Pàtàkì Fólátì fún Ìṣẹ̀dá DNA
Fólátì (Fítámì B9) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èròjà onípele tí a sábà máa ń mẹ́nu kàn ní ti ìlera oyún. Síbẹ̀síbẹ̀, ipa rẹ̀ kọjá ìyẹn lọ: fólátì jẹ́ “kókó” oní-ẹ̀rọ-ẹ̀rọ-ara fún ìṣẹ̀dá àti àtúnṣe DNA ní gbogbo sẹ́ẹ̀lì ara. Láìsí fólátì tó tó, ara ń tiraka láti ṣẹ̀dá DNA tuntun lọ́nà tó dára, láti tún ìbàjẹ́ ìran ṣe, àti láti ṣe ìpín sẹ́ẹ̀lì déédé. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò ìdí tí fólátì fi ṣe pàtàkì fún ìṣẹ̀dá DNA, bí ó ṣe ń ṣiṣẹ́, ipa àìtó kan, àti àwọn orísun àti bí a ṣe lè bá àwọn ohun tí ó nílò mu.
Kí ni folate?
Fólétì jẹ́ àdánidá Fítámì B9 tí a rí nínú oúnjẹ, pàápàá jùlọ ewébẹ̀ aláwọ̀ ewé, èso, àti àwọn èso kan. Ní àkókò kan náà, "fólékì àsìdì" ni àdàpọ̀ tí a sábà máa ń lò nínú àfikún oúnjẹ àti ìdàgbàsókè oúnjẹ. Àwọn méjèèjì nígbẹ̀yìn gbẹ́yín ń ṣiṣẹ́ ní àwọn ọ̀nà ìṣiṣẹ́ ara kan náà nínú ara—bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìyàtọ̀ wà nínú àwọn ìlànà ìṣiṣẹ́ àti lílo rẹ̀.
Nínú ara, folate kò ṣiṣẹ́ nìkan. Ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí coenzyme, alábápín molikula kan tí ó ń ran àwọn enzymes lọ́wọ́ láti ṣe àwọn ìṣesí kẹ́míkà. Ọ̀kan lára àwọn ipa pàtàkì rẹ̀ ni gbígbé àwọn ẹ̀rọ carbon kan ṣoṣo tí a nílò láti kọ́ DNA.
Ipa ti DNA ati idi ti iṣelọpọ rẹ ṣe pataki
DNA (deoxyribonucleic acid) ni “ìwé ìtọ́ni” tí ó ń tọ́jú ìwífún nípa ìran. Gbogbo sẹ́ẹ̀lì nílò DNA láti darí ìṣẹ̀dá amuaradagba, láti ṣàkóso ìdàgbàsókè, àti láti ṣe ìtọ́jú iṣẹ́ àsopọ̀ déédé. Ìṣẹ̀dá DNA máa ń wáyé ní gbogbo ìgbà tí sẹ́ẹ̀lì bá pín—fún àpẹẹrẹ, nígbà ìdàgbàsókè, ìwòsàn ọgbẹ́, ìṣẹ̀dá sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa, àti ìdàgbàsókè ọmọ inú oyún.
Nítorí náà, àwọn àsopọ̀ tí ó máa ń pín sí wẹ́wẹ́ ní kíákíá máa ń ní ìfàmọ́ra sí àìtó folate. Àpẹẹrẹ ni egungun egungun (tí ó ń mú àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ jáde), àsopọ̀ ìfun, àti àsopọ̀ ọmọ inú nígbà tí oyún bá bẹ̀rẹ̀. Nígbà tí ìṣẹ̀dá DNA bá bàjẹ́, àwọn àbájáde rẹ̀ lè ní àìpé ìpín sẹ́ẹ̀lì, ìbàjẹ́ krómósómù, àti àwọn àìpé ìdàgbàsókè.
Bawo ni folate ṣe n ṣe ipa ninu iṣelọpọ DNA
Ipa ti folate ninu iṣelọpọ DNA waye ni akọkọ nipasẹ ọna "iṣelọpọ erogba kan". Ni kukuru, folate ṣe iranlọwọ lati pese awọn kemikali ti a nilo lati ṣe awọn ipilẹ nitrogenous - awọn ipilẹ akọkọ ti DNA.
Awọn ilana meji ti o da lori folate pupọ ni:
1. Ìṣẹ̀dá Nucleotide (ohun èlò DNA tí a kò ṣe é ṣe)
DNA jẹ́ ti nucleotides. Nucleotide pàtàkì kan ni thymidine, èyí tí a rí láti inú ìṣesí tí ó dá dTMP (deoxythymidine monophosphate). Ìṣesí yìí nílò àtúnṣe folate, 5,10-methylene-THF, gẹ́gẹ́ bí olùfúnni ní ẹ̀rọ carbon. Láìsí folate, ìṣẹ̀dá thymidine a máa bàjẹ́, èyí tí ó fi àwọn sẹ́ẹ̀lì sílẹ̀ tí wọn kò ní “lẹ́tà” tí a nílò láti kọ́ DNA.
2. Methylation DNA (ìlànà ìfìhàn jínì)
Fólétì tún ní ipa nínú ìṣẹ̀dá S-adenosylmethionine (SAM), olùfúnni methyl pàtàkì nínú ara. Mélítéèjì DNA jẹ́ ìlànà ìsopọ̀ àwọn ẹgbẹ́ methyl mọ́ DNA, èyí tí ó ń kó ipa nínú títan tàbí pípa àwọn jínì kan. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé mélítéèjì kò ní ipa tààrà nínú ìṣẹ̀dá DNA, ìlànà yìí ṣe pàtàkì fún ìdúróṣinṣin jínì, ìṣètò ìdàgbàsókè sẹ́ẹ̀lì, àti ìdàgbàsókè ọmọ inú.
Ni awọn ọrọ miiran, folate ṣe alabapin ni awọn apakan meji: pese awọn bulọọki ile fun DNA ati iranlọwọ lati ṣakoso bi awọn sẹẹli ṣe nlo DNA.
Ipa ti aipe folate lori DNA ati awọn sẹẹli
Tí folate kò bá tó, ara máa ń ní ìdènà nínú ìṣẹ̀dá DNA, pàápàá jùlọ nínú pípín àwọn sẹ́ẹ̀lì kíákíá. Àwọn ipa pàtàkì ni:
– Awọn rudurudu ti pipin sẹẹli ati imugboroosi sẹẹli
Àìtó folate lè fa àrùn ẹ̀jẹ̀ megaloblastic, ipò kan tí àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa yóò ti pọ̀ ju bí ó ti yẹ lọ tí wọn kò sì ní dàgbà dáadáa nítorí àìṣiṣẹ́ DNA. Àwọn àmì àrùn náà lè ní àìlera, àárẹ̀, rírẹ̀, àìsí ìmí, àti ìṣòro ìfọkànsí.
- Alekun ibajẹ DNA
Àìtó thymidine lè fa “àṣìṣe ìsopọ̀” nínú DNA, bíi uracil tí ó rọ́pò thymine. Èyí lè fa ìfọ́ ẹ̀wọ̀n DNA nígbà tí a bá ń tún un ṣe lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan.
– Ewu awọn iṣoro nigba oyun
Ní ìbẹ̀rẹ̀ oyún, ọmọ inú oyun náà máa ń dàgbà kíákíá. Àìtó folate lè mú kí ewu àwọn àbùkù inú ọ̀nà iṣan ara pọ̀ sí i (bíi spina bifida) nítorí pé ìpín sẹ́ẹ̀lì àti ìṣẹ̀dá àsopọ iṣan ara sinmi lórí ìṣẹ̀dá DNA tí ó rọrùn.
– Awọn rudurudu ti eto ounjẹ ati eto ajẹsara
Àwọn sẹ́ẹ̀lì inú àti àwọn sẹ́ẹ̀lì ààbò ara sábà máa ń pọ̀ sí i. Àìtó folate lè ba àtúnṣe ara tí ó wà nínú ìṣàn ẹ̀jẹ̀ jẹ́, kí ó sì dín agbára ìdènà àrùn kù.
Fólátì, homocysteine, àti dídára ìrísí ara
Fólétì tún ní ipa nínú ìṣiṣẹ́ ara homocysteine, èyí tí ó jẹ́ àárín gbùngbùn ìṣiṣẹ́ ara amino acid methionine. Fólétì ń ran lọ́wọ́ láti yí homocysteine pada sí methionine. Tí folétì bá lọ sílẹ̀, ìpele homocysteine lè pọ̀ sí i. Ìpele homocysteine tó ga sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìṣòro ọkàn àti ẹ̀jẹ̀, ó sì lè ṣàfihàn àwọn ìṣòro ìṣiṣẹ́ ara one-carbon, èyí tó tún ní í ṣe pẹ̀lú ìdúróṣinṣin DNA àti methylation.
Àwọn ìbáṣepọ̀ wọ̀nyí fihàn pé folate kìí ṣe pàtàkì fún “títẹ̀” DNA tuntun nìkan, ṣùgbọ́n fún títọ́jú àwọn ipò biochemical tí ó ń ṣe àtìlẹ́yìn fún dídára gbogbogbòò.
Àwọn orísun folate nínú oúnjẹ
Nítorí pé folate jẹ́ èyí tí omi lè yọ́, tí ooru sì lè mú kí ó gbóná, ọ̀nà sísè oúnjẹ lè nípa lórí iye folate tó kù. Sísè oúnjẹ jù lè dín ìwọ̀n folate kù. Àwọn orísun tó dára nínú folate ni:
– Àwọn ẹfọ́ ewébẹ̀: spinach, kale, broccoli, asparagus
– Ẹfọ: ewa kíndìnrín, lentil, chickpeas
– Àwọn èso: avocado, ọsàn
– Ẹ̀dọ̀ àti àwọn ọjà ẹranko kan
– Àwọn ọjà tí a ti fún ní agbára (gẹ́gẹ́ bí ìlànà orílẹ̀-èdè): ìyẹ̀fun, ọkà, tàbí búrẹ́dì tí a fi folic acid ṣe lọ́ṣọ̀ọ́
Jíjẹ onírúurú oúnjẹ ni ọ̀nà tó dára jùlọ láti rí i dájú pé àwọn èròjà folate àti àwọn vitamin B mìíràn tó ń ṣiṣẹ́ papọ̀ (bíi B12 àti B6).
Àwọn àfikún: nígbà wo ni a nílò wọn?
A maa n gba awọn afikun folic acid ni awọn ẹgbẹ kan, paapaa:
- Awọn obinrin ti n gbero oyun ati oṣu mẹta akọkọ
Nítorí pé ìṣẹ̀dá àwọn ọ̀já iṣan ara máa ń wáyé ní kùtùkùtù—kí ọ̀pọ̀ ènìyàn tó mọ̀ pé àwọn lóyún—a gbọ́dọ̀ rí i pé a mu folate tó péye kí a tó lóyún.
– Àwọn ènìyàn tí wọ́n ní ìwọ̀nba ìwọ̀n oúnjẹ tàbí tí wọ́n ní ìṣòro ìfàmọ́ra
Fún àpẹẹrẹ, àwọn ìṣòro kan nínú ètò oúnjẹ tàbí àwọn ìlànà oúnjẹ tí kò pọ̀ tó.
Sibẹsibẹ, o yẹ ki a lo afikun oogun naa nipasẹ awọn iṣeduro ti awọn onimọran ilera, paapaa nitori pe folate le bo awọn aami aisan ẹjẹ ti aipe Vitamin B12 fa. Eyi tumọ si pe eniyan le dabi ẹni pe o n dara si ni iye ẹjẹ rẹ, ṣugbọn ibajẹ iṣan lati aipe B12 yoo tẹsiwaju ti a ko ba tọju rẹ.
Àwọn ìmọ̀ràn tó wúlò fún bí a ṣe lè borí àìní folate
Àwọn ìgbésẹ̀ díẹ̀ tó lè ran ọ́ lọ́wọ́:
1. Jẹ ẹfọ alawọ ewe lojoojumo, yan iru wọn (fun apẹẹrẹ, spinach ati broccoli).
2. Fi èso tàbí àwọn ọjà tí wọ́n ti ṣe iṣẹ́ wọn kún un ní ọ̀pọ̀ ìgbà ní ọ̀sẹ̀ kan.
3. Yan awọn ọna sise kukuru bii fifi siga tabi fifin-din ni kiakia lati pa folate mọ.
4. Tí o bá ń gbèrò láti lóyún, bá àwọn onímọ̀ nípa àwọn èròjà folate sọ̀rọ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀.
5. Rí i dájú pé ìwọ̀n fítámìnì B12 tí o ń jẹ tó, pàápàá jùlọ fún àwọn oníjẹun/oníjẹun.
Penutup
Fólétì jẹ́ oúnjẹ pàtàkì tí ó ṣe pàtàkì fún ìṣẹ̀dá DNA. Ó ń ran lọ́wọ́ láti ṣẹ̀dá àwọn nọ́tíkúlììdì—àwọn ohun èlò ìkọ́lé DNA—ó sì ń ṣètìlẹ́yìn fún methylation DNA, èyí tí ó ṣe pàtàkì fún ìṣètò jínìì àti ìdúróṣinṣin jínìì ...
Tí o bá fẹ́, mo lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí sí àwùjọ kan pàtó (fún àpẹẹrẹ, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ilé-ẹ̀kọ́ gíga, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ìlera, tàbí gbogbo ènìyàn) tàbí kí n fi àwọn ìtọ́kasí sáyẹ́ǹsì àti àwọn nọ́mbà ojoojúmọ́ kún un gẹ́gẹ́ bí ìlànà oúnjẹ.
