A'afiaga o le fa'avevela o le lalolagi i afā

A'afiaga o le Fa'avevela o le Lalolagi i Afa

O le fa'avevela o le lalolagi o se tasi lea o mataupu sili ona faigata i le siosiomaga o lenei seneturi. O le si'itia o le vevela masani o le Lalolagi ona o le fa'ateleina o kasa fa'avevela—e pei o le carbon dioxide (CO₂), methane (CH₄), ma le nitrous oxide (N₂O)—ua suia ai le faiga o le tau i se tulaga lautele. O se tasi o aafiaga e masani ona talanoaina o suiga i mamanu ma le malosi o afa. O le fesili: e fa'apefea ona a'afia e le fa'avevela o le lalolagi le tutupu mai o afa, ma o a ni taunuuga mo tagata ma le siosiomaga?

Malamalama i afa ma le malosi i le ea

O afa o se taunuuga o se fegalegaleaiga faigata i le va o le vevela, ausa o le vai, le mamafa o le ea, ma le malosi o le matagi. I se faaupuga faigofie, e fausia afa pe a oso aʻe le ea mafanafana ma susu, ma malulu, ona faaputuputu lea i ao. O lenei faaputuputuga e faasaoloto ai le vevela lilo e fafaga ai le faiga o afa, faamalosia ai le ea e alu aʻe i luga ma maua ai timuga mamafa, uila, ma matagi malolosi.

A o si'itia le vevela o le lalolagi, e mafai e le ea ona taofia le tele o le ausa vai. I le itu faaletino, o le si'itia o le vevela i le 1°C e mafai ai e le ea ona taofia le tusa ma le 7% o le tele o le ausa vai (e fa'atatau i le sootaga a Clausius–Clapeyron). E taua tele lenei mea aua o le ausa vai o le "mea mata" autu lea mo timuga mamafa ma afa malolosi. I se isi faaupuga, o le fa'avevela o le lalolagi e le gata ina si'itia ai le vevela—ae suia ai fo'i le tele o le vai i le ea ma le auala e fealua'i ai le malosi i totonu o faiga o le tau.

Ua fa'ateleina le tele ma le malosi o timuga mamafa

O se tasi o fa'ailoga sili ona malosi o le fa'avevela o le lalolagi o le fa'ateleina lea o timuga tetele. A sili atu le susū o le ea, e mafai e afa ona maua ai ni timuga tetele i se taimi pu'upu'u. E masani ona va'aia lenei mea i lologa fa'afuase'i i totonu o taulaga ma mauga, pe a le mafai e alavai ona taulimaina le tafe fa'afuase'i mai o le vai.

O le faʻateleina o le malosi o timuga e faʻateleina ai foʻi le lamatiaga o faʻalavelave faʻafuaseʻi: sologa o le eleele, paʻū o auvai, faʻaleagaina o atinaʻe, ma le faʻaleagaina o punaʻoa o vai mama. O le tele o itulagi ua oʻo nei i se mamanu o le "timu e seasea ona toʻulu, ae a oʻo mai, e matua mamafa lava." O le tuʻufaʻatasiga o vaitaimi umi o le mago ma timuga tetele e faʻateleina ai le atuatuvale i faʻatoʻaga, aua e faʻamaʻaʻa le eleele pe a mago ma e le mafai ona mitiia lelei le vai pe a oʻo mai timuga mamafa.

Afā malolosi: afa malolosi, ae le o taimi uma e sili atu

A talanoa e uiga i afa tetele e pei o afa malolosi, afa malolosi, po o afā tetele, o le aafiaga o le faʻavevela o le lalolagi e masani ona faʻafaigofieina e pei o le "tele o afa." Peitaʻi, o le mea moni e sili atu ona lavelave. E tele suʻesuʻega o loʻo fautua mai ai o le faʻavevela o le lalolagi e masani ona faʻateleina ai le malosi o afa malolosi—aemaise lava o afa malolosi—e ui lava e le o taimi uma e faʻateleina ai le aofaʻi atoa i itulagi uma.

E maua e afa o le teropika lo latou malosi mai luga o le sami mafanafana. A o siitia le vevela o le sami, e tele atu le malosi e maua e faamalosia ai le afa, ma faateleina ai le saoasaoa o matagi ma timuga i le ogatotonu o le afa. E le gata i lea, o le ea mafanafana e faateleina ai le gafatia o le ausa o le vai, lea e pa'ū ifo o ni timuga mamafa. O le i'uga, o afa o aso nei e masani ona tauaveina ni "avega vai" tetele, ma mafua ai ona sili atu ona ogaoga lologa i le talafatai ma le atunuu.

Ua faateteleina ai afa i le talafatai le si'itia o le sami

O le fa'avevela o le lalolagi e mafua ai fo'i ona si'itia le maualuga o le sami e ala i ni auala autū se lua: o le fa'alauteleina o le vai o le sami ma le liusuavai o aisa i luga o le laueleele (aisa ma aisa). O lenei si'itia o le maualuga o le sami e fa'ateteleina ai le a'afiaga o afa i le talafatai ona o galu tetele e fa'ateleina ma o'o atu i uta.

E tusa lava pe tumau pea le malosi o afa, o le maualuga o le sami e faʻateleina ai le ono lolovaia o le talafatai. O le tuʻufaʻatasiga o galu tetele, galu tetele, ma timuga mamafa e mafai ona faʻaleagaina ai aai i le talafatai: ua motusia uafu, ua lofia fesoʻotaʻiga eletise, ua sosolo atu le vai masima i totonu o le vaipuna, ma ua matuā vaivai nofoaga tetele.

Suiga i le vaitau o ala o le nofoaafi ma afa

E mafai e le fa'avevela o le lalolagi ona suia mamanu o le tafega o le ea ma le sami, ma ono suia ai ala ma le taimi e tutupu ai afa. I nisi nofoaga, e ono umi atu afa pe a latou agai atu i nofoaga maualuluga a'o fa'alauteleina atu sami mafanafana i vaega sa malūlū muamua. O lona uiga o vaega sa seasea a'afia muamua i afa e ono amata ona feagai ma le fa'ateleina o le lamatiaga.

E le gata i lea, o suiga i mamanu o matagi i le lalolagi atoa e mafai ona aʻafia ai le wind shear (le suiga o le saoasaoa/itu o le matagi e tusa ai ma le maualuga). O le wind shear maualuga e masani ona taofia ai le fausiaina o afa, ae o le shear maualalo e faafaigofie ai le tuputupu aʻe o afa. O le faʻavevela o le lalolagi e fegalegaleai ma suiga faanatura e pei o El Niño ma La Niña, o lea e mafai ai ona eseese aafiaga i le va o itulagi ma vaitaimi.

Afā, asiosio, ma le tau vevela tele

Mo afa malolosi i le lotoifale, e aofia ai afa malolosi e ono mafua ai afa malolosi, e sili atu ona lavelave le sootaga ma le fa'avevela o le lalolagi. O le fa'avevela e fa'ateleina ai le malosiaga o le convective potential (CAPE), lea e mafai ona lagolagoina ai afa malolosi. Peita'i, o le fausiaina o afa malolosi e a'afia fo'i e le sologa lelei o le matagi ma fa'atulagaga fa'apitoa o le ea, o lea la o le aga masani o afa malolosi i se taimi umi e le faigofie e pei o le "o le a fa'ateleina i soo se mea."

Peita'i, o le tele o itulagi ua va'aia le fa'ateleina o timuga mamafa tele mai faititili. E le gata ona o le tele o afa e agi soo, ae ona o afa ta'itasi e mafai ona aumaia ai ni timuga malolosi ona o le maualuga o le susū o le ea.

A'afiaga i le tamaoaiga ma agafesootai: tele o fa'aleagaina

O aafiaga o le fa'avevela o le lalolagi i afā e lē gata i fuainumera o le tau, ae fa'apea fo'i i aafiaga moni i tagata. O a'ai fa'aonaponei e tele fo'i mea e lē mafai ona sosolo i ai le vai e pei o le sima ma le 'apameme, lea e fa'avavevave ai le tafe o le vai i taimi o timuga mamafa. O atina'e eletise ma feso'ota'iga e vaivai fo'i i matagi malolosi ma lologa. O se taunuuga, o afā malolosi e masani ona mafua ai le motusia lautele o le eletise, fa'alavelave i felauaiga, ma e o'o lava i fa'alavelave i auaunaga tau soifua maloloina.

Ua aʻafia le vaega o faʻatoʻaga i le faʻaleagaina o faʻatoʻaga e mafua mai i le matagi, lologa, solo o le eleele, ma le faʻateleina o faʻamaʻi o laʻau e mafua mai i le maualuga o le susū. I nofoaga i le talafatai, e feagai le au faifaiva ma tulaga lamatia tetele i le saogalemu ma le itiiti o aso i le sami. I le taimi nei, o vaega vaivai—e pei o nuʻu e maualalo tupe maua, tagata matutua, ma i latou e nonofo i fale le lava—e sili ona aʻafia ona o le le lava o le avanoa i le puipuiga ma le toe faʻaleleia pe a uma le faʻalavelave.

Fetuunaiga: fa'aitiitia o le lamatiaga, aua le fa'atali mo se fa'alavelave

Talu ai ua uma ona tupu le fa'avevela o le lalolagi ma o le a fa'aauau pea mo le tele o tausaga e tusa lava pe fa'aitiitia le fa'aleagaina o le siosiomaga, o le fetu'una'iga e taua tele. O fuafuaga fetu'una'iga e aofia ai le fa'aleleia atili o faiga lapata'iga vave, fa'afouina o tulaga fa'atonuina o fale e tete'e atu ai i matagi ma lologa, ma le fa'aleleia atili o alavai i totonu o le taulaga e tete'e atu ai i timuga tetele. I le talafatai, o le puipuiga e mafai ona aofia ai le toe fa'aleleia o magrove, fausiaina o auvai fuafuaina, ma le fuafuaina o le avanoa e 'alofia ai atina'e i vaega e masani ona a'afia i afa.

E taua tele fo'i le sauniuni o le nu'u: a'oa'oga e fa'anofoesea tagata, fuafuaga fa'afuase'i mo aiga, ma le fa'amaopoopoina o matagaluega eseese mo le vave tali atu i fa'alavelave fa'afuase'i. O le fetu'una'iga lelei e masani ona tu'ufa'atasia ai fofo fa'alenatura (e pei o avanoa lanumeamata ma nofoaga e ulufia ai tagata) ma le inisinia o atina'e.

Fa'aitiitia: fo'ia le pogai o le fa'afitauli

E lē lava le fetuutuuna’i pe afai o lo’o fa’aauau pea ona si’itia le fa’asa’olotoina o kasa fa’avevela. O le fa’aitiitia—o le fa’aitiitia o fa’asa’olotoina ma le fa’ateleina o le fa’asaoina o le kaponi—e taua tele i le fa’atapula’aina o le fa’avevela o le lalolagi. O le suiga o le malosiaga mai suau’u fa’avae i le malosiaga fa’afouina, fa’aaogā lelei o le malosiaga, felauaiga e maualalo le fa’asa’olotoina o kasa, ma le puipuiga o vaomatua ma fanua oneone o ni fuafuaga autū ia.

I le faʻatapulaʻaina o le siʻitia o le vevela o le lalolagi, tatou te faʻatapulaʻaina ai foʻi le ono faʻateteleina o afa malolosi i le lumanaʻi. E le gata ina faʻasaoina ai le siosiomaga ae faʻaitiitia ai foʻi le avega tau tamaoaiga ma le leiloa o ola mai faʻalavelave faʻafuaseʻi ma ogaoga.

I'uga

O le fa'avevela o le lalolagi e a'afia ai le tutupu o afā e ala i le si'itia o le vevela ma le susū o le ea, le fa'avevela o le fogātai, ma le si'itia o le sami. O a'afiaga e sili ona manino o le fa'ateleina o timuga mamafa, le ono tula'i mai o afā malolosi, ma le fa'ateleina o lologa i le talafatai ona o galu tetele i luga o le maualuga o le sami. E ui e le o ituaiga uma o afā o le a fa'atupula'ia tutusa le aofa'i, ae o fa'amaoniga e fa'ailoa mai ai o lo'o fa'atupula'ia le lamatiaga o le tau mata'utia.

I le feagai ai ma lenei mea moni, e manaʻomia e le lalolagi ona agai i luma i ni auala se lua i le taimi e tasi: o le fetuutuunaʻi e puipuia ai nuʻu mai afa mataʻutia o loʻo faʻatupulaʻia, ma le faʻaitiitia o le vevela e taofia ai le faʻateleina o le vevela. Faatasi ai ma le tuʻufaʻatasiga saʻo o faiga faʻavae, faʻafouga faʻatekonolosi, ma suiga o amioga, e mafai ona faʻaitiitia ai aʻafiaga o afa mataʻutia—ma e mafai lava ona i ai se lumanaʻi saogalemu.

Taofi faamatalaga