Ìṣètò àti Iṣẹ́ Àwọn Ẹ̀jẹ̀ Pupa
Àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa, tàbí erythrocytes, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà pàtàkì nínú ẹ̀jẹ̀ nínú ètò ìṣàn ẹ̀jẹ̀ àwọn ènìyàn àti àwọn ẹ̀yà ara mìíràn. Àwọn sẹ́ẹ̀lì wọ̀nyí ń kó ipa pàtàkì nínú gbígbé atẹ́gùn láti ẹ̀dọ̀fóró sí gbogbo àwọn ẹ̀yà ara àti gbígbé carbon dioxide, àbájáde ìṣiṣẹ́ ara, láti àwọn ẹ̀yà ara sí ẹ̀dọ̀fóró fún ìyọkúrò. Lílóye ìṣètò àti iṣẹ́ àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa ṣe pàtàkì láti lóye bí ẹ̀jẹ̀ ṣe ń ṣe ipa pàtàkì rẹ̀ nínú ìṣètò ara. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣe àgbéyẹ̀wò ìṣètò àti iṣẹ́ àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa ní ìjìnlẹ̀, pẹ̀lú bí àwọn sẹ́ẹ̀lì wọ̀nyí ṣe ń bá ara wọn mu láti ṣe ipa pàtàkì wọn.
Ìṣètò Ẹ̀jẹ̀ Pupa
1. Apẹrẹ ati Iwọn
Àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa jẹ́ biconcave, tàbí onígun mẹ́rin, tí ó ní ìrísí díìsìkì ní ẹ̀gbẹ́ méjèèjì. Kì í ṣe láìsí ìdí; ó fún àwọn sẹ́ẹ̀lì wọ̀nyí ní ìpíndọ́gba agbègbè-ìwọ̀n-orí ilẹ̀ gíga, èyí tí ó fún láàyè láti tan àwọn gáàsì káàkiri lọ́nà tí ó gbéṣẹ́ jù, pàápàá jùlọ atẹ́gùn àti carbon dioxide. Sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa tí ó wà ní àròpín jẹ́ nǹkan bí 6–8 micrometers (µm) ní ìwọ̀n ìlà àti 2 µm ní etí rẹ̀ tí ó nípọn, nígbà tí àárín rẹ̀ tinrin, nǹkan bí 1 µm.
2. Àkóónú Hémọ́gúbínì
Ẹ̀yà pàtàkì jùlọ nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa ni hemoglobin, èròjà amuaradagba tí ó ní irin tí ó lè so atẹ́gùn àti carbon dioxide pọ̀. Hemoglobin ní àwọn ìpín mẹ́rin, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ní molecule heme kan tí ó ní iron ion kan. Èyí ń jẹ́ kí molecule hemoglobin kan so mọ́ àwọn molecule atẹ́gùn mẹ́rin. Àwọ̀ pupa ẹ̀jẹ̀ wá láti inú hemoglobin tí ó ní oxygen.
3. Ẹ̀rọ Sẹ́ẹ̀lì
Awọ ara ẹ̀jẹ̀ pupa jẹ́ ìrísí tó rọrùn tó sì ń jẹ́ kí ó kọjá àwọn capillaries kéékèèké pẹ̀lú ìwọ̀n tí ó kéré sí sẹ́ẹ̀lì náà fúnra rẹ̀. A fi àwọn lipids àti protein ṣe àwọ ara yìí, èyí tó ń pèsè àwọn ànímọ́ rírọ àti ìdúróṣinṣin ẹ̀rọ tí a nílò láti yege ìrìn àjò náà nígbà gbogbo nípasẹ̀ ìṣàn ẹ̀jẹ̀.
4. Àìsí Nucleus àti Organelles
Láìdàbí àwọn sẹ́ẹ̀lì mìíràn nínú ara, àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa tí ó dàgbà kò ní nucleus tàbí organelles bíi mitochondria àti endoplasmic reticulum. Pípàdánù nucleus máa ń wáyé ní àwọn ìpele ìkẹyìn ti ìyàtọ̀ sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa. Àìsí àwọn organelles wọ̀nyí ń fún hemoglobin ní ààyè púpọ̀ sí i, ó sì ń mú kí sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa lè gbé atẹ́gùn. Síbẹ̀síbẹ̀, èyí tún túmọ̀ sí pé àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa kò lè tún ara wọn ṣe tàbí kí wọ́n pín sẹ́ẹ̀lì, èyí tí ó ń yọrí sí ìgbésí ayé kúkúrú tó nǹkan bí ọjọ́ 120.
Iṣẹ́ Àwọn Ẹ̀jẹ̀ Pupa
1. Gbigbe Atẹgun
Iṣẹ́ pàtàkì ti àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa ni láti gbé atẹ́gùn láti ẹ̀dọ̀fóró sí àwọn àsopọ̀ ara. Ìlànà yìí bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú atẹ́gùn tí ó wọ inú ẹ̀dọ̀fóró, níbi tí ó ti tàn ká sínú àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ nínú alveoli. Hemoglobin nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa máa ń so atẹ́gùn pọ̀, tí ó sì máa ń ṣe oxyhemoglobin. Àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa tí ó ní atẹ́gùn lẹ́yìn náà máa ń rìn gba inú ìṣàn ẹ̀jẹ̀ tí ó wà nínú ara lọ, wọ́n sì máa ń tú atẹ́gùn sí àwọn sẹ́ẹ̀lì ara níbi tí ìfúnpá atẹ́gùn ti dínkù.
2. Gbigbe Erogba Dioxide
Àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa tún ń ṣiṣẹ́ nínú gbígbé carbon dioxide láti ara àwọn àsopọ̀ ara padà sí ẹ̀dọ̀fóró. Erogba dioxide ni àbájáde ìṣiṣẹ́ sẹ́ẹ̀lì àti pé a gbọ́dọ̀ yọ ọ́ kúrò nínú ara. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ erogba dioxide ni a ń gbé lọ sínú ẹ̀jẹ̀ gẹ́gẹ́ bí bicarbonate (HCO3-), ṣùgbọ́n ìwọ̀n díẹ̀ ni a tún ń gbé lọ tí ó yọ́ nínú plasma tàbí tí a so mọ́ hemoglobin gẹ́gẹ́ bí carboxyhemoglobin.
3. Ìlànà pH ẹ̀jẹ̀
Àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa ń kó ipa nínú mímú ìwọ́ntúnwọ̀nsì àsìdì nínú ẹ̀jẹ̀. Nípa gbígbé carbon dioxide kiri, wọ́n ń ran lọ́wọ́ láti ṣe àtúnṣe pH nínú ẹ̀jẹ̀. Nípasẹ̀ enzyme carbonic anhydrase tí a rí nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa, gaasi carbon dioxide ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú omi láti ṣẹ̀dá carbonic acid (H2CO3), èyí tí ó máa ń wó lulẹ̀ sí àwọn ion hydrogen (H+) àti bicarbonate (HCO3-). Ìlànà yìí ṣe pàtàkì nínú dídá ìwọ́ntúnwọ̀nsì àsìdì ara dúró àti dídènà àwọn ìyípadà ńlá nínú pH ẹ̀jẹ̀.
4. Gbigbe Nitric Oxide (NO)
Àwọn ìwádìí tuntun ti fihàn pé àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa tún lè gbé nitric oxide, molecule kan tó ṣe pàtàkì nínú ṣíṣàkóso ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ àti ìṣàn ẹ̀jẹ̀ nínú onírúurú àsopọ ara. Endothelium tó wà nínú ẹ̀jẹ̀ ló ń mú NO jáde, hemoglobin sì lè gbé e lọ fún ìtúsílẹ̀ níbi tí ó bá yẹ, èyí tó ń ran àwọn ẹ̀yà ara lọ́wọ́ láti yípadà, tó sì ń mú kí ẹ̀jẹ̀ pọ̀ sí i, tó sì ń mú kí ẹ̀jẹ̀ pọ̀ sí i ní àwọn ibi pàtó kan nínú ara.
Ìyípo Ìgbésí Ayé Sẹ́ẹ̀lì Ẹ̀jẹ̀ Pupa
A máa ń ṣe àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa nínú ọrá inú egungun nípasẹ̀ ìlànà kan tí a mọ̀ sí erythropoiesis. Erythropoiesis bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àwọn sẹ́ẹ̀lì ìpìlẹ̀ hematopoietic, èyí tí ó ń yà sọ́tọ̀ sí proerythroblasts, èyí tí ó máa ń dàgbàsókè nípasẹ̀ onírúurú ìpele sí àwọn erythrocytes tí ó dàgbàsókè. Hómónù erythropoietin (EPO), tí àwọn kíndìnrín ń ṣe, ń mú kí ìṣẹ̀dá ẹ̀jẹ̀ pupa ṣiṣẹ́, pàápàá jùlọ nígbà tí ara bá ní ìṣòro hypoxia (àìsí atẹ́gùn).
Lẹ́yìn nǹkan bí ọgọ́fà ọjọ́ tí wọ́n ti ń ṣàn ẹ̀jẹ̀, àwọn macrophages nínú ọ̀pọ́n, ẹ̀dọ̀, àti ọrá inú egungun ni wọ́n máa ń gbé àwọn sẹ́ẹ̀lì pupa àtijọ́ jáde, tí wọ́n sì máa ń pa wọ́n run. Hemoglobin tí ó ti bàjẹ́ díẹ̀ ni a máa ń pín sí heme àti globin. A máa ń tún irin tí ó wà nínú heme náà ṣe láti mú àwọn sẹ́ẹ̀lì pupa tuntun jáde, nígbà tí àwọn èròjà heme mìíràn sì máa ń yí padà sí bilirubin tí a sì máa ń yọ jáde nínú bile.
Àwọn Àrùn àti Àrùn Ẹ̀jẹ̀ Pupa
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àìsàn ló lè ní ipa lórí àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa àti iṣẹ́ wọn, bí àìtó ẹ̀jẹ̀, èyí tí a mọ̀ sí àìtó ẹ̀jẹ̀ pupa, èyí tí ó ń yọrí sí ìdínkù nínú iye hemoglobin tàbí àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa, èyí tí ó ń yọrí sí ìdínkù nínú agbára gbígbé atẹ́gùn nínú ẹ̀jẹ̀. Oríṣiríṣi nǹkan ló lè fa àìtó ẹ̀jẹ̀, títí bí àìtó irin, àìtó Vitamin B12 tàbí àìtó folic acid, àti àwọn àrùn onígbà pípẹ́ bíi àrùn kíndìnrín.
Àrùn Sickle cell (ìṣẹ̀jẹ̀ sẹ́ẹ̀lì síklé) jẹ́ àrùn ìbílẹ̀ nínú èyí tí àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa ti ní ìrísí àìdára tí wọ́n sì jẹ́ aláìlera, tí ó ń fa ìdíwọ́ ìṣàn ẹ̀jẹ̀ àti ìbàjẹ́ àsopọ. Thalassemia jẹ́ àrùn ìbílẹ̀ mìíràn tí ó ní ipa lórí ìṣẹ̀dá hemoglobin tí ó sì ń fa àìjẹ̀jẹ̀ fún ìgbà pípẹ́.
Ipari
Àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa jẹ́ apá pàtàkì nínú ètò ìṣàn ẹ̀jẹ̀, ní pàtàkì gbígbé atẹ́gùn àti carbon dioxide, wọ́n sì ń ran lọ́wọ́ láti pa ìwọ̀n pH ẹ̀jẹ̀ mọ́. Ìṣètò wọn tó yàtọ̀, pẹ̀lú ìrísí biconcave, hemoglobin tó ní irin, àti àìsí nucleus àti organelles, ń jẹ́ kí wọ́n lè ṣe àwọn ipa pàtàkì wọ̀nyí dáadáa. Àwọn ìdàrúdàpọ̀ nínú ìṣẹ̀dá tàbí iṣẹ́ sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa lè yọrí sí onírúurú àìsàn tó nílò àbójútó ìṣègùn pàtàkì. Lílóye bí àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa ṣe ń ṣiṣẹ́ àti bí a ṣe ń ṣàkóso wọn lè ran lọ́wọ́ nínú ìwádìí àti ìtọ́jú àwọn àrùn tó ní í ṣe pẹ̀lú ẹ̀jẹ̀.
