Àwọn kòkòrò àrùn jẹ́ àwọn ohun tí ó lè ran ènìyàn tí ó lè bímọ sínú àwọn sẹ́ẹ̀lì alààyè nìkan. Ìbísí kò yàtọ̀ sí bí àwọn ohun alààyè mìíràn ṣe ń bímọ nìkan, ṣùgbọ́n ó tún sinmi lórí irú kòkòrò àrùn náà àti olùgbàlejò tí wọ́n ń kó. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣàlàyé bí àwọn kòkòrò àrùn náà ṣe ń bímọ, nípa bí ó ṣe ń bo àwọn ìpele pàtàkì ti ìgbésí ayé kòkòrò àrùn náà, ìyàtọ̀ nínú àwọn ọ̀nà ìbímọ láàárín àwọn oríṣi kòkòrò àrùn náà, àti àwọn àbájáde ìlànà yìí.
Awọn Ipele Igbesi aye Kokoro
Ìgbésí ayé kòkòrò àrùn náà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpele pàtàkì: ìsopọ̀mọ́ra, wíwọlé, ìyípadà, ìṣọ̀kan, àti ìtúsílẹ̀. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ àwọn ìlànà wọ̀nyí yàtọ̀ síra ní ìbámu pẹ̀lú irú kòkòrò àrùn náà, gbogbo kòkòrò àrùn náà tẹ̀lé ìlànà ìpìlẹ̀ yìí fún ìbísí.
1. Àfikún
Ipele akọkọ ti igbesi aye ọlọjẹ naa ni isomọ, nibiti ọlọjẹ naa ti mọ ati sopọ mọ awọn olugba kan pato lori oju sẹẹli olugba. Awọn olugba wọnyi jẹ awọn amuaradagba tabi awọn molikula carbohydrate ti o wa ninu awo sẹẹli olugba ati pe wọn n ṣe awọn iṣẹ deede laarin sẹẹli naa. Awọn ọlọjẹ ti dagbasoke lati ṣe idanimọ awọn olugba wọnyi ati sopọ mọ wọn pẹlu ifẹ giga.
Àpẹẹrẹ: Kòkòrò àrùn HIV máa ń dá àwọn èròjà CD4 àti CCR5 tàbí CXCR4 mọ̀, ó sì máa ń so wọ́n mọ́ àwọn èròjà T tí wọ́n wà lórí àwọn sẹ́ẹ̀lì T ènìyàn, tí wọ́n jẹ́ ara ètò ààbò ara.
2. Ìwọ̀lú
Lẹ́yìn tí ó bá ti so mọ́ sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò kan, kòkòrò àrùn náà tàbí ohun èlò ìran rẹ̀ gbọ́dọ̀ wọ inú sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò náà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà ìfàmọ́ra ló wà, ó sì sinmi lórí irú kòkòrò àrùn náà:
- Ìdàpọ̀ awọ ara: Àwọn fáírọ́ọ̀sì tí ó ní àpò ìfúnpọ̀ lipid, bí HIV àti àwọn fáírọ́ọ̀sì influenza, lè so àpò ìfúnpọ̀ wọn pọ̀ mọ́ àpò ìfúnpọ̀ cellular, èyí tí yóò jẹ́ kí ohun èlò ìran fáírọ́ọ̀sì náà wọ inú sẹ́ẹ̀lì náà.
- Endocytosis: Ọpọlọpọ awọn ọlọjẹ ti ko ni ideri, gẹgẹbi awọn adenoviruses, wọ inu awọn sẹẹli olugbalejo nipasẹ ilana endocytosis, ninu eyiti sẹẹli olugbalejo naa gbe kokoro naa sinu vesicle kan.
- Abẹ́rẹ́Àwọn bakitéríà kan máa ń fi DNA wọn sínú bakitéríà nípasẹ̀ ìrù phage wọn.
3. Àtúnṣe àti Ṣíṣepọ̀
Nígbà tí ó bá ti wọ inú sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò náà, kòkòrò àrùn náà á bẹ̀rẹ̀ sí í lo ẹ̀rọ sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò náà láti ṣe àtúnṣe ohun èlò ìran rẹ̀ àti láti ṣe àgbékalẹ̀ àwọn èròjà onífọ́ọ́mù. Ìlànà yìí yàtọ̀ síra ní ìbámu pẹ̀lú irú kòkòrò àrùn náà:
- Kòkòrò àrùn DNAÀwọn kòkòrò àrùn DNA, bíi adenoviruses, máa ń lo àwọn enzymu ìyípadà DNA ti sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò láti ṣe àtúnṣe DNA ti fáírọ́ọ̀sì àti àwọn ribosome ti sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò láti ṣe àtúnṣe àwọn protein ti fáírọ́ọ̀sì.
- Àwọn kòkòrò àrùn RNA: Àwọn kòkòrò àrùn RNA, bíi àwọn kòkòrò àrùn influenza, ní enzyme tiwọn tí a ń pè ní RNA polymerase tí ó dúró lórí RNA láti ṣe àtúnṣe RNA oníjà.
- retrovirusÀwọn àrùn Retrovirus, bíi HIV, máa ń lo enzyme reverse transcriptase láti yí RNA viral padà sí DNA, èyí tí a óò wá fi enzyme integrase sínú genome sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò.
4. Àkójọpọ̀
Lẹ́yìn ìdàpọ̀ àti ìṣẹ̀dá, àwọn èròjà fáírọ́ọ̀sì tuntun tí a ṣe ni a máa kó jọ sínú àwọn èròjà fáírọ́ọ̀sì tuntun. Ìlànà yìí ní í ṣe pẹ̀lú ìdàpọ̀ fáírọ́ọ̀sì nucleic acid pẹ̀lú àwọn èròjà capsid, àti, ní àwọn ìgbà míì, ìṣẹ̀dá àpò lipid pẹ̀lú àwọn èròjà fáírọ́ọ̀sì envelop.
5. Ìtúsílẹ̀
Ipele ikẹhin ti igbesi aye ọlọjẹ naa ni itusilẹ awọn patikulu ọlọjẹ tuntun lati inu sẹẹli olugbalejo. Eto itusilẹ da lori iru ọlọjẹ naa:
- Lisisi Sẹ́ẹ̀lì: Ọpọlọpọ awọn ọlọjẹ ti ko ni ideri, gẹgẹbi bacteriophage T4, n fa ki sẹẹli olugbalejo naa bu (lysis) lati tu awọn patikulu ọlọjẹ tuntun silẹ.
- Exocytosis: Àwọn kòkòrò àrùn tí ó ní àpò ìwé, bíi HIV àti àwọn kòkòrò àrùn influenza, ni a sábà máa ń tú jáde nípasẹ̀ ìlànà kan tí a ń pè ní exocytosis tàbí budding, nínú èyí tí àwọn èròjà kòkòrò àrùn náà ti jáde kúrò nínú sẹ́ẹ̀lì tí ó gbàlejò láìpa á run.
Àwọn Ìyàtọ̀ Nínú Àwọn Ọ̀nà Ìbísí Àrùn Kòkòrò
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìlànà ìpìlẹ̀ ti ìbísí àwọn kòkòrò àrùn tẹ̀lé àwọn ìgbésẹ̀ tí a ṣàlàyé lókè yìí, ìyàtọ̀ pàtàkì wà láàrín àwọn oríṣiríṣi kòkòrò àrùn nínú àwọn ìlànà ìbísí wọn. Àwọn àpẹẹrẹ díẹ̀ nínú ìyàtọ̀ yìí nìyí:
1. Bakteriophage
Àwọn fáírọ́ọ̀sì Bacteriophages, tàbí phages, jẹ́ àwọn fáírọ́ọ̀sì tí ó ń kó àkóràn bá bakitéríà. Wọ́n ní ìpele ìgbésí ayé méjì pàtàkì: lytic àti lysogenic.
- Ìyípo Lytic: Nínú ìyípo lytic, àwọn phages gba agbára ẹ̀rọ sẹ́ẹ̀lì bakitéríà láti mú àwọn fáírọ́ọ̀sì tuntun jáde, èyí tí ó yọrí sí ìfọ́sí sẹ́ẹ̀lì bakitéríà àti ìtújáde àwọn phage tuntun.
- Ìyípo Lysogenic: Nínú ìyípo lysogenic, a máa ń so DNA phage pọ̀ mọ́ genome bakiteria a sì máa ń ṣe àtúnṣe rẹ̀ pẹ̀lú DNA bakiteria. phage náà máa ń dúró títí tí àwọn ipò kan yóò fi mú kí ó wọ inú ìyípo lytic.
2. Àrùn Retrovirus
Àwọn àrùn Retrovirus, bíi HIV, ní ìpele ìgbésí ayé àrà ọ̀tọ̀ kan tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìsopọ̀ DNA fáírọ́ọ̀sì sínú genome ti sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò. Èyí ń jẹ́ kí fáírọ́ọ̀sì náà fara pamọ́ sínú genome olùgbàlejò kí ó sì tún ara rẹ̀ ṣe pẹ̀lú DNA olùgbàlejò, èyí tí ó ń fa àwọn àkóràn onígbà díẹ̀ tí ó ṣòro láti tọ́jú.
3. Àwọn kòkòrò àrùn RNA pẹ̀lú ìdààmú odi
Àwọn kòkòrò àrùn RNA tí wọ́n ní ìpìlẹ̀ àìlera, bí i àwọn kòkòrò àrùn influenza, máa ń gbé enzyme RNA polymerase tiwọn láti ṣe àkójọ RNA tí kò dára (mRNA) láti inú àwọn kòkòrò àrùn RNA tí kò dára wọn. Èyí yàtọ̀ sí àwọn kòkòrò àrùn RNA tí wọ́n ní ìpìlẹ̀ àìlera rere, tí àwọn kòkòrò àrùn RNA tí wọ́n jẹ́ host cell lè lò ní tààrà gẹ́gẹ́ bí mRNA.
Àwọn Àbájáde Ìbísí Kòkòrò Àrùn
Ilana ti ibisi kokoro arun ni awọn ipa pataki oriṣiriṣi lori ilera eniyan, ẹranko ati eweko, ati fun eto-aye gbogbo.
1. Àwọn àrùn àti Àjàkálẹ̀-àrùn
Ìbísí àwọn kòkòrò àrùn tó gbéṣẹ́ àti tó yára lè fa àjàkálẹ̀ àrùn àti àjàkálẹ̀ àrùn. Àpẹẹrẹ tó hàn gbangba jùlọ ni àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 tí kòkòrò àrùn SARS-CoV-2 fà. Agbára kòkòrò àrùn náà láti ṣẹ̀dá kíákíá àti láti tàn kálẹ̀ láàárín àwọn ènìyàn mú kí ó jẹ́ ewu pàtàkì sí ìlera gbogbo ènìyàn.
2. Àìfaradà Oògùn
Àwọn ìyípadà tí ó bá wáyé nígbà ìyípadà fáírọ́ọ̀sì lè yọrí sí ìfarahàn àwọn onírúurú fáírọ́ọ̀sì tí kò lè fara da oògùn. Èyí jẹ́ ìpèníjà pàtàkì nínú ìtọ́jú àwọn àkóràn fáírọ́ọ̀sì bíi HIV àti hepatitis C, níbi tí àwọn fáírọ́ọ̀sì tí kò lè fara dà le dín ìṣiṣẹ́ fáírọ́ọ̀sì kù.
3. Ìtọ́jú Àìsàn Jínó àti Àjẹ́sára
Lílóye àwọn ọ̀nà ìbísí àrùn ti mú kí a lè ṣe àgbékalẹ̀ ìtọ́jú ìran àti àjẹsára. Àwọn kòkòrò àrùn tí a ti yípadà lè lo láti fi àwọn jínì ìtọ́jú fún àwọn sẹ́ẹ̀lì aláìsàn, àti pé àwọn àjẹsára kòkòrò àrùn tí a ti dínkù tàbí tí a ti mú ṣiṣẹ́ lè mú kí agbára ìdènà àrùn náà lágbára láìfa àrùn.
Ipari
Ìbísí kòkòrò àrùn jẹ́ ìlànà tó díjú tó ní í ṣe pẹ̀lú ìbáṣepọ̀ tó gbòòrò láàárín àwọn kòkòrò àrùn àti àwọn sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìyàtọ̀ wà nínú àwọn ọ̀nà ìbímọ láàárín àwọn oríṣiríṣi kòkòrò àrùn, gbogbo kòkòrò àrùn náà ń tẹ̀lé ìlànà ìpìlẹ̀ ti ìsopọ̀mọ́ra, wíwọlé, ìbísí, ìṣọ̀kan, àti ìtújáde. Òye pípéye nípa àwọn ìlànà wọ̀nyí ṣe pàtàkì fún ṣíṣe àgbékalẹ̀ àwọn ọgbọ́n tó gbéṣẹ́ fún ṣíṣàkóso àwọn àkóràn kòkòrò àrùn, ìtọ́jú àwọn àrùn kòkòrò àrùn, àti lílo àwọn kòkòrò àrùn fún àwọn ohun èlò ìmọ̀-ẹ̀rọ tó ṣe àǹfààní. Ìbísí kò fi àwọn ohun ìyanu ìṣẹ̀dá hàn nìkan, ó tún ń pè wá níjà láti máa wá àwọn ojútùú tuntun sí àwọn ewu kòkòrò àrùn lọ́jọ́ iwájú.
