Kev Xav Txog Ntuj thiab Lub Tswv Yim ntawm Qhov Tseeb
Kev xav txog tej yam ntuj tsim yog ib ceg ntawm kev xav ntawm tib neeg uas qub tshaj plaws. Ua ntej lo lus "kev tshawb fawb" tau siv rau niaj hnub no, cov neeg xav hauv tebchaws Greece, Is Nrias teb, Tuam Tshoj, thiab lwm lub tebchaws twb tau nug cov lus nug tseem ceeb: xwm yog dab tsi, txhua yam yog dab tsi ua ke, vim li cas tej yam thiaj hloov, thiab seb qhov tseeb uas peb ntsib puas yog qhov tseeb raws li nws yog tiag tiag lossis tsuas yog qhov nws zoo li rau kev xav. Nws yog los ntawm cov lus nug no uas kev xav txog tej yam ntuj tsim tau tshwm sim - kev sim nkag siab txog lub ntiaj teb thiab muab tib neeg tso rau hauv nws. Raws li lub sijhawm dhau los, kev xav txog tej yam ntuj tsim tau sib txuas nrog lub tswv yim ntawm qhov tseeb (metaphysics), vim hais tias kev hais txog "xwm" ib txwm txhais tau tias hais txog "qhov tseeb uas muaj tiag."
Kev Xav Txog Ntuj: Los Ntawm Dab Neeg Mus Rau Kev Piav Qhia Txog Kev Xav
Nyob rau hauv keeb kwm thaum ub, cov lus piav qhia txog xwm feem ntau yog cov lus dab neeg: xob laim raug suav hais tias yog kev qhia txog kev npau taws ntawm cov vajtswv, lub caij nyoog yog los ntawm kev ua yeeb yam hauv ntiaj teb, thiab kev puas tsuaj raug nkag siab tias yog kev rau txim rau kev coj ncaj ncees. Kev xav txog xwm tau tshwm sim thaum cov lus piav qhia no pib hloov los ntawm kev siv zog xav: xwm tau pom tias muaj kev cai lij choj uas tuaj yeem nkag siab los ntawm kev xav, kev soj ntsuam, thiab kev sib cav.
Cov kws tshawb fawb ua ntej Socratic ntawm tebchaws Greece yog ib qho piv txwv zoo. Thales tau hais tias dej yog lub hauv paus ntsiab lus (arkhê) ntawm txhua yam. Anaximander tau hais txog apeiron, qhov tsis kawg thiab tsis muaj lub ntsiab lus, ua keeb kwm. Heraclitus tau hais txog kev hloov pauv mus ib txhis: "txhua yam ntws." Qhov sib txawv, Parmenides tau hais tias qhov "yog" yog ib qho tshwj xeeb thiab tsis hloov pauv; kev hloov pauv tsuas yog kev dag ntxias xwb. Kev sib cav no mus dhau qhov tsuas yog cov khoom siv lub cev xwb; nws kov lub plawv ntawm qhov tseeb: qhov tseeb puas yog dynamic lossis static? Kev hloov pauv puas yog tiag tiag lossis tsuas yog qhov tsos xwb?
Los ntawm qhov no nws pom tseeb tias kev xav txog ntuj tsim teb raug, txij thaum pib, muaj ob qhov ntev: qhov ntev ntawm lub ntiaj teb (xav txog lub ntiaj teb thiab nws cov khoom) thiab qhov ntev ntawm ontological (xav txog qhov tseeb uas muaj nyob). Ob qho no tsis yooj yim sib cais.
Xwm raws li kev txiav txim: Txoj Cai thiab Ua Rau
Ib qho ntawm cov kev pab tseem ceeb ntawm kev xav txog ntuj tsim yog lub tswv yim hais tias xwm txheej ua haujlwm los ntawm kev tsis tu ncua. Cov kev tsis tu ncua no tom qab ntawd tau tsim los ua "kev cai lij choj ntuj" hauv lub moj khaum kev tshawb fawb niaj hnub no. Txawm li cas los xij, ua ntej tau tsim los ntawm kev suav lej, cov tswv yim no yog kev ntseeg txog kev xav: tias muaj ib qho qauv ruaj khov tom qab ntau yam ntawm cov xwm txheej.
Piv txwv li, Aristotle tau tsim ib txoj hauv kev los piav qhia txog xwm txheej los ntawm plaub qhov ua rau: qhov ua rau khoom siv (yam khoom muaj dab tsi ua ke), qhov ua rau raug cai (hom lossis lub ntsiab lus), qhov ua tau zoo (lub zog txav mus los lossis qhov ua rau tam sim ntawd), thiab qhov ua kawg (lub hom phiaj). Hauv nws qhov kev xav, kev nkag siab txog qhov tseeb ntawm xwm txheej tsis txaus los piav qhia txog lub zog kho tshuab; peb kuj yuav tsum nkag siab txog daim ntawv thiab lub hom phiaj. Niaj hnub no, kev tshawb fawb niaj hnub no feem ntau tso tseg "qhov ua kawg" hauv kev piav qhia txog lub cev, tab sis kev sib cav txog kev xav tseem muaj - piv txwv li, hauv biology, kev coj ncaj ncees ib puag ncig, lossis kev sib tham txog "kev coj ua" ntawm kev hloov pauv thiab qhov nyuaj.
Thaum Lub Caij Hloov Pauv Txog Kev Tshawb Fawb tau nce qib, cov neeg zoo li Galileo thiab Newton tau qhia txog kev siv ntau yam thiab kev siv tshuab. Xwm tau raug nkag siab tias yog ib lub kaw lus uas tuaj yeem ntsuas, kwv yees, thiab qhia tawm hauv cov qauv. Qhov no tau cuam tshuam rau peb txoj kev nkag siab txog qhov tseeb: qhov tseeb raug suav hais tias yog "lub hom phiaj" yog tias nws tuaj yeem pom rau pej xeem thiab piav qhia txog lej. Tab sis qhov tseeb puas yog qhov ntsuas tau xwb? Lo lus nug no txuas ntxiv ua rau muaj kev sib cav niaj hnub no.
Lub Tswv Yim ntawm Qhov Tseeb: Nruab Nrab ntawm Cov Kev Xav, Lub Siab, thiab Lub Ntiaj Teb "Raws Li Nws Yog"
Lub tswv yim ntawm qhov tseeb feem ntau qhia qhov txawv ntawm qhov tseeb tiag (yam uas muaj nyob ywj pheej ntawm peb) thiab qhov tseeb tiag ntawm tus kheej (yam uas lub ntiaj teb no raug kev paub li cas). Kev xav txog tej yam ntuj tsim feem ntau hais txog yam ua ntej, tab sis nws tsis tuaj yeem tsis quav ntsej txog yam tom qab, vim tias peb txhua yam kev paub txog tej yam ntuj tsim tau los ntawm kev paub dhau los, cov cuab yeej ntsuas, thiab cov qauv kev xav.
Piv txwv li, Plato tau paub qhov txawv ntawm lub ntiaj teb uas hloov pauv ntawm kev xav thiab lub ntiaj teb uas tsis hloov pauv ntawm cov tswv yim. Rau Plato, qhov tseeb tiag tsis yog cov khoom uas peb pom, tab sis yog cov duab zoo tagnrho uas ua haujlwm ua qauv rau cov khoom ntawd. Qhov sib txawv, Aristotle yog tus neeg ncaj ncees dua: cov duab tsis muaj nyob hauv lub ntiaj teb sib cais, tab sis muaj nyob hauv cov khoom lawv tus kheej. Ob lub tswv yim no qhia txog kev sib cav ntev txog qhov tseeb: qhov tseeb puas yog "nyob sab nraud" ua ib qho chaw ywj pheej, lossis qhov tseeb tseem ceeb tshaj plaws?
Hauv kev xav niaj hnub no, René Descartes hais txog kev tsis ntseeg txog kev ua xyem xyav thiab pib nrog qhov tseeb tias "Kuv xav, yog li ntawd kuv yog." Nws cais res cogitans (cov khoom xav) los ntawm res extensa (cov khoom txuas ntxiv / qhov chaw). Qhov kev sib cais no tsa cov lus nug: yog tias lub ntiaj teb lub cev yog "nthuav dav" thiab lub siab yog "xav," ob qho no muaj feem cuam tshuam li cas? Lo lus nug no tau dhau los ua ib qho ntawm cov teeb meem classic ntawm qhov tseeb: puas tuaj yeem txo qis kev paub dhau los (kev paub) rau cov txheej txheem lub cev?
Kev Muaj Tseeb Hauv Lub Caij Nyoog ntawm Kev Tshawb Fawb: Atoms, Zog, thiab Kev Tsis Paub Tseeb
Kev nce qib ntawm kev tshawb fawb tau ua rau peb muaj kev xav ntau ntxiv thiab ua rau peb xav tsis thoob txog qhov tseeb. Kev tshawb fawb txog atomic qhia tias cov khoom khov kho feem ntau yog qhov chaw "khoob", nrog cov khoom me me thiab cov zog sib cuam tshuam. Kev sib piv tau hloov qhov kev xav ntawm qhov chaw thiab lub sijhawm ua cov theem ruaj khov; hloov chaw, lawv sib txuas thiab tuaj yeem khoov los ntawm pawg thiab lub zog. Quantum mechanics yog qhov nyuaj dua: cov khoom me me tuaj yeem nkag siab tias yog cov nthwv dej probability, kev ntsuas cuam tshuam rau cov txiaj ntsig, thiab quantum entanglement qhia txog kev sib raug zoo tsis yog classical ntawm cov khoom.
Los ntawm kev xav txog kev xav, cov kev tshawb pom no tsa cov lus nug: qhov tseeb, ntawm nws qib tseem ceeb tshaj plaws, puas yog qhov txiav txim siab lossis qhov tshwm sim? Puas yog "kev cai lij choj ntawm xwm" cov cai ruaj khov lossis tsuas yog cov qauv suav lej ntawm qhov ntsuas tshwj xeeb? Kev txhais lus quantum tsa kev sib cav ontological: puas yog lub luag haujlwm nthwv dej "tiag tiag" lossis tsuas yog ib qho cuab yeej lej rau kev xam cov lus kwv yees?
Hauv qhov xwm txheej no, kev xav txog ntuj tsim ua tus choj rau kev xav. Nws nug cov lus nug uas tsis tuaj yeem teb tau hauv chav kuaj mob: "kev ntsuas" txhais li cas? "khoom" yog dab tsi yog tias nws cov khoom tsis tau txhais ua ntej kev soj ntsuam? Thiab qhov tseeb tuaj yeem sib cais ntawm peb txoj kev paub txog nws li cas?
Kev Muaj Tseeb Ntuj thiab Kev Muaj Tseeb Tib Neeg: Cov Txiaj Ntsig, Lub Ntsiab Lus, thiab Kev Kub Ntxhov ntawm Ecological
Lub tswv yim ntawm qhov tseeb tsis yog tsuas yog cuam tshuam nrog cov khoom me me lossis lub ntiaj teb loj dua xwb, tab sis kuj kov txog tib neeg qhov loj me: tus nqi, lub ntsiab lus, thiab lub luag haujlwm. Thaum xwm tsuas yog pom tias yog cov khoom sib sau ua ke, tib neeg yooj yim hloov nws mus rau hauv cov peev txheej tsis muaj kev txwv. Txawm li cas los xij, qhov tseeb ntawm ecological qhia tau hais tias xwm yog ib qho kev sib txuas lus, tsis muaj zog nrog lub peev xwm nqa tau tsawg.
Kev xav txog tej yam ntuj tsim niaj hnub no feem ntau koom nrog kev sib tham nrog kev coj ncaj ncees ntawm ib puag ncig. Lo lus nug txog ontological "xwm yog dab tsi?" nthuav mus rau lo lus nug txog kev cai lij choj "peb yuav tsum ua neej li cas hauv nws?" Puas yog xwm tsuas yog muaj txiaj ntsig zoo (muaj txiaj ntsig rau tib neeg) lossis tseem muaj txiaj ntsig zoo (muaj txiaj ntsig hauv nws tus kheej)? Yog tias qhov tseeb yog kev sib raug zoo - tias qhov muaj nyob ntawm ib yam dab tsi yog txiav txim siab los ntawm kev sib raug zoo - ces kev siv xwm tsis yog qhov teeb meem kev txawj ntse xwb, tab sis kov txog peb nkag siab peb tus kheej li cas ua ib feem ntawm qhov tseeb ntawd.
Kev Txuas Lus Tseeb: Nruab Nrab ntawm Kev Ntseeg Ntuj thiab Kev Paub Txog Lub Neej
Niaj hnub nim no muaj ib qho kev xav uas nyiam ua neeg ntuj tsim teb raug: xav tias qhov tseeb tiag tiag yuav piav qhia tau tag nrho los ntawm txoj cai ntawm xwm thiab kev tshawb fawb. Lub tswv yim no muaj txiaj ntsig zoo rau thev naus laus zis thiab kev paub, tab sis nws feem ntau tsa cov lus nug txog cov teeb meem ntawm tib neeg kev paub uas nyuaj rau txo qis: kev paub, kev xav zoo nkauj, kev paub txog kev coj ncaj ncees, thiab kev ntseeg. Cov no puas yog cov teebmeem ntawm cov txheej txheem lub cev hauv lub hlwb, lossis lawv puas sawv cev rau ib txheej sib txawv ntawm qhov tseeb?
Muaj ib txhia txoj kev ntseeg hais tias qhov tseeb muaj ntau theem: lub cev, lub cev, lub hlwb, thiab kev sib raug zoo. Txhua tus muaj cov qauv thiab "kev cai" uas tsis tuaj yeem txo qis mus rau qib qis dua. Ua li no, kev xav txog ntuj tsim tsis tsis lees txais kev tshawb fawb, tab sis txhawb kom muaj kev nkag siab ntau ntxiv txog qhov tseeb: xwm txheej ua khoom, nrog rau lub ntsiab lus ntawm lub neej.
Kev kaw
Kev xav txog tej yam ntuj tsim thiab lub tswv yim ntawm qhov tseeb yog ob lub ntsiab lus sib txuas. Kev xav txog tej yam ntuj tsim qhia tias tej yam ntuj tsim tsis yog ib qho kev sib sau ua ke ntawm tej yam xwm txheej uas tsis tau npaj tseg, tab sis yog ib qho chaw uas nkag siab tau yooj yim. Lub caij no, lub tswv yim ntawm qhov tseeb ceeb toom peb tias kev nkag siab txog tej yam ntuj tsim yeej ib txwm txuas nrog cov lus nug txog ontological: dab tsi muaj tiag tiag, kev hloov pauv ua tau li cas, thiab lub ntiaj teb uas peb ntsib sawv cev rau lub ntiaj teb "raws li nws yog."
Nyob rau lub caij nyoog no uas muaj kev tshawb fawb niaj hnub no siab heev, kev xav txog tej yam ntuj tsim tseem ceeb tsis yog ib qho kev sib tw rau kev tshawb fawb, tab sis yog ib qho chaw rau kev xav txog cov kev xav tseem ceeb: txog cov kev cai ntawm xwm, kev ncaj ncees, lub luag haujlwm ntawm tus neeg saib xyuas, thiab cov kev cuam tshuam ntawm kev coj ncaj ncees ntawm peb txoj kev pom qhov tseeb. Thaum kawg, kev sib tham txog kev xav txog tej yam ntuj tsim yog hais txog tib neeg nyeem lub ntiaj teb li cas - thiab tib lub sijhawm, nyeem peb tus kheej ua ib feem ntawm qhov tseeb dav dua.