Báwo ni ọkàn ṣe ń fa ẹ̀jẹ̀ jáde
Ọkàn ni ẹ̀rọ pàtàkì nínú ètò ìṣàn ẹ̀jẹ̀ ènìyàn. Ní gbogbo ìṣẹ́jú-àáyá, ẹ̀yà ara tí ó tóbi bí ìkúnwọ́ yìí ń ṣiṣẹ́ láìsí wàhálà láti tan ẹ̀jẹ̀ káàkiri ara. Ẹ̀jẹ̀ ń gbé atẹ́gùn àti oúnjẹ lọ sí àwọn sẹ́ẹ̀lì, nígbàtí ó tún ń yọ carbon dioxide àti ìdọ̀tí ìṣẹ̀dá kúrò fún ìyọkúrò. Láìsí fífún ọkàn ní ìdúróṣinṣin, àwọn ẹ̀yà ara pàtàkì bíi ọpọlọ, kíndìnrín, àti ẹ̀dọ̀ kò lè ṣiṣẹ́ dáadáa. Nítorí náà, báwo ni ọkàn ṣe ń fa ẹ̀jẹ̀ jáde?
Ìṣètò ipilẹ ti ọkan bi fifa omi
Ọkàn ní yàrá mẹ́rin: atria méjì àti ventricle méjì. Atria gba ẹ̀jẹ̀ tí ó ń wọ inú ọkàn, nígbà tí ventricle ń fa ẹ̀jẹ̀ jáde láti inú ọkàn. Àwọn yàrá mẹ́rin wọ̀nyí ni:
1. Atrium ọ̀tún: gba ẹ̀jẹ̀ “ẹlẹ́gbin” (atẹ́gùn díẹ̀) láti ara gbogbo ara.
2. Ẹ̀dọ̀fóró ọ̀tún: ó ń fa ẹ̀jẹ̀ sí ẹ̀dọ̀fóró láti gba atẹ́gùn.
3. Atrium apa osi: gba ẹ̀jẹ̀ “mímọ́” (tí ó ní atẹ́gùn púpọ̀) láti inú ẹ̀dọ̀fóró.
4. Ẹ̀dọ̀fóró apá òsì: ó ń fa ẹ̀jẹ̀ tó ní atẹ́gùn káàkiri ara.
Láàrín àwọn yàrá wọ̀nyí ni àwọn fọ́ọ̀fù ọkàn wà, èyí tí ó ń ṣiṣẹ́ bí ìlẹ̀kùn ọ̀nà kan. Wọ́n ń rí i dájú pé ẹ̀jẹ̀ ń ṣàn ní ọ̀nà tí ó tọ́, wọn kò sì ní padà sí ẹ̀yìn. Àwọn fọ́ọ̀fù pàtàkì náà ní fọ́ọ̀fù tricuspid (láàrín atrium ọ̀tún àti ventricle ọ̀tún), fọ́ọ̀fù pulmonary (tí ó ń yọrí sí iṣan ẹ̀jẹ̀ pulmonary), fọ́ọ̀fù mitral/bicuspid (láàárín atrium òsì àti ventricle òsì), àti fọ́ọ̀fù aortic (tí ó ń yọrí sí aorta).
Yàtọ̀ sí àwọn yàrá àti àwọn fọ́ọ̀fù, ọkàn náà tún ní iṣan ọkàn tó lágbára àti tó ń rọ̀ (myocardium). Iṣan yìí máa ń dì láti mú kí ẹ̀jẹ̀ jáde, èyí sì máa ń mú kí ẹ̀jẹ̀ jáde.
Awọn ọna meji ti n ṣiṣẹ ẹjẹ: eto-ara ati eto-ara
Ọ̀nà tí ọkàn ń gbà ṣiṣẹ́ ni a lè lóye gẹ́gẹ́ bí àwọn àyíká méjì tí wọ́n sopọ̀ mọ́ ara wọn:
1. Ìṣàn ẹ̀jẹ̀ ẹ̀dọ̀fóró (ìṣàn ẹ̀jẹ̀ díẹ̀)
Ó ń gbé ẹ̀jẹ̀ láti ọkàn lọ sí ẹ̀dọ̀fóró, ó sì tún ń gbé e padà. Ète rẹ̀ ni pààrọ̀ gáàsì: yíyọ carbon dioxide kúrò àti gbígba atẹ́gùn sínú.
2. Ìṣàn ẹ̀jẹ̀ sí ara (ìṣàn ẹ̀jẹ̀ tó pọ̀)
Ó ń gbé ẹ̀jẹ̀ láti inú ọkàn jákèjádò ara àti padà sí ọkàn. Ète rẹ̀ ni láti fi atẹ́gùn àti oúnjẹ ránṣẹ́ sí àwọn àsopọ̀ ara, lẹ́yìn náà ó ń gbé àwọn ìdọ̀tí ìṣiṣẹ́ ara lọ.
Ẹ̀rọ ìfàmọ́ra apá ọ̀tún máa ń ṣiṣẹ́ ní pàtàkì nínú ìṣàn ẹ̀jẹ̀ ẹ̀dọ̀fóró, nígbà tí ẹ̀rọ ìfàmọ́ra apá òsì ni “pípù omi pàtàkì” fún ìṣàn ẹ̀jẹ̀ nítorí pé ó gbọ́dọ̀ mú kí ẹ̀jẹ̀ pọ̀ sí i láti fi rìn káàkiri ara. Ìdí nìyí tí àwọn ògiri ẹ̀rọ ìfàmọ́ra apá òsì fi nípọn ju ti ẹ̀rọ ìfàmọ́ra apá ọ̀tún lọ.
Ìyípo ọkàn: ìlọsókè ìfàsẹ́yìn àti ìsinmi
Pípù ọkàn náà ń ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ ìlànà tí a ń tún ṣe tí a ń pè ní ìyípo ọkàn, tí ó ní àwọn ìpele pàtàkì méjì:
– Diastole: ọkàn máa ń sinmi, àwọn yàrá rẹ̀ sì máa ń kún fún ẹ̀jẹ̀.
Systole: ọkàn máa ń dì, ó sì máa ń fa ẹ̀jẹ̀ jáde.
Àṣẹ náà dàbí èyí:
1. Kíkún Atrial
Ẹ̀jẹ̀ láti ara wọ inú atrium ọ̀tún nípasẹ̀ vena cava, nígbàtí ẹ̀jẹ̀ láti inú ẹ̀dọ̀fóró wọ inú atrium òsì nípasẹ̀ àwọn iṣan ẹ̀dọ̀fóró. Ní àkókò yìí, àwọn fáfà láàárín atria àti ventricle ṣí sílẹ̀, èyí tí ó ń jẹ́ kí ẹ̀jẹ̀ ṣàn sínú àwọn ventricle.
2. Ìfàsẹ́yìn Atrial (àtiríìlì systole)
Atria naa maa n di die lati pari kikun ventricle. Eyi yoo rii daju pe awọn ventricle kun daradara ṣaaju ki o to di lile ti o tẹle.
3. Ìfàsẹ́yìn ìfun (systole ventricular)
Àwọn ventricles bẹ̀rẹ̀ sí í dì. Àwọn valve tricuspid àti mitral ti súnmọ́ láti dènà ẹ̀jẹ̀ láti padà sínú atria. Lẹ́yìn náà, nígbà tí ìfúnpá inú ventricles bá ga tó, àwọn valve pulmonary àti aortic ṣí, tí wọ́n ń fa ẹ̀jẹ̀ jáde: ventricle ọ̀tún sínú pulmonary artery sí ẹ̀dọ̀fóró, àti ventricle òsì sínú aorta sí ìyókù ara.
4. Ìtura fún ìfun (ìdínà ìfun)
Lẹ́yìn tí a bá ti fa omi jáde, àwọn ventricles sinmi. Ìfúnpá máa ń dínkù, àwọn fáìlì aortic àti pulmonary sì máa ń sún mọ́ ara wọn láti dènà ìfàsẹ́yìn. Lẹ́yìn náà, àwọn fáìlì tricuspid àti mitral yóò tún bẹ̀rẹ̀, wọ́n á sì bẹ̀rẹ̀ sí í lo ìpele tó tẹ̀lé e.
Ìlù ọkàn tí a ń nímọ̀lára rẹ̀ jẹ́ àbájáde ṣíṣí àti pípa àwọn fáìlì àti ìfàmọ́ra iṣan ọkàn. Ohùn "lub-dub" tí a gbọ́ lórí stethoscope ní í ṣe pẹ̀lú pípa fáìlì: "lub" nígbà tí àwọn fáìlì mitral àti tricuspid bá ti dì, àti "dub" nígbà tí àwọn fáìlì aortic àti pulmonary bá ti dì.
Ètò iná mànàmáná ti ọkàn: ṣíṣàkóso ìlù fífọ́ omi
Láti rí i dájú pé fífà omi pọ̀ sí i, ọkàn ní ètò iná mànàmáná inú. Ètò yìí ń fi ìgbà tí iṣan ara yẹ kí ó dì.
– SA (sinoatrial node): a sábà máa ń pè é ní “apẹẹrẹ ìṣiṣẹ́ ara ẹni.” Ní ibi tí ó wà ní atrium ọ̀tún, node SA ń mú ìṣiṣẹ́ iná mànàmáná jáde tí ó ń bẹ̀rẹ̀ ìlù ọkàn.
– Nódù AV (atrioventricular): gba àwọn ìfúnpọ̀ láti inú atrium ó sì fúnni ní ìdádúró díẹ̀ kí àwọn ventricles lè ní àkókò láti kún kí wọ́n tó bẹ̀rẹ̀ sí í bàjẹ́.
– Àkópọ̀ okùn His àti Purkinje: ń gbé àwọn ìfàsẹ́yìn sí gbogbo iṣan ventricular kí ìfàsẹ́yìn lè wáyé ní agbára àti ní àkókò kan náà.
Tí ètò iná mànàmáná yìí bá bàjẹ́, ìlù ọkàn lè má ṣiṣẹ́ dáadáa (arrhythmia). Àwọn ìlù ọkàn kan lè dín agbára ìfúnpọ̀ ẹ̀jẹ̀ kù.
Ìfúnpọ̀ ẹ̀jẹ̀ àti ipa àwọn ohun èlò ẹ̀jẹ̀
Ọkàn ni omi fifa pataki, ṣugbọn awọn iṣan ẹjẹ tun ṣe pataki ninu mimu sisan ẹjẹ duro. Awọn oriṣi iṣan ẹjẹ pataki mẹta lo wa:
1. Àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀: gbé ẹ̀jẹ̀ kúrò ní ọkàn, wọ́n ní àwọn ògiri tó nípọn àti tó rọ̀ láti kojú ìfúnpá gíga.
2. Àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀: ó máa ń gbé ẹ̀jẹ̀ padà sí ọkàn, ó ní àwọn fáfà láti dènà ẹ̀jẹ̀ láti má ṣe ṣàn padà sí ìsàlẹ̀ nítorí agbára òòfà.
3. Àwọn ìṣùpọ̀ ẹ̀jẹ̀: àwọn ohun èlò kékeré níbi tí ìyípadà atẹ́gùn, erogba dioxide, àti àwọn èròjà oúnjẹ ti ń wáyé.
Agbára ìfàmọ́ra ọkàn, ìwọ̀n ẹ̀jẹ̀, àti ìrọ̀rùn àti ìwọ̀n ìlà tí àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ ń gbà ló ń nípa lórí ìfúnpá ẹ̀jẹ̀. Nígbà tí àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ bá dín tàbí tí wọ́n bá le, ọkàn gbọ́dọ̀ ṣiṣẹ́ kára láti mú kí ẹ̀jẹ̀ tó ń ṣàn dáadáa.
Ẹ̀jẹ̀ mélòó ni ọkàn ń fà jáde?
Ní ìsinmi, ọkàn àgbàlagbà tó jẹ́ pé ó máa ń lù ní nǹkan bí ìgbà 60–100 ní ìṣẹ́jú kan. Lílù kọ̀ọ̀kan máa ń mú kí ìwọ̀n ẹ̀jẹ̀ tí a ń pè ní ìwọ̀n ẹ̀jẹ̀ jáde. Tí a bá ń sọ ìwọ̀n ẹ̀jẹ̀ náà di púpọ̀, èyí yóò mú kí ẹ̀jẹ̀ tí a ń tú jáde fún ìṣẹ́jú kan.
Nígbà ìdánrawò, ara nílò atẹ́gùn púpọ̀ sí i. Ọkàn máa ń dáhùn nípa mímú kí ìlù ọkàn àti ìlù ọpọlọ pọ̀ sí i. Nítorí náà, ìtújáde ọkàn máa ń pọ̀ sí i ní pàtàkì láti bá àwọn ohun tí àwọn ara ń ṣiṣẹ́ mu.
Kí ló dé tí ìfúnpọ̀ ọkàn lè dínkù?
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àìsàn ló lè dí agbára ọkàn láti fa ẹ̀jẹ̀ jáde dáadáa, fún àpẹẹrẹ:
– Àrùn ọkàn: àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ ọkàn máa ń dínkù débi pé iṣan ọkàn kò ní atẹ́gùn.
– Àìlera ọkàn: ọkàn kò lágbára tó láti fa omi jáde gẹ́gẹ́ bí ara ṣe nílò rẹ̀.
– Àìlera àfòmọ́: àwọn àfòmọ́ tí ń jò tàbí tí ó dínkù kí ìṣàn ẹ̀jẹ̀ má baà dára jù.
– Ìfúnpọ̀ ẹ̀jẹ̀: ìfúnpọ̀ ẹ̀jẹ̀ gíga máa ń mú kí ọkàn ṣiṣẹ́ kára fún ìgbà pípẹ́.
Àwọn àmì àrùn tí ó yẹ kí a kíyèsí ni àìlèmí, àárẹ̀, wíwú ẹsẹ̀, ìrora àyà, tàbí ìlù ọkàn tí kò bá déédé. Tí àwọn àmì àrùn bá fara hàn, a gbani nímọ̀ràn gidigidi láti lọ sí ọ̀dọ̀ dókítà.
Jẹ́ kí ọkàn rẹ wà ní ìlera fún fífa omi tó dára jùlọ
Láti jẹ́ kí ọkàn máa fa ẹ̀jẹ̀ jáde dáadáa, àwọn àṣà ìgbésí ayé tó dára ṣe pàtàkì. Àwọn ìgbésẹ̀ kan wà tó wúlò:
– Jẹ ounjẹ ti o ni iwontunwonsi, dinku awọn ọra trans, suga ti o pọ ju, ati iyọ.
– Adaṣe aerobic deedee ni ibamu si agbara rẹ (fun apẹẹrẹ rin ni iyara, gigun kẹkẹ, wewe).
– Gba oorun to to ki o si ṣakoso wahala.
– Má ṣe mu sìgá, má sì mu ọtí díẹ̀.
– Ṣe àyẹ̀wò ìfúnpá ẹ̀jẹ̀, suga ẹ̀jẹ̀ àti cholesterol déédéé.
Penutup
Ọkàn a máa fa ẹ̀jẹ̀ jáde nípasẹ̀ iṣẹ́ ìṣètò ti àwọn yàrá rẹ̀, àwọn fọ́ọ̀fù ọ̀nà kan, iṣan ọkàn alágbára, àti ètò iná mànàmáná tí ó ń ṣe àkóso ìṣiṣẹ́ ara. Àwọn ìṣàn ẹ̀jẹ̀ méjì—ẹ̀dọ̀fóró àti ti ara—rí i dájú pé ẹ̀jẹ̀ a máa ń gba atẹ́gùn láti inú ẹ̀dọ̀fóró nígbà gbogbo, a sì máa ń pín káàkiri ara. Nípa lílóye bí ọkàn ṣe ń ṣiṣẹ́, a lè mọ̀ nípa pàtàkì ìtọ́jú ìlera ọkàn àti ẹ̀jẹ̀, nítorí pé ọkàn tí ó ní ìlera túmọ̀ sí ìpèsè atẹ́gùn àti oúnjẹ déédéé sí gbogbo sẹ́ẹ̀lì ara.
