Kev Xav Txog Kev Paub
Hauv keeb kwm ntawm kev xav, lo lus nug txog tib neeg paub li cas yeej ib txwm yog qhov chaw sib cav. Kev paub los qhov twg los? Kev paub ntseeg tau npaum li cas? Qhov tseeb puas yog txiav txim siab los ntawm kev paub dhau los, lossis los ntawm lub peev xwm los xav? Ntawm ntau cov lus teb tau muab, lub tswv yim kev paub - lossis kev xav - nyob hauv txoj haujlwm tseem ceeb. Lub tswv yim no hais tias qhov chaw ntseeg tau tshaj plaws ntawm kev paub yog kev xav: tib neeg lub peev xwm los xav, xav txog, thiab kos cov lus xaus. Hauv lwm lo lus, kev xav ntseeg tau ntseeg tias muaj ntau hom kev paub uas tuaj yeem ua tiav yam tsis tas yuav cia siab rau kev paub dhau los.
Nkag Siab Txog Txoj Kev Xav Txog Kev Paub Txog Lub Tswv Yim
Lub tswv yim ntawm kev paub txog kev xav yog ib qho kev xav txog kev xav uas tuav tias kev xav yog lub cuab yeej tseem ceeb rau kev tau txais kev paub tseeb. Kev xav txog kev xav tsis tas yuav tsis lees txais kev paub txog kev hnov, tab sis nws xav tias nws feem ntau txwv, hloov pauv, thiab txawm tias dag. Yog li ntawd, kev xav txog kev xav nrhiav kev paub tseeb los ntawm cov qauv kev xav sib xws, xws li kev txiav txim siab, cov ntsiab cai ntawm kev xav, thiab cov ntsiab lus uas suav tias yog thoob ntiaj teb.
Hauv lub moj khaum no, kev paub raug suav hais tias muaj tseeb yog tias nws tuaj yeem ua pov thawj tau zoo: nws tuaj yeem piav qhia los ntawm kev xav sib xws, tsis muaj kev sib cav sib ceg thiab ua raws li cov cai ntawm kev xav. Ib qho piv txwv yooj yim ntawm kev paub txog kev xav yog qhov tseeb ntawm lej: "2 + 2 = 4" tsis tas yuav sim los ntawm kev paub dhau los kom suav tias muaj tseeb; nws yog qhov tseeb vim nws cov qauv kev xav.
Keeb Kwm Keeb Kwm ntawm Rationalism
Kev xav txog lub ntsiab lus tau vam meej hauv lub caij nyoog niaj hnub no, tshwj xeeb tshaj yog nyob rau hauv Tebchaws Europe xyoo pua 17th thiab 18th, los teb rau kev txhim kho ntawm kev tshawb fawb thiab kev kub ntxhov ntawm cov thawj coj ib txwm muaj. Cov neeg tseem ceeb hauv kev xav txog lub ntsiab lus niaj hnub no suav nrog René Descartes, Baruch Spinoza, thiab Gottfried Wilhelm Leibniz. Txawm hais tias lawv sib txawv, peb leeg pom zoo tias kev xav tuaj yeem tsim cov kev paub tseeb thiab tseem ceeb.
Txawm li cas los xij, cov hauv paus ntawm kev xav txog lub ntsiab lus yeej muaj peev xwm taug qab mus ntxiv rau Greek philosophy. Piv txwv li, Plato ntseeg tias kev paub tseeb tsis yog los ntawm lub ntiaj teb hloov pauv ntawm kev xav, tab sis yog los ntawm lub ntiaj teb nyob mus ib txhis ntawm cov tswv yim uas nkag mus rau lub hlwb. Lub sijhawm no, Aristotle tau muab kev saib xyuas ntau dua rau kev paub dhau los, tab sis tseem lees paub lub luag haujlwm tseem ceeb ntawm kev xav hauv kev tsim kev paub. Thoob plaws hauv keeb kwm ntev no, kev xav txog lub ntsiab lus tau hloov pauv tas li, sib cav, thiab koom nrog kev sib tham nrog lwm cov kab lig kev cai.
Descartes thiab Kev Ntseeg Siab Los Ntawm Kev Ua xyem xyav
René Descartes feem ntau hu ua leej txiv ntawm kev xav niaj hnub no. Nws nto moo rau nws txoj kev "ua xyem xyav," uas cuam tshuam txog kev nug txhua yam uas yuav ua xyem xyav kom nrhiav tau lub hauv paus tseeb rau kev paub. Nws tau hais tias, kev paub txog kev xav tuaj yeem dag: cov khoom zoo li me me ntawm qhov deb, cov kab ncaj zoo li nkhaus hauv dej, npau suav zoo li muaj tseeb. Yog tias cov kev xav tsis raug, ces kev paub uas raws li lawv tag nrho tuaj yeem raug nug.
Los ntawm qhov kev ua xyem xyav ntawd, Descartes pom ib qho kev paub tseeb: "Cogito, ergo sum" - Kuv xav, yog li ntawd kuv yog. Rau Descartes, qhov tseeb ntawm kev ua xyem xyav ua pov thawj tias nws tab tom xav; thiab yog tias nws tab tom xav, nws muaj nyob ua ib tus neeg xav. Qhov no yog ib qho piv txwv ntawm kev xav: kev paub tseeb tsis yog los ntawm kev soj ntsuam lub ntiaj teb, tab sis los ntawm kev xav ntawm nws tus kheej.
Cov Tswv Yim Uas Muaj Txij Nkawm Thiab Lub Luag Haujlwm Ntawm Cov Tswv Yim
Ib qho ntawm cov yam ntxwv tseem ceeb ntawm kev xav txog lub ntsiab lus yog lub tswv yim tias tib neeg muaj lub tswv yim los ntawm sab hauv. Qhov no tsis tau txhais hais tias txhua yam kev paub yog los ntawm sab hauv, tab sis txhais tau hais tias lub siab muaj lub hauv paus uas tso cai rau nws tsim qee yam kev paub yam tsis tas tos kev paub dhau los. Piv txwv li, cov tswv yim ntawm tus lej, tus kheej, kev xav thiab qhov tshwm sim, lossis lub hauv paus ntsiab lus ntawm kev tsis sib haum xeeb.
Piv txwv li, Leibniz tau sib cav hais tias kev paub dhau los tsuas yog "ua rau" muaj peev xwm uas twb muaj nyob hauv kev xav. Ib yam li pob zeb marble twb muaj qee cov leeg, kev txiav tsuas yog qhia txog cov qauv uas twb muaj lawm. Yog li, qee qhov kev paub tau xav tias yog los ntawm lub peev xwm sab hauv ntawm kev xav, tsis yog los ntawm lub ntiaj teb sab nraud xwb.
Kev rho tawm ua Txoj Kev Tseem Ceeb
Hauv kev xav txog lub ntsiab lus, kev txiav txim siab yog txoj hauv kev tseem ceeb ntawm kev tau txais kev paub: txav mus los ntawm cov ntsiab cai dav dav uas xav tias muaj tseeb rau cov lus xaus tshwj xeeb. Txoj kev no muaj zog vim nws tsim cov lus xaus uas ua raws li kev xav los ntawm nws cov lus cog tseg. Yog tias cov lus cog tseg muaj tseeb thiab kev xav yog qhov tseeb, ces qhov xaus yuav tsum muaj tseeb.
Spinoza txawm sau nws txoj kev coj ncaj ncees zoo li phau ntawv qhia txog geometry, nrog rau cov lus txhais, cov lus tseeb, thiab cov lus pom zoo. Qhov no qhia tau tias nws ntseeg tias kev paub - suav nrog txog tib neeg lub xwm txheej thiab kev coj ncaj ncees - tuaj yeem tsim tau zoo ib yam li lej. Hauv nws daim ntawv zoo tagnrho, kev xav txog kev xav nrhiav kev paub uas muaj qauv, muaj txheej txheem, thiab tsis muaj kev tsis paub meej.
Kev xav thiab qhov tseeb
Rau kev xav txog lub ntsiab lus, qhov tseeb tsis yog tsuas yog "raws li kev paub dhau los," tab sis raws li kev sib haum xeeb thiab kev meej meej ntawm lub tswv yim. Descartes hais txog qhov kev ntsuas ntawm "meej thiab sib txawv": yog tias lub tswv yim raug nkag siab nrog kev meej meej thiab tsis sib xyaw nrog kev tsis meej pem, ces nws tsim nyog raug suav hais tias yog qhov tseeb. Txawm hais tias qhov kev ntsuas no tau raug sib cav, nws qhia txog kev xav txog lub ntsiab lus ntawm kev xav txog qhov tseeb txuas nrog kev txiav txim siab ntawm kev xav.
Txawm li cas los xij, txoj hauv kev no kuj tsa cov lus nug: puas yog txhua lub tswv yim zoo li pom tseeb yeej muaj tseeb? Peb yuav ua li cas thiaj paub tseeb tias kev xav tsis tsim ib lub kaw lus zoo uas qhia tsis tseeb txog lub ntiaj teb? Qhov no yog qhov uas kev sib cav sib ceg ntawm kev xav thiab kev paub dhau los ua qhov tseem ceeb.
Kev Tshuaj Xyuas Txog Empiricism Thiab Modern Synthesis
Kev paub txog tej yam uas muaj los ntawm kev paub dhau los—uas sawv cev los ntawm cov neeg zoo li John Locke, George Berkeley, thiab David Hume—tau thuam kev xav txog tej yam uas muaj los ntawm ...
Qhov kev sib cav no tau mus txog ib qho tseem ceeb hauv kev xav ntawm Immanuel Kant. Kant sim ua kom ob qho no sib xyaw ua ke: nws pom zoo tias kev paub dhau los yog qhov tseem ceeb, tab sis nws kuj hais tias kev paub dhau los tsuas yog ua tau kom nkag siab vim tias kev xav muaj ib qho qauv tshwj xeeb. Yog li, kev xav txog kev xav tau pab txhawb rau kev nkag siab tias kev paub tsis yog "tau txais" los ntawm sab nraud xwb tab sis kuj yog "tsim" los ntawm tib neeg txoj kev xav.
Qhov Tseem Ceeb ntawm Kev Xav Txog Kev Paub Niaj Hnub No
Hauv lub ntiaj teb niaj hnub no, txoj kev xav txog kev paub tseem ceeb hauv ntau qhov chaw. Hauv kev suav lej, kev xav, thiab kev tshawb fawb hauv computer, kev xav txog kev rho tawm yog lub hauv paus tseem ceeb. Hauv kev sib tham txog kev ncaj ncees thiab kev cai lij choj, kev sib cav sib ceg yog qhov tsim nyog los ntsuam xyuas cov ntsiab cai ncaj ncees thiab sib xws. Txawm tias nyob hauv lub neej txhua hnub, lub peev xwm los xav txog qhov tseem ceeb - kev ntsuam xyuas cov laj thawj, zam kev tsis sib haum xeeb, thiab tsim cov lus xaus zoo - yog ib qho kev txawj ntse tseem ceeb.
Nyob rau lub caij nyoog uas muaj cov ntaub ntawv thiab cov ntaub ntawv tsis tseeb ntau dhau, kev siv txoj kev xav los ua ib qho cuab yeej los txheeb xyuas cov lus thov: puas yog ib nqe lus muaj kev sib cav zoo? Puas yog qhov xaus lus ua raws li cov lus cog tseg? Puas muaj kev ua yuam kev lossis kev hloov pauv kev xav? Kev xav txog kev xav, hauv nws lub ntsiab lus dav dav, ua rau tib neeg tsis yog tsuas yog ntseeg, tab sis kom thov cov laj thawj.
Xaus
Lub tswv yim ntawm kev paub txog kev xav hais tias kev xav yog qhov tseem ceeb - txawm tias yog thawj - qhov chaw ntawm qee yam kev paub. Los ntawm kev hais txog cov tswv yim uas muaj nyob hauv, kev txiav txim siab, thiab kev sib xws ntawm kev xav, kev xav muab ib qho qauv kev paub uas muaj txheej txheem thiab sim tau. Txawm hais tias muaj kev thuam los ntawm cov kws tshawb fawb txog kev paub dhau los thiab cov teeb meem hauv kev piav qhia txog kev sib raug zoo ntawm cov ntsiab lus thiab qhov tseeb, kev xav tseem yog lub hauv paus ruaj khov hauv cov kab lig kev cai ntawm kev xav thiab kev tshawb fawb. Thaum kawg, kev nkag siab txog kev xav ntawm kev paub txog kev xav pab peb nkag siab txog lub luag haujlwm ntawm kev xav hauv kev tshawb nrhiav qhov tseeb - ob qho tib si hauv kev xav txog kev xav thiab hauv lub neej tiag tiag ntawm kev thov thiab kev xaiv.