyàn.
Ìdàpọ̀ Kristẹni
Nígbà tí ẹ̀sìn Kristẹni dé, ẹ̀kọ́ nípa òfin àdánidá gba àwọn apá tuntun. Àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí Kristẹni bíi St. Augustine àti St. Thomas Aquinas ṣe àkójọ òfin àdánidá pẹ̀lú ẹ̀kọ́ Kristẹni. Fún Aquinas, òfin àdánidá jẹ́ ìkópa nínú òfin Ọlọ́run ayérayé. Nínú iṣẹ́ ńlá rẹ̀, Summa Theologica, Aquinas dá òfin àdánidá mọ̀ gẹ́gẹ́ bí apá pàtàkì nínú ìwà ènìyàn, ó sì so ìrònú pọ̀ mọ́ ìfẹ́ Ọlọ́run.
Ìsọfúnni nípa òfin àdánidá Aquinas jẹ́ ohun tó gbayì gan-an. Ó dábàá pé àwọn ènìyàn, nípasẹ̀ ọgbọ́n, lè mọ àwọn òtítọ́ ìwà rere kan tí ó wà nínú ìwà wọn. Àwọn òtítọ́ wọ̀nyí ló ń pèsè ìpìlẹ̀ fún òfin ènìyàn, èyí tí ó yẹ kí ó gbé ire gbogbogbò lárugẹ kí ó sì bá àwọn ìlànà ìwà rere inú wọ̀nyí mu. Ẹ̀kọ́ òfin àdánidá Aquinas ṣì ní ipa lórí, pàápàá jùlọ nínú ẹ̀kọ́ nípa ìwà rere Kátólíìkì àti àwọn ìjíròrò ìwà rere tó gbòòrò.
Awọn Ilana bọtini
Universalism
Ìlànà pàtàkì nínú ìmọ̀ òfin àdánidá ni jíjẹ́ gbogbo ayé rẹ̀. Àwọn ìlànà òfin àdánidá ni a kà sí gbogbo ayé, tí ó kan gbogbo ènìyàn láìka àṣà, àkókò, tàbí ibìkan sí. Ìlànà gbogbo ayé yìí wá láti inú ìgbàgbọ́ pé òfin àdánidá gbòòrò sí ìwà ènìyàn fúnra rẹ̀, a sì lè rí i nípasẹ̀ ọgbọ́n.
Ohun-afẹde
Òfin àdánidá sọ pé òtítọ́ ìwà rere jẹ́ ohun tí a lè fojú rí, kì í sì í ṣe ohun tí ẹnìkọ̀ọ̀kan fẹ́ tàbí ohun tí àwùjọ fẹ́. A kà àwọn òtítọ́ wọ̀nyí sí ohun tí a lè rí nípasẹ̀ ìrònú ènìyàn àti ìrònú lórí ìwà ènìyàn àti ète wọn.
Tẹ́lọ́ọ̀gì
Ìlànà òfin àdánidá sábà máa ń ní ojú ìwòye onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn. Ó sọ pé àwọn ènìyàn ní àwọn ète pàtó tàbí ète tí ó wà nínú ìwà wọn. Àwọn ète wọ̀nyí ń darí ìrònú ìwà rere, wọ́n sì ń pèsè ìpìlẹ̀ fún pípinnu ohun tí ó dára àti òdodo. Fún àpẹẹrẹ, tí ète àdánidá ènìyàn bá pẹ̀lú ọgbọ́n àti ìgbésí ayé àwùjọ, nígbà náà àwọn òfin àti ìṣe tí ó ń gbé àwọn apá wọ̀nyí lárugẹ bá òfin àdánidá mu.
Ìsopọ̀ mọ́ Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn
Òfin àdánidá ti fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún èrò ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ní ìtàn. Nítorí pé a lóye òfin àdánidá gẹ́gẹ́ bí èyí tí ó fúnni ní àwọn ẹ̀tọ́ àdánidá kan, a ti lò ó láti jiyàn fún wíwà àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn pàtàkì tí gbogbo ètò ìṣèlú àti òfin gbọ́dọ̀ bọ̀wọ̀ fún. Ìsopọ̀ yìí hàn gbangba nínú àwọn ìwé bíi Ìkéde Òmìnira àti Ìkéde Àgbáyé fún Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn, èyí tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ìlànà òfin àdánidá nínú ìjẹ́wọ́ wọn nípa iyì àti ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn tí ó wà nínú rẹ̀.
Criticisms ati awọn ariyanjiyan
Ẹ̀kọ́ òfin àdánidá kò tíì wà láìsí àwọn alárìíwísí àti àríyànjiyàn rẹ̀. Díẹ̀ lára àwọn àríwísí pàtàkì ni:
Relativism
Àwọn alárìíwísí jiyàn pé gbogbo ayé tí àwọn onímọ̀ nípa òfin àdánidá sọ kò ṣe àkíyèsí onírúurú ìgbàgbọ́ àti ìṣe ìwà rere láàárín onírúurú àṣà àti àwùjọ. Wọ́n jiyàn pé ohun tí a kà sí ìwà àdánidá tàbí ìwà rere lè yàtọ̀ síra gidigidi, èyí tí ó ń pe èrò àwọn ìlànà ìwà rere gbogbo àgbáyé níjà.
Ìwà rere lábẹ́ òfin
Àwọn onímọ̀ nípa òfin bíi John Austin àti HLA Hart, ń jiyàn lòdì sí èrò náà pé òfin gbọ́dọ̀ dá lórí ìlànà ìwà rere. Wọ́n sọ pé òfin jẹ́ ìlànà àwùjọ àti pé ó yẹ kí a yà sọ́tọ̀ kúrò nínú ìwà rere. Àwọn onímọ̀ nípa òfin sọ pé àwọn òfin wúlò nítorí ìgbékalẹ̀ àti ìmúṣẹ wọn, kì í ṣe nítorí pé wọ́n bá ìlànà ìwà rere tí a dá mọ́ mu.
Ẹtọ isọdi-ara-ara
Àwọn alárìíwísí òde òní kan dábàá pé ìmọ̀ nípa ìṣẹ̀dá ayélujára ń tako ìpìlẹ̀ òfin àdánidá nípa sísọ pé ìwà àti ìwà ènìyàn jẹ́ àbájáde àwọn ìlànà ìṣẹ̀dá ayélujára dípò àwọn apá tí ó dúró ṣinṣin nínú ìwà ènìyàn. Èrò yìí jiyàn pé ohun tí òfin àdánidá kà sí ti ara lè jẹ́ àwọn ọgbọ́n àtúnṣe tí ó ti yípadà ní àkókò kan.
Ibamu ti ode oni
Láìka àwọn àríwísí wọ̀nyí sí, ẹ̀kọ́ òfin àdánidá ṣì ń bá a lọ láti jẹ́ pàtàkì nínú ìjíròrò ìmọ̀ ọgbọ́n orí, òfin, àti ìṣèlú òde òní. Ó pèsè ìlànà tó lágbára fún dídáhùn àwọn ọ̀ràn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn, ìdájọ́ òdodo, àti ire gbogbogbòò. Ìtẹnumọ́ rẹ̀ lórí àwọn ìlànà ìwà rere tó péye àti ìrònú tó péye ń fúnni ní èrò tó lòdì sí àwọn ojú ìwòye àwọn onímọ̀ nípa ìbáṣepọ̀ àti àwọn onímọ̀ nípa rere.
Nínú àwọn àríyànjiyàn òde òní, òfin àdánidá sábà máa ń bá àwọn ìjíròrò lórí iyì ènìyàn, ìwà rere ẹ̀dá, àti ìdájọ́ òdodo àwùjọ mu. Fún àpẹẹrẹ, àwọn àríyànjiyàn lòdì sí àwọn ìwà bí euthanasia tàbí ní ìforígbárí ẹ̀tọ́ ènìyàn gbogbogbòò sábà máa ń lo àwọn ìlànà òfin àdánidá láti fi hàn pé ẹ̀mí ènìyàn jẹ́ mímọ́ àti ìníyelórí.
ipari
Ìmọ̀ ọgbọ́n orí òfin àdánidá ṣì jẹ́ ibi ìwádìí pàtàkì àti onímọ̀ọ́ràn, ó ń fúnni ní òye nípa ìwà rere, ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn, àti òfin. Ìdàgbàsókè ìtàn rẹ̀ fi àwọn èrò láti ilẹ̀ Gíríìsì ìgbàanì, Róòmù, àti èrò Kristẹni hàn, nígbà tí àwọn ìlànà rẹ̀ ń tẹ̀síwájú láti fúnni ní ìjíròrò ìwà rere àti òfin òde òní. Láìka àríwísí tó pọ̀ sí, ìfẹ́ òfin àdánidá tó wà pẹ́ títí wà nínú ìdúróṣinṣin rẹ̀ sí òtítọ́ ìwà rere gbogbogbòò àti ìgbàgbọ́ nínú ìpìlẹ̀ tó bọ́gbọ́n mu fún ìdájọ́ òdodo àti ìdàgbàsókè ènìyàn.
