Ipa ti isanraju lori ewu arun ọkan
Ìsanrajù jẹ́ àìsàn tí a fi ń ṣàfihàn ìkójọpọ̀ ọ̀rá ara tí ó pọ̀ jù tí ó lè ba ìlera jẹ́. Ní àwọn ọdún àìpẹ́ yìí, ìwọ̀n ìsanrajù ti pọ̀ sí i ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè, títí kan Indonesia. Oúnjẹ adùn-ọkàn, ìgbésí ayé tí kò dúró ṣinṣin, àìní ìṣiṣẹ́ ara, oorun àìdára, àti wàhálà gígùn jẹ́ díẹ̀ lára àwọn ohun tí ó ń fa ikú. Ní àkókò kan náà, àrùn ọkàn ṣì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun tí ó ń fa ikú kárí ayé. Àwọn méjèèjì ní ìbáṣepọ̀ tímọ́tímọ́: ìsanrajù kì í ṣe “ìṣòro ìwúwo” nìkan, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ohun pàtàkì tí ó lè mú kí àǹfààní ènìyàn láti ní àrùn ọkàn pọ̀ sí i—ní tààràtà àti nípasẹ̀ àwọn ipò ìlera mìíràn tí ó wà lábẹ́ rẹ̀.
Lílóye ìṣànra àti bí a ṣe lè wọn rẹ̀
Ni gbogbogbo, a maa n ṣe ayẹwo isanraju nipa lilo Body Mass Index (BMI), eyiti o jẹ iwuwo (kg) ti a pin si onigun mẹrin ti giga (m²). BMI ≥ 30 kg/m² ni a maa n ka si isanraju. Sibẹsibẹ, BMI kii ṣe nigbagbogbo ṣe afihan pinpin ọra ara. Ọra ti a kojọ ni agbegbe ikun (isanra aarin) ni asopọ ti o lagbara pẹlu ewu arun ọkan ju ọra ti a pin kaakiri lọna deede. Nitorinaa, iyipo ẹgbẹ tun ṣe pataki. Iwọn iyipo ẹgbẹ ti o pọ si tọka si ikojọpọ ọra inu-ara - ọra ni ayika awọn ẹya ara inu - eyiti o ṣiṣẹ diẹ sii ni iṣelọpọ ati pe o maa n fa igbona ati idalọwọduro homonu.
Kí ló dé tí ìṣànra ara fi ń mú kí ewu àrùn ọkàn pọ̀ sí i?
Àrùn ọkàn, pàápàá jùlọ àrùn ọkàn, sábà máa ń wáyé nítorí pé àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ ọkàn ti dínkù nítorí ìṣàn ẹ̀jẹ̀ (atherosclerosis). Ìsanrajù máa ń mú kí iṣẹ́ yìí yára sí i nípasẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà.
1. Mu titẹ ẹjẹ pọ si (ẹjẹ titẹ)
Ìsanrajù máa ń mú kí ọkàn ṣiṣẹ́ kára láti fa ẹ̀jẹ̀ sí ara àwọn ẹ̀yà ara. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ìsanrajù máa ń ní ipa lórí ètò homonu àti ti iṣan ara tí ó ń ṣàkóso ìfúnpá ẹ̀jẹ̀, bí ètò renin-angiotensin-aldosterone àti ìṣiṣẹ́ ètò iṣan ara tí ó ní ìmọ̀lára. Nítorí náà, ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ máa ń pọ̀ sí i. Ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ tí kò ní ìdarí lè ba àwọn ògiri iṣan ẹ̀jẹ̀ jẹ́, kí ó mú kí ìṣẹ̀dá plaque yára, kí ó sì mú kí ewu ìkọlù ọkàn àti ìkùnà ọkàn pọ̀ sí i.
2. Ó ń da cholesterol àti ọ̀rá inú ẹ̀jẹ̀ rú
Àwọn ènìyàn tí wọ́n ní ìsanra jù máa ń ní ìṣòro àìsí ìwúwo ẹ̀jẹ̀, àìdọ́gba nínú ẹ̀jẹ̀. Àpẹẹrẹ kan tí ó wọ́pọ̀ ni gíga triglycerides, dínkù HDL (“rere”) cholesterol, àti àfikún LDL, èyí tí ó rọrùn láti lẹ̀ mọ́ àwọn ògiri iṣan ẹ̀jẹ̀. Àpapọ̀ yìí máa ń mú kí atherosclerosis yára sí i. Nígbà tí plaque bá di aláìdúróṣinṣin tí ó sì ya, ìdìpọ̀ ẹ̀jẹ̀ lè ṣẹ̀dá, tí ó máa ń dí ìṣàn ẹ̀jẹ̀ sí ọkàn, tí ó sì máa ń fa ìkọlù ọkàn.
3. Ó máa ń fa àìfaradà insulin àti àrùn àtọ̀gbẹ irú kejì
Ìsanrajù, pàápàá jùlọ ọ̀rá inú ẹ̀jẹ̀, ní ìsopọ̀ mọ́ resistance insulin—ipò kan tí àwọn sẹ́ẹ̀lì ara kò fi bẹ́ẹ̀ dáhùn sí insulin dáadáa, èyí tí ó ń yọrí sí ìpele suga nínú ẹ̀jẹ̀. Ní àsìkò pípẹ́, resistance insulin le di àtọgbẹ iru 2. Àtọ̀gbẹ jẹ́ okùnfà ewu pàtàkì fún àrùn ọkàn nítorí pé ó lè ba àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ jẹ́ kí ó sì mú kí atherosclerosis yára sí i. Ọ̀pọ̀ àwọn aláìsàn àtọ̀gbẹ máa ń ní àrùn ọkàn láìsí àwọn àmì àrùn tí ó wọ́pọ̀, èyí tí ó sábà máa ń yọrí sí pípẹ́ tí a lè rí i.
4. Ìgbóná onípele kékeré onígbà pípẹ́
Àsopọ ẹran ara kìí ṣe “ibi ìpamọ́ agbára” lásán, ṣùgbọ́n ẹ̀yà ara kan tí ó ń ṣe onírúurú kẹ́míkà (cytokines) àti hómónì ní agbára. Nínú ìṣànra, àsopọ ẹran ara—pàápàá jùlọ ọ̀rá inú ẹ̀jẹ̀—máa ń mú àwọn ohun tí ó lè fa ìgbóná ara jáde. Ìgbóná ara onígbà díẹ̀ yìí máa ń fa ìbàjẹ́ ẹ̀jẹ̀, ìṣẹ̀dá plaque, àti àìṣiṣẹ́ endothelial (ìlà inú àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀). Endothelium tí kò dára máa ń mú kí àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ rọrùn láti dín àti dídì.
5. Ìfọ́ oorun àti iṣẹ́ ọkàn
Ìsanrajù máa ń mú kí ewu ìdènà oorun apnea pọ̀ sí i, àrùn mímí tí ó máa ń wáyé nígbà tí ọ̀nà atẹ́gùn bá dínkù. Ipò yìí máa ń dín ìwọ̀n atẹ́gùn kù leralera, ó sì máa ń fa ìlọsókè nínú ẹ̀jẹ̀, ìdààmú oxidative, àti ìdààmú ọkàn. Ní àsìkò pípẹ́, ìfọ́jú oorun lè mú kí ewu ìfúnpọ̀ ẹ̀jẹ̀ pọ̀ sí i, ìfọ́jú atrial, àìlera ọkàn, àti àrùn ọkàn.
6. Àwọn ìyípadà nínú ìṣètò àti iṣẹ́ ọkàn
Nínú ìṣànra, ìwọ̀n ẹ̀jẹ̀ àti ìbéèrè atẹ́gùn máa ń pọ̀ sí i, èyí sì máa ń mú kí ọkàn máa bá ara rẹ̀ mu nípa fífún ìwọ̀n rẹ̀ pọ̀ sí i àti fífún ògiri rẹ̀ nípọn. Ìyípadà yìí máa ń jẹ́ àtúnṣe ní àkọ́kọ́, ṣùgbọ́n bí àkókò ti ń lọ, ó lè di aláìlera. Nítorí náà, ọkàn lè ní ìṣòro ìsinmi (ìṣòro diastolic) tàbí ìdínkù agbára fífún omi (ìṣòro systolic), èyí tó máa ń yọrí sí ìkùnà ọkàn. Ìṣànra tún máa ń ní í ṣe pẹ̀lú ìkórajọ ọ̀rá nínú iṣan ọkàn, èyí tó lè nípa lórí iṣẹ́ ọkàn àti ìṣiṣẹ́ iná mànàmáná.
Isanraju ati arun ọkan: kii ṣe nigbagbogbo rin ni papa itura
Ìdí kan tí ìṣànra ara fi léwu tó bẹ́ẹ̀ ni pé ó sábà máa ń “dàpọ̀ mọ́” àwọn ohun mìíràn tó lè fa ewu, bíi ẹ̀jẹ̀ ríru, àìlera ẹ̀jẹ̀, àti sùgà nínú ẹ̀jẹ̀. A sábà máa ń pe àpapọ̀ yìí ní àrùn ìṣànra ara. Ẹni tó ní àrùn ìṣànra ara ní ewu àrùn ọkàn àti àrùn ọpọlọ ju ẹni tó ní ewu kan ṣoṣo lọ. Nítorí náà, ìtọ́jú ìṣànra ara kì í ṣe nípa dín iye àwọn tó wà ní ìwọ̀n kù nìkan, ṣùgbọ́n ó tún ń mú kí ìlera ìṣànra ara dára sí i.
Ta ló wà nínú ewu jùlọ?
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan ló máa ń fa ewu àrùn ọkàn láàárín àwọn ènìyàn tó sanra jù, títí bí ọjọ́ orí, abo, ìtàn ìdílé, ìwà mímu sìgá, ìpele ìṣiṣẹ́, oúnjẹ, àti dídára oorun. Ìṣànra láti ìgbà èwe lè fa ìfarahan sí ẹ̀jẹ̀ gíga, sùgà ẹ̀jẹ̀ gíga, àti àìsí ìwúwo ẹ̀jẹ̀, èyí tó máa ń yọrí sí ìbàjẹ́ ẹ̀jẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ìṣànra àárín—tí a mọ̀ sí àyíká ìbàdí ńlá—nígbà gbogbo máa ń ní ewu gíga ju ìṣànra lọ pẹ̀lú ọ̀rá tó pọ̀ ní ìdí tàbí itan.
Ipa ti pipadanu iwuwo lori ilera ọkan
Ìròyìn ayọ̀ ni pé pípadánù ìwọ̀n ara lè mú kí àwọn ohun tó lè fa àrùn ọkàn sunwọ̀n síi. Kódà pípadánù ìwọ̀n ara ní ìbẹ̀rẹ̀ 5–10% lè dín ìwọ̀n ẹ̀jẹ̀ kù, kí ó mú kí ìmọ̀lára insulin pọ̀ sí i, kí ó dín triglycerides kù, kí ó sì mú HDL pọ̀ sí i. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ṣíṣe eré ìdárayá déédéé lè mú kí iṣan ọkàn lágbára, kí ó mú kí ara ẹni balẹ̀, kí ó sì ran lọ́wọ́ láti ṣàkóso wahala.
Sibẹsibẹ, idojukọ igbesi aye ilera kii ṣe nipa “pípẹ́” nikan, ṣugbọn dipo ṣiṣe aṣeyọri awọn ara ti o dara julọ ati awọn iwa igbesi aye. Ni iṣe, eniyan le ṣaṣeyọri awọn anfani pataki ti ọkan paapaa pẹlu idinku iwuwo diẹdiẹ, niwọn igba ti o ba mu ounjẹ rẹ dara si, di alagbara diẹ sii, sun to, ati ṣakoso awọn okunfa ewu miiran.
Àwọn ọgbọ́n ìdènà àti àwọn ìgbésẹ̀ tí a lè gbé
Àwọn ìgbésẹ̀ kan tí ó lè dín ewu àrùn ọkàn tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìsanra kù ni:
1. Máa jẹ oúnjẹ tó wà ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì: Mú kí oúnjẹ ewébẹ̀, èso, èso, èròjà protein, àti àwọn èròjà carbohydrate tó díjú pọ̀ sí i. Máa dín oúnjẹ tí a ti ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀, oúnjẹ dídín, ohun mímu tó ní súgà, àti ìwọ̀n oúnjẹ tó pọ̀ jù kù.
2. Ìdánrawò ara déédéé: So ìdánrawò aerobic (rírìn kíákíá, gígun kẹ̀kẹ́, wíwẹ̀) pọ̀ mọ́ ìdánrawò agbára láti mú kí iṣan ara pọ̀ sí i àti ìṣiṣẹ́ ara.
3. Mu didara oorun dara si: Sun fun awọn agbalagba fun wakati 7–9 ki o si fiyesi si awọn ami aisan apnea oorun bi ikùn didi tabi oorun ti o pọ ju ni ọsan.
4. Ṣàkóso wahala: Wahala onigbagbo le mu ki ifebipani pọ si ati ki o ni ipa lori awọn homonu ti o ni ibatan si ipamọ ọra.
5. Máa ṣe àkíyèsí ìlera rẹ déédéé: Ṣe àyẹ̀wò ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ rẹ, suga ẹ̀jẹ̀, àti ìṣàyẹ̀wò ọ̀rá ẹ̀jẹ̀ rẹ. Bá onímọ̀ nípa ìlera sọ̀rọ̀ tí o bá ní àwọn àmì àrùn tàbí ìtàn ìdílé rẹ nípa àrùn ọkàn.
6. Yẹra fún sìgá mímu àti dín ọtí kù: Sígá mímu máa ń mú kí ìbàjẹ́ ẹ̀jẹ̀ pọ̀ sí i, ó sì máa ń mú kí ewu àrùn ọkàn pọ̀ sí i.
Ipari
Ìsanrajù ní ipa lórí ewu àrùn ọkàn nípasẹ̀ onírúurú ọ̀nà, títí bí ìfúnpọ̀ ẹ̀jẹ̀, àrùn ọ̀rá inú ẹ̀jẹ̀, ìdènà insulin, ìgbóná ara onígbà pípẹ́, àìsùn oorun, àti àwọn ìyípadà nínú ètò ọkàn. Nítorí pé ìsanrajù sábà máa ń wà pẹ̀lú àwọn ohun mìíràn tó lè fa ewu, ìdènà àti ìtọ́jú rẹ̀ nílò ọ̀nà tó péye. Gbígbé ìgbésí ayé tó dára—jíjẹ oúnjẹ tó dọ́gba, jíjẹ́ ẹni tó ń ṣiṣẹ́ dáadáa, sísùn tó tó, àti ṣíṣe àyẹ̀wò déédéé—lè dín ewu àrùn ọkàn kù gidigidi. Pẹ̀lú ìgbésẹ̀ tó péye àti ìtìlẹ́yìn tó tọ́, dídènà àrùn ọkàn nínú àwọn ènìyàn tó sanra kì í ṣe pé ó ṣeé ṣe nìkan, ó tún gbéṣẹ́ gan-an nínú mímú kí dídára àti ìwàláàyè wọn sunwọ̀n sí i.
