Fa'ailoga o Atina'e Tamaoaiga e Ese Mai le GDP
Mo le tele o tausaga, o le Gross Domestic Product (GDP) o le fua sili ona lauiloa mo le iloiloina o le "faatinoga" tau tamaoaiga a se atunuu. E fuafua e le GDP le aofaʻi o oloa ma auaunaga na gaosia i se vaitaimi atofaina. E taua lenei fuainumera aua e maua ai se vaaiga lautele o le tele o gaoioiga tau tamaoaiga, tuputupu aʻe, ma tupe maua a le malo. Peitaʻi, o loʻo faʻatupulaʻia le aofaʻi o tagata atamamai i le tamaoaiga ma tagata faia tulafono o loʻo iloa e le lava le GDP e puʻeina atoatoa ai le atinaʻeina o le tamaoaiga. E mafai ona siʻitia le GDP aʻo faʻaletonu le tulaga lelei o le olaga, faʻalauteleina le le tutusa, pe faʻaleagaina le siosiomaga. O le mea lea, o loʻo faʻaaogaina ai isi faʻailoga e faʻaopoopo—ma faʻasaʻo ai foʻi—le auala tatou te iloiloina ai le alualu i luma.
O fa'ailoga nei e masani ona fa'aaogaina o le atina'eina o le tamaoaiga e ese mai le GDP, fa'atasi ai ma mafua'aga e taua ai nei fa'ailoga.
1. GDP i le tagata ma le aofaʻi o tupe maua a le atunuʻu (GNI)
E ui o loʻo fesoʻotaʻi pea ma le GDP, ae e masani ona manatu o le GDP i le tagata e sili atu ona aoga nai lo le GDP atoa aua e amanaʻia ai le faitau aofaʻi. O se atunuʻu e tele lana GDP e le faʻapea ai o lona uiga o loʻo manuia ona tagata pe afai e matua tele lava le faitau aofaʻi. Peitaʻi, e iai foʻi tapulaʻa o le GDP i le tagata: e naʻo le averesi, e le o se faʻailoga o le tufatufaina atu o tupe maua.
E le gata i lea, o loʻo i ai le Gross National Income (GNI), lea e fuaina ai tupe maua e tagatanuʻu (e aofia ai i latou mai fafo), ae le naʻo le gaosiga i totonu o tuaoi o le atunuʻu. E aoga le GNI mo atunuʻu e tele a latou tupe maua mai fafo, tupe teufaafaigaluega mai fafo, pe o loʻo i ai tagatanuʻu o loʻo galulue i fafo.
2. Fa'asinomaga o Atina'e o Tagata (HDI)
O le Human Development Index (HDI) o se fa'ailoga tu'ufa'atasi e fua ai le atina'e i vaega autū e tolu:
1) Soifua Maloloina (fuafuaga o le olaga),
2) A'oa'oga (umi o le a'oga ma le umi e fa'amoemoeina o le a'oga),
3) Tulaga o le soifuaga (tupe maua a le tagata).
E fesoasoani le HDI e vaʻai i le atinaʻe o se faʻagasologa o le faʻateleina o le gafatia o tagata, ae le na o le faʻalauteleina o le gaosiga o le tamaoaiga. E mafai e atunuʻu e lua e tutusa le GDP i le tagata ona i ai ni HDI eseese, mo se faʻataʻitaʻiga, ona o le eseesega o le avanoa i aʻoaʻoga ma le soifua maloloina.
3. Tulaga o le Mativa ma le Mativa e Tele ona Itu
E lē fa'aitiitia otometi le mativa e le tuputupu a'e o le tamaoaiga. O le mea lea, o fa'ailoga e pei o le pasene o ē matitiva ma le laina o le mativa e taua tele i le iloiloina pe o le atina'e e moni lava e aofia ai tagata uma.
E le gata i lea, o le tele o faʻalapotopotoga o loʻo faʻaaogaina nei le Multidimensional Poverty Index (MPI), lea e le gata ina fuaina ai le le lava o tupe maua ae faʻapea foʻi le le lava o aʻoaʻoga, soifua maloloina, fale, tumama, vai mama, ma le avanoa i le eletise. O le MPI e maua ai se ata moni o le tulaga lelei o le soifuaga o loʻo oʻo i ai aiga—ma faʻailoa mai ai vaega faʻavae e manaʻomia ona faʻamuamua.
4. Le Tutusa o Tupe Maua ma le Tamaoaiga (Gini Coefficient)
E mafai ona maualuga le tuputupu aʻe o le GDP, ae e ono faʻapitoa lava faʻamanuiaga i nisi vaega. O le Gini coefficient o le fua e masani ona faʻaaogaina mo le le tutusa o tupe maua. O le maualuga o le Gini value e faʻaalia ai le lautele o le le tutusa.
E tāua le lē tutusa auā e aʻafia ai le mautu faʻaagafesootai, avanoa tau tamaoaiga, ma le fegalegaleaʻiga faʻaagafesootai. O le lē tutusa tele e mafai ona faʻalavelaveina ai le atinaʻe i se taimi umi, mo se faʻataʻitaʻiga, e ala i le faʻatapulaʻaina o le avanoa i aʻoaʻoga lelei i se vaega toʻaitiiti o le faitau aofaʻi.
5. Fuainumera o le Leai o ni Galuega ma le Tulaga Lelei o Galuega
O le atina'eina o le tamaoaiga e mafai ona fa'atupuina ai avanoa lautele mo galuega. O le mea lea, o fua faatatau o le leai o ni galuega, fua faatatau o le le lava o galuega, ma fua faatatau o le auai o le aufaigaluega e masani ona fa'aaogaina o ni fua fa'atatau.
Peita’i, o lo’o fa’ateleina le gauai atu i le tulaga lelei o galuega: pe o galuega aloaia pe le aloaia o lo’o avanoa, pe lava totogi, pe o maua puipuiga fa’aagafesootai, pe talafeagai itula faigaluega, ma pe o mautinoa le saogalemu i le galuega. E mafai ona tuputupu a’e le tamaoaiga, ae afai o le to’atele o le aufaigaluega o lo’o maileia i le vaega e maualalo totogi, o le a le lava le fa’aleleia o le soifua manuia.
6. Gaosiga ma le Fa'atulagaga Tau Tamaoaiga
O isi fa'ailoga taua o le gaosiga o galuega (galuega fa'atino i le tagata faigaluega ta'itasi) ma le aofa'i o mea e gaosia (TFP). O le atina'eina lelei o le tamaoaiga e le na'o le "fa'ateleina o itula faigaluega" po'o "tagata faigaluega fa'aopoopo," ae o le fa'ateleina o le lelei e ala i tekinolosi, pulega, ma mea fou.
E le gata i lea, o suiga i le fausaga o le tamaoaiga—mo se faataitaiga, o le suiga mai faatoaga masani i pisinisi faaopoopo taua ma auaunaga faaonaponei—e masani ona vaaia o ni faailoga o le suiga o le tamaoaiga. O atunuu e faalagolago i oloa mata e vaivai i le fesuisuiai o tau o le lalolagi, ma avea ai le faalauteleina o oloa ma faailoga taua.
7. Fa'ailoga o le Soifua Maloloina ma Mea'ai
E ui o loʻo aofia i se vaega o le HDI, ae e mafai ona suʻesuʻeina auiliili faʻailoga o le soifua maloloina: fua faatatau o le oti o pepe, fua faatatau o le oti o tina, faʻateleina o le faʻaletonu o le soifua maloloina, avanoa i tui puipui, ma le maua o tagata faigaluega tau soifua maloloina. O le atinaʻeina manuia o le tamaoaiga e masani ona o faʻatasi ma le faʻaleleia atili o meaʻai ma auaunaga tau soifua maloloina lautele. I se isi itu, o le tuputupu aʻe le tutusa e mafai ona tuʻua ai faʻafitauli tumau o le soifua maloloina i vaega vaivai.
8. Fa'ailoga o A'oa'oga ma Tomai
O le aʻoaʻoga o le faavae lea o le gaosiga ma le fouga. E ese mai i le averesi o tausaga o aʻoaʻoga, o isi faʻailoga taua e aofia ai le fua faatatau o le lesitalaina i aʻoga, le tulaga lelei o le aʻoaʻoina, le faitau ma le tusitusi ma le numera, ma aʻoaʻoga faʻapitoa. E mafai e se atunuʻu ona ausia tupe maua siʻitia, ae afai e tuai le tulaga lelei o aʻoaʻoga, o le a faʻavaivaia lona tauvaga i se taimi umi.
9. Avanoa i Atina'e Fa'avae ma Auaunaga
E mafai fo'i ona va'aia le atina'e e ala i le maua e tagata o auaunaga fa'avae: eletise, vai mama, tumama, initaneti, felauaiga, ma fale talafeagai. O atina'e tetele e le gata ina fa'afaigofieina ai gaioiga tau tamaoaiga ae fa'ateleina ai fo'i avanoa. Mo se fa'ata'ita'iga, o le maua tutusa o le initaneti e mafai ona tatala ai maketi ma fa'alautele ai avanoa faigaluega, aemaise lava i nofoaga sa tu'ufua.
10. Fa'ailoga o le Siosiomaga ma le Fa'aauauina
E lē fa’aitiitia e le GDP le fa’aleagaina o le si’osi’omaga. Afai e tātu’u vaomatua pe fa’ateleina le fa’aleagaina o le si’osi’omaga, e ono si’itia le GDP ona o le fa’ateleina o gaioiga tau tamaoaiga, ae o le tulaga lelei o le soifuaga i se taimi umi e fa’aitiitia. O le mea lea, o fa’ailoga e pei o le fa’asa’olotoina o le kaponi i le tagata, le tulaga lelei o le ea, le fa’aleagaina o vaomatua, ma le fa’asinomaga o lamatiaga o le tau e taua tele i le iloiloina o atina’e.
O nisi auala e taumafai e faʻaofi ai mea tau siʻosiʻomaga, e pei o le Green GDP, lea e faʻafetaui ai le gaosiga o le tamaoaiga ma tau o le faʻaleagaina o le siʻosiʻomaga. E iai foʻi faʻailoga o tulagavae faʻale-siʻosiʻomaga, lea e faʻatusatusa ai le faʻaaogaina o punaʻoa ma le gafatia o le natura e toe faʻafoʻisia ai.
11. Fa'asinomaga o le Manuia ma le Fiafia Fa'apitoa
I le fa’aopoopoga i fa’ailoga taua, o nisi atunu’u ua amata ona taula’i atu i le soifua manuia fa’apitoa, mo se fa’ata’ita’iga e ala i su’esu’ega i le fa’amalieina o le olaga, lagona o le saogalemu, le lelei o mafutaga fa’aagafesootai, ma le soifua maloloina o le mafaufau. O se fa’ata’ita’iga o le World Happiness Report, lea e tu’ufa’atasia ai fa’amaumauga i le tamaoaiga, lagolago fa’aagafesootai, umi o le soifua maloloina, sa’olotoga, ma manatu i faiga pi’opi’o. E ui o se mea fa’apitoa, ae o lenei fa’ailoga e fesoasoani e pu’eina ai itu o le soifua manuia e masani ona le amana’iaina i fuainumera o gaosiga.
12. Tulaga Lelei o le Pulega ma Fa'alapotopotoga
O faʻalapotopotoga malolosi e faʻaleleia atili ai se siosiomaga faʻafaigaluega, lelei o faiga faʻapulega, mautinoa faaletulafono, ma le puleaina o faiga piʻopiʻo. O faʻailoga e pei o le vaʻaiga i faiga piʻopiʻo, le pule a le tulafono, le aoga o le malo, ma le tulaga lelei o tulafono faatonutonu e aʻafia ai le mafai e se atunuʻu ona ausia le atinaʻe gafataulimaina. O le tuputupu aʻe maualuga e mafai ona vaivai pe afai e lagolagoina e le pulega le lelei.
I'uga
O loʻo tumau pea le GDP o se faʻailoga aoga o gaioiga tau tamaoaiga, ae e le lava lea e fuaina ai le atinaʻe i se tulaga atoatoa. E tatau ona malamalama i le atinaʻeina o le tamaoaiga o se faʻagasologa o le faʻaleleia atili o le tulaga lelei o le soifuaga o tagata: faʻaitiitia le mativa, faʻaleleia atili o le soifua maloloina ma aʻoaʻoga, tuʻuina atu o galuega talafeagai, faʻaitiitia le le tutusa, fausiaina o atinaʻe tutusa, puipuia o le siosiomaga, ma faʻamalosia faʻalapotopotoga. O le mea lea, o le faʻaaogaina o faʻailoga e ese mai le GDP—e pei o le HDI, mativa e tele itu, le Gini index, lelei o galuega, faʻailoga o le siosiomaga, ma le pulega—ua faʻateleina le taua ina ia tulituliloaina e le faiga faʻavae a le malo e le gata i fuainumera o le tuputupu aʻe ae faʻapea foʻi ma le manuia moni ma tutusa.
Afai e manaʻomia, e mafai ona faʻalauteleina lenei tusiga i ni faʻataʻitaʻiga mai Initonesia (e pei o aga masani i le Human Development Index, Gini Ratio, faʻaletonu o le soifua maloloina, ma le faʻasaʻolotoina o le ea), pe faʻaopoopo i ai se siata aotelega mo faʻailoga taʻitasi faʻatasi ai ma ana punaoa faʻamaumauga aloaia (BPS, World Bank, UNDP).