Matlotlo a Lik'hemik'hale a Lintho tsa Lefatše tsa Alkaline
Dielemente tsa lefatshe la alkaline ke sehlopha sa dielemente tse tafoleng ya nako le nako tse sehlopheng sa IIA (sehlopha sa 2), e leng beryllium (Be), magnesium (Mg), calcium (Ca), strontium (Sr), barium (Ba), le radium (Ra). Sehlopha sena se bitswa "lefatshe la alkaline" hobane di-oxide tsa tsona ke tsa motheo (alkaline) mme matsatsing a pele a k'hemistri di ne di atisa ho fumanwa dimineraleng tsa "lefatshe" (majwe). Ho ya ka pono ya dikhemikhale, dielemente tsa lefatshe la alkaline di tsebahala ka ho ba le dielektrone tse pedi tsa valence kahoo di atisa ho theha di-ion ka tjhaja ya +2. Thepa ena ke ya bohlokwa ho reactivity, mefuta ya dibofo, le dipaterone tsa karabelo tse ikgethang lelapeng lena la dielemente.
1. Tlhophiso ea lielektrone le linomoro tsa ho ntša oksijene
Ka kakaretso, likarolo tsa lefats'e tsa alkaline li na le sebopeho sa elektrone sa kantle sa ns². Sena se bolela hore li na le lielektrone tse peli tsa valence khetleng ea tsona e ka ntle. Kaha li tsitsitse haholoanyane ha li fihlela sebopeho se setle sa khase, likarolo tsena li atisa ho lahleheloa ke lielektrone tse peli ha li arabela, li etsa cation ea M²⁺. Ka hona, palo e tloaelehileng le e tsitsitseng ea oxidation bakeng sa likarolo tsa lefats'e tsa alkaline ke +2.
Tloaelo ea ho theha li-ion tsa +2 e etsa hore metsoako ea lefats'e ea alkaline hangata e be ionic, haholo-holo bakeng sa likarolo tse boima joalo ka Ca, Sr, le Ba. Leha ho le joalo, likarolo tse nyane joalo ka Be li na le thepa e fapaneng hanyane; metsoako ea tsona e atisa ho ba le covalent haholoanyane ka lebaka la ho ba le polarizability e phahameng.
2. Matla a Ionization le Reaction
Ho arabela ha dielemente tsa lefatshe tsa alkaline ho eketseha ho tloha hodimo ho ya tlase ho sehlopha. Sena se amana le ho eketsa radius ya athomo le ho fokotseha ha matla a ionization. Ha o ntse o theohela tlase, dielektrone tsa valence di hole le nucleus mme di tloswa habonolo, kahoo element e fetoha karabelo e eketsehileng.
Tatellano e akaretsang ea mekhoa ea reactivity ke:
Eba < Mg < Ca < Sr < Ba < Ra
Leha ho le jwalo, ho lokela ho hlokomelwa hore beryllium e ikgetha ebile ha e arabele hakaalo ho feta ditho tse ding. Ha e arabele ka potlako le metsi tlasa maemo a tlwaelehileng hobane lera le lesesaane la oxide le bopa le sireletsang bokahodimo ba yona. 3. Karabelo ka Metsi E nngwe ya dibopeho tse ikgethang tsa dimethale tsa lefatshe tsa alkaline ke bokgoni ba tsona ba ho arabela le metsi, le hoja e se ka potlako jwalo ka dimethale tsa alkali (sehlopha sa 1). - Be: hoo e batlang e sa arabele le metsi ka lebaka la lera le tsitsitseng la BeO. - Mg: e arabela butle haholo le metsi a batang, empa e arabela ka potlako le metsi a chesang kapa mouoane. - Ca, Sr, Ba: e arabela ka metsi a batang ho hlahisa dihydroxide le kgase ya haedrojene. Mehlala ya dikarabelo: - Bakeng sa calcium: Ca(s) + 2H₂O(l) → Ca(OH)₂(aq) + H₂(g) - Bakeng sa magnesium ka mouoane: Mg(s) + H₂O(g) → MgO(s) + H₂(g) Dikarabelo tsena di bontsha hore dimethale tsa lefatshe tsa alkaline ke di-reducer tse matla haholo, hobane di ka fokotsa metsi ho ba kgase ya haedrojene. 4. Likarabelo tse nang le Oksijene le Oxide Sebopeho Dikarolo tsa lefatshe tsa alkaline hangata di arabela le oksijene ho etsa di-oxide. Sehlahiswa sa mantlha hangata ke oxide e bonolo (MO). Leha ho le jwalo, dielemente tse boima le tsona di ka etsa di-peroxide. - Mg + O₂ → MgO - 2Ca + O₂ → 2CaO (ya mantlha) - Ba e atisa ho theha BaO₂ (peroxide) tlasa maemo a itseng: Ba + O₂ → BaO₂ Bohlokwa ba di-oxide bo eketseha ho tloha hodimo ho ya tlase. BeO ke amphoteric (e ka ba acidic le ya motheo), MgO ke ya motheo o fokolang, ha CaO, SrO, le BaO di le tsa motheo haholo mme di arabela le metsi ho etsa di-hydroxide. 5. Sebopeho sa Hydroxide le Basicity Di-hydroxide tsa lefatshe tsa alkaline di na le foromo e akaretsang M(OH)₂. Matla a motheo le ho qhibiliha ha di-hydroxide di eketseha ho tloha hodimo ho ya tlase ho sehlopha: - Be(OH)₂: amphoteric, ha e qhibilihe hantle. - Mg(OH)₂: motheo o fokolang, ho qhibiliha ho tlase (ho tsejoang e le "lebese la magnesia" bakeng sa li-antacid). - Ca(OH)₂: e qhibiliha hanyane, e tsejoang e le lime e slaked. - Sr(OH)₂ le Ba(OH)₂: metheo e qhibilihang haholoanyane le e matla. Keketseho ena ea ho qhibiliha e susumetsoa ke ho fokotseha ha matla a lattice le liphetoho tsa matla a hydration. Ka kakaretso, bakeng sa li-hydroxide tsa sehlopha sa 2, ho qhibiliha hoa theoha hobane matla a lattice a fokotseha haholo ho feta ho fokotseha ha matla a hydration. 6. Likarabelo ka Halogens le Halide Formation Litšepe tsa lefats'e tsa alkaline li arabela le li-halogens (F₂, Cl₂, Br₂, I₂) ho theha li-ionic halides ka foromo ea MX₂. Mehlala: - Mg + Cl₂ → MgCl₂ - Ca + Br₂ → CaBr₂ Li-halide tsa lefats'e la alkaline hangata ke tsa ionic 'me li na le lintlha tse phahameng tsa ho qhibiliha. Leha ho le joalo, ho na le mekhelo ea bohlokoa: BeCl₂ e na le covalent e ngata 'me e ka etsa meaho ea polymeric. Ho phaella moo, ho qhibiliha ha li-halide hoa fapana; mohlala, CaF₂ ha e qhibilihe hantle ka lebaka la matla a eona a phahameng a lattice. 7. Likarabelo tse nang le Li-acid le Thepa e le Li-Decrease Halide tsa lefats'e la alkaline hangata li arabela le li-acid ho hlahisa letsoai le khase ea haedrojene, e leng se bontšang karolo ea tsona e le li-decrease agents. Mehlala: - Mg(s) + 2HCl(aq) → MgCl₂(aq) + H₂(g) - Ca(s) + H₂SO₄(aq) → CaSO₄(s) + H₂(g) Karabelo ea calcium ka sulfuric acid e ka liehisoa ka lebaka la ho thehoa ha lera la CaSO₄ le sa qhibiliheng hantle. Ka kakaretso, ha sehlopha se le tlase, karabelo e potlakileng ka li-acid hobane tšepe e oxidiswa habonolo. 8. Sebopeho sa Matsoai a Carbonate, Sulfate, le Nitrate Matsoai a alkaline earth a na le mokhoa o ikhethang oa ho qhibiliha: a) Carbonate (MCO₃) Li-carbonate tsa alkaline earth hangata li thata ho qhibiliha ka metsing, haholo-holo CaCO₃, SrCO₃, le BaCO₃. MgCO₃ le eona e thata ho qhibiliha. CaCO₃ e atile haholo e le lejoe la mokoetla, 'mabole le calcite. Likhabonete tsena lia bola ha li futhumatsoa: - CaCO₃(s) → CaO(s) + CO₂(g) b) Sulfate (MSO₄) Ho qhibiliha ha sulfate ho fokotseha ho tloha holimo ho ea tlase: - MgSO₄ e qhibiliha hantle, - CaSO₄ e qhibiliha hanyane, - BaSO₄ ha e qhibilihe hantle (hangata e sebelisoa lits'ebetsong tsa x-ray e le mokhoa oa ho bapisa hobane e bolokehile ebile ha e qhibilihe). c) Nitrate (M(NO₃)₂) Li-nitrate tsa alkaline earth hangata lia qhibiliha metsing. Ha li futhumatsoa, li-nitrate tsena li atisa ho bola ho ba li-oxide, naetrojene dioxide, le oksijene: - 2Ca(NO₃)₂ → 2CaO + 4NO₂ + O₂ 9. Li-complexes le Thepa ea Amphoteric ea Beryllium Beryllium ke setho se khelohileng ka ho fetisisa. Ka lebaka la boholo ba eona bo bonyenyane le tjhaja e phahameng ea +2, Be²⁺ e na le matla a maholo a polarizing kahoo metsoako ea eona e na le covalent e ngata. Be(OH)₂ le BeO ke amphoteric, di kgona ho arabela ka di-acid le metheo ka bobedi: - Ka di-acid: Be(OH)₂ + 2HCl → BeCl₂ + 2H₂O - Ka metheo e matla (e etsang di-complex tsa beryllate): Be(OH)₂ + 2OH⁻ → [Be(OH)₄]²⁻ Dibopeho tsena tse rarahaneng di bontsha hore k'hemistri ya beryllium e tshwana haholo le ya di-nonmetal tse ding ho feta ya di-alkaline earth metals tse ding. 10. Qetello Dibopeho tsa dikhemikhale tsa dielemente tsa alkaline earth di susumetswa haholo ke sebopeho sa tsona sa di-electron tsa ns² se etsang hore di tsitse ka sebopeho sa di-ion tsa M²⁺. Reactivity e eketseha ho tloha ho Be ho ya ho Ba ha matla a ionization a fokotseha. Di arabela ka metsi, di-acid, di-halogen, le oksijene ka mokgwa o ikgethang: ho etsa di-oxide, di-hydroxide, le matswai a ionic. Ho feta moo, diphetoho ho qhibiliheng ha metsoako e kang di-hydroxide, di-carbonate, le di-sulfate di bontsha mekgwa ya bohlokwa ya nako le nako tlhahlobong ya dikhemikhale. Har'a tsona, beryllium e ikhetha ka thepa ea eona ea amphoteric le mekhoa e matla ea covalent. Ho utloisisa litšobotsi tsa lik'hemik'hale tsa litšepe tsa alkaline earth ho bohlokoa eseng feela khopolo-taba ea linako tse itseng empa hape le ts'ebelisong ea indasteri, tikoloho le ea letsatsi le letsatsi - mohlala, ka lime (CaO/Ca(OH)₂), liminerale tsa carbonate, Mg(OH)₂ antacids, esita le BaSO₄ merianeng.