Iṣẹ́ Àwọn Ẹ̀ẹ̀mí T nínú Ètò Àjẹ́sára
Ètò ààbò ara ènìyàn jẹ́ nẹ́ẹ̀tìwọ́ọ̀kì ààbò tó díjú gan-an, tí a ṣe láti dá àwọn ewu bíi fáírọ́ọ̀sì, bakitéríà, olú, àwọn kòkòrò àrùn, àti àwọn sẹ́ẹ̀lì àrùn jẹjẹrẹ mọ̀ àti láti mú wọn kúrò. Láàrín ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn èròjà tí ń ṣiṣẹ́ papọ̀—láti awọ ara gẹ́gẹ́ bí ìdènà ara, sí àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ funfun, àwọn èròjà ìdènà ara, àti àwọn mọ́líkúùlù àmì—àwọn sẹ́ẹ̀lì T ń kó ipa pàtàkì. Àwọn sẹ́ẹ̀lì T kìí ṣe “àwọn ọmọ ogun” nìkan ni wọ́n ń bá àwọn kòkòrò àrùn jà tààrà, ṣùgbọ́n wọ́n tún jẹ́ “àwọn olórí” tí wọ́n ń ṣètò ọgbọ́n, tí wọ́n ń rí i dájú pé àwọn ìkọlù tí a fojú sí, tí wọ́n sì ń dènà àwọn ìṣesí tí ó pọ̀ jù tí ó lè ba àwọn àsopọ̀ inú jẹ́. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò iṣẹ́ àwọn sẹ́ẹ̀lì T nínú ètò ààbò ara, irú wọn, àti bí wọ́n ṣe ń ṣe àfikún sí ìtọ́jú ìlera.
Kí ni àwọn sẹ́ẹ̀lì T?
Àwọn sẹ́ẹ̀lì T (T lymphocytes) jẹ́ irú lymphocyte kan, irú sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ funfun kan tí ó ń kó ipa nínú àjẹ́sára àjẹ́sára àjẹ́sára. Àjẹ́sára àjẹ́sára jẹ́ ètò ààbò tí ó lè dá àwọn àrùn mọ̀ ní pàtó kí ó sì mú ìrántí àjẹ́sára dàgbà, èyí tí ó ń jẹ́ kí ara lè dáhùn padà kíákíá àti kí ó lágbára nígbà tí ó bá fara hàn sí ewu kan náà ní ọjọ́ iwájú.
Orúkọ náà "T cell" wá láti ara ẹ̀yà ara tí àwọn sẹ́ẹ̀lì wọ̀nyí ti ń dàgbà, thymus. Àwọn sẹ́ẹ̀lì T ni a kọ́kọ́ ṣẹ̀dá nínú ọrá inú egungun, lẹ́yìn náà ni a máa ń kó lọ sí thymus láti ṣe ìdàgbàsókè àti yíyàn. Nígbà ìlànà yìí, a máa ń "kọ́" àwọn sẹ́ẹ̀lì T láti dá àwọn antigen àjèjì mọ̀ ṣùgbọ́n wọn kì í ṣe láti kọlu àwọn sẹ́ẹ̀lì ara. Ọ̀nà yíyàn yìí ṣe pàtàkì fún dídènà àwọn àrùn autoimmune.
Báwo ni àwọn sẹ́ẹ̀lì T ṣe ń dá àwọn ewu mọ̀: àwọn olugba àti ìgbékalẹ̀ antigen
Àwọn sẹ́ẹ̀lì T máa ń dá àwọn ewu mọ̀ nípasẹ̀ ìṣètò pàtàkì kan lórí ojú wọn tí a ń pè ní T-cell receptor (TCR). Láìdàbí àwọn antibodies, tí ó lè dá àwọn antigens ọ̀fẹ́ mọ̀, àwọn TCR sábà máa ń dá àwọn fragment antigen (peptides) tí àwọn molecule MHC (Major Histocompatibility Complex) gbé kalẹ̀ lórí ojú àwọn sẹ́ẹ̀lì mìíràn mọ̀.
Ní ṣókí:
– A rí ìpele MHC I lórí gbogbo sẹ́ẹ̀lì nínú ara, ó sì ń fi àwọn antigens hàn láti inú sẹ́ẹ̀lì náà. Èyí ṣe pàtàkì fún wíwá àwọn àkóràn kòkòrò àrùn tàbí àwọn àyípadà nínú sẹ́ẹ̀lì (fún àpẹẹrẹ, sẹ́ẹ̀lì àrùn jẹjẹrẹ).
– A maa n ri kilasi MHC II lori awon sẹẹli ti o n gbe antigen jade ti o peye gẹgẹbi awọn sẹẹli dendritic, macrophages, ati awọn sẹẹli B. Awọn molikula wọnyi n ṣafihan awọn antigen ti o wa lati ita sẹẹli (extracellular), fun apẹẹrẹ lati inu awọn kokoro arun ti a mu.
Ilana ifihan antigen gba awọn sẹẹli T laaye lati ṣiṣẹ pẹlu deede giga: kọlu ibi-afẹde ti o tọ, ni akoko ti o tọ.
Àwọn oríṣi àwọn sẹ́ẹ̀lì T àti iṣẹ́ wọn
Àwọn sẹ́ẹ̀lì T kìí ṣe ẹgbẹ́ kan ṣoṣo. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀yà kékeré ló wà pẹ̀lú àwọn iṣẹ́ tó yàtọ̀ síra, àmọ́ tó ń bá ara wọn mu.
1. Àwọn sẹ́ẹ̀lì T Olùrànlọ́wọ́ (CD4+): àwọn olùṣàkóso àti olùṣètò ìdáhùn àjẹ́sára
Àwọn sẹ́ẹ̀lì Olùrànlọ́wọ́ T ni “àwọn olùṣàkóso” ètò ààbò ara. Wọn kìí sábà pa àwọn àkóràn ní tààrà, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀ wọ́n máa ń tú àwọn cytokines (àwọn molecule àmì) tí ó ń mú kí àwọn sẹ́ẹ̀lì ààbò ara mìíràn ṣiṣẹ́ tí ó sì ń darí iṣẹ́ wọn. Àwọn sẹ́ẹ̀lì Olùrànlọ́wọ́ T máa ń dá àwọn antigen tí a gbé kalẹ̀ láti ọwọ́ MHC class II.
Àwọn iṣẹ́ pàtàkì ti àwọn sẹ́ẹ̀lì T olùrànlọ́wọ́ ni:
– Ó ń mú kí àwọn sẹ́ẹ̀lì B ṣiṣẹ́ láti ṣe àwọn èròjà tí ó dára jù (ìyípadà kíláàsì) àti láti ṣe àwọn sẹ́ẹ̀lì ìrántí.
– Ó ń mú kí àwọn macrophages ṣiṣẹ́ láti mú kí agbára wọn láti pa àwọn kòkòrò tí a jẹ.
– Gba àwọn sẹ́ẹ̀lì ajẹ́sára mìíràn bíi neutrophils àti eosinophils gẹ́gẹ́ bí irú ewu náà.
– Ó ń ṣe àtúnṣe ìlànà ìdènà àrùn láti bá àrùn tí ó ń bá pàdé mu.
Àwọn sẹ́ẹ̀lì Olùrànlọ́wọ́ T náà ní àwọn ẹ̀yà ara pàtàkì, fún àpẹẹrẹ:
– Th1: ó lágbára sí àwọn àkóràn inú ara (fún àpẹẹrẹ àwọn kòkòrò àrùn àti àwọn bakitéríà kan), ó ń mú kí ìṣiṣẹ́ macrophage lágbára sí i.
– Th2: ń ṣe àtìlẹ́yìn fún ìdáhùn sí àwọn kòkòrò àrùn, ó sì ń kó ipa nínú àléjì.
– Th17: ṣe pàtàkì nínú ààbò mucosal àti ìjàkadì pẹ̀lú àwọn bakitéríà/olú kan, ó sì tún ní í ṣe pẹ̀lú ìgbóná ara.
– Tfh (Olùrànlọ́wọ́ follicular T): ń ran àwọn sẹ́ẹ̀lì B lọ́wọ́ ní àárín gbùngbùn àwọn kòkòrò lymph láti mú àwọn èròjà ajẹ́sí tí ó ṣe pàtó àti tí ó lágbára jáde.
2. Àwọn sẹ́ẹ̀lì T Cytotoxic (CD8+): pa àwọn sẹ́ẹ̀lì tí ó ní àkóràn àti àwọn sẹ́ẹ̀lì àrùn jẹjẹrẹ.
Àwọn sẹ́ẹ̀lì T Cytotoxic ló ń pa àwọn sẹ́ẹ̀lì ara tí ó ní àwọn fáírọ́ọ̀sì tàbí sẹ́ẹ̀lì tí ó ti di aláìlera (bíi àwọn sẹ́ẹ̀lì àrùn jẹjẹrẹ). Àwọn sẹ́ẹ̀lì wọ̀nyí máa ń mọ àwọn antigens tí ó wà ní ìpele MHC I.
Ilana pipa naa munadoko pupọ ati iṣakoso:
– Àwọn sẹ́ẹ̀lì T Cytotoxic máa ń tú perforin sílẹ̀ láti ṣẹ̀dá àwọn ihò nínú àwọ̀ ara sẹ́ẹ̀lì tí a fẹ́.
– Lẹ́yìn náà, fi granzyme tí ó máa ń fa apoptosis (ikú sẹ́ẹ̀lì tí a ti ṣètò) sí i.
– Pẹ̀lú apoptosis, a máa “pa” àwọn sẹ́ẹ̀lì tí a fojú sí dáadáa, nípa bẹ́ẹ̀ a máa dín ìgbóná ara kù.
Iṣẹ́ yìí ṣe pàtàkì nínú ìṣàkóso àkóràn kòkòrò àrùn, nítorí pé àwọn kòkòrò àrùn náà máa ń fara pamọ́ tí wọ́n sì máa ń ṣe àtúnṣe nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì. Láìsí àwọn sẹ́ẹ̀lì T tó ń pa sẹ́ẹ̀lì, àwọn kòkòrò àrùn náà lè tàn káàkiri.
3. Àwọn sẹ́ẹ̀lì T tí ó ń ṣàkóso (Treg): máa tọ́jú ìwọ́ntúnwọ̀nsì kí o sì dènà àrùn autoimmune
Tí àwọn sẹ́ẹ̀lì T olùrànlọ́wọ́ àti àwọn sẹ́ẹ̀lì cytotoxic bá jẹ́ àwọn agbára ìkọlù, nígbà náà àwọn sẹ́ẹ̀lì T tí ń ṣe ìlànà ni “ọlọ́pàá inú” tí ó ń dènà ètò ààbò ara láti má ṣe kọlu ara rẹ̀ tàbí kí ó hùwà jù. Tregs ń ran lọ́wọ́ láti pa agbára ààbò ara mọ́ àti láti dènà ìgbóná ara onígbà pípẹ́.
Awọn ipa ti awọn sẹẹli Treg pẹlu:
– Ó ń dín ìṣiṣẹ́ sẹ́ẹ̀lì ajẹ́sára kù nígbà tí ewu náà bá wà lábẹ́ ìṣàkóso.
– Ó ń dènà àwọn sẹ́ẹ̀lì T tí wọ́n ń ṣe àtúnṣe sí “ara” láti di ìdáhùn sí ara-ẹni.
– Ó ń ran lọ́wọ́ láti máa ṣe ìwọ́ntúnwọ̀nsí nínú àwọn àsopọ̀ ara bí ikùn, níbi tí ètò ààbò ara ti máa ń pàdé àwọn bakitéríà déédéé (microbiota) àti oúnjẹ.
Àìdọ́gba nínú iṣẹ́ Treg lè ṣe àfikún sí àwọn àrùn autoimmune, àléjì, tàbí ìgbóná onígbà pípẹ́.
4. Àwọn sẹ́ẹ̀lì T ìrántí: ìpìlẹ̀ ààbò ara fún ìgbà pípẹ́
Ọ̀kan lára àwọn agbára ìdènà àrùn tí ó lè fara dà ni agbára rẹ̀ láti “rántí” àwọn kòkòrò àrùn. Lẹ́yìn tí àkóràn bá ti parẹ́ tàbí lẹ́yìn àjẹsára, àwọn sẹ́ẹ̀lì T kan máa ń di sẹ́ẹ̀lì ìrántí T. Nígbà tí ìfarahàn bá tún ṣẹlẹ̀, àwọn sẹ́ẹ̀lì ìrántí T máa ń yára dáhùn padà kíákíá ju ìdáhùn àkọ́kọ́ lọ.
Àwọn sẹ́ẹ̀lì ìrántí T lè wà fún ọ̀pọ̀ ọdún, àní fún ọ̀pọ̀ ọdún. Ìdí nìyí tí àwọn àjẹsára fi ń múná dóko: wọ́n ń “kọ́” ètò ààbò ara láìsí àìsàn tó le koko, nítorí náà ara ti múra sílẹ̀ fún àwọn àkóràn gidi lọ́jọ́ iwájú.
Ipa ti awọn sẹẹli T ninu ajesara ati ikolu
Ọ̀pọ̀ ènìyàn gbàgbọ́ pé àwọn ajẹ́sára nìkan ló ń ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ àwọn èròjà ajẹ́sára. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn sẹ́ẹ̀lì T ń kó ipa pàtàkì, pàápàá jùlọ nínú:
– Ó ń ran àwọn sẹ́ẹ̀lì B lọ́wọ́ láti mú àwọn èròjà ara tí ó ti dàgbà àti tí ó pẹ́ títí jáde (iṣẹ́ olùrànlọ́wọ́ T).
– Dín ìwúwo àrùn kù nípa pípa àwọn sẹ́ẹ̀lì tí ó ní àkóràn kíákíá (ipa ti cytotoxic T).
– Ó ń dáàbò bo ara nígbà tí àwọn èròjà ara bá bẹ̀rẹ̀ sí í dínkù, nítorí pé àwọn sẹ́ẹ̀lì T ìrántí lè máa ṣiṣẹ́.
Nínú àwọn àkóràn kan—pàápàá jùlọ àwọn kòkòrò àrùn—ìdáhùn sẹ́ẹ̀lì T sábà máa ń jẹ́ ohun tó ń pinnu bóyá a lè ṣàkóso àkóràn náà kíákíá tàbí a lè tẹ̀síwájú sí àrùn líle koko.
Nígbà tí àwọn sẹ́ẹ̀lì T bá ṣe àṣìṣe: àwọn àbájáde fún ìlera
Nítorí ipa pàtàkì wọn, àwọn ìṣiṣẹ́ àwọn sẹ́ẹ̀lì T lè ní àwọn àbájáde tó gbòòrò:
– Àìlera Àìlera Àìlera: Tí iye tàbí iṣẹ́ àwọn sẹ́ẹ̀lì T bá kéré, ara lè fara gbá àkóràn tó lè ṣẹlẹ̀. Àpẹẹrẹ kan tí a mọ̀ dáadáa ni HIV, èyí tó ń kọlu àwọn sẹ́ẹ̀lì T CD4+, tó sì ń sọ agbára ìdènà àrùn di aláìlera.
– Àìlera ara-ẹni: Tí yíyàn nínú ìṣàkóso thymus tàbí Treg bá bàjẹ́, àwọn sẹ́ẹ̀lì T lè kọlu àwọn àsopọ̀ ara wọn, èyí tí yóò fa àwọn àrùn bí àtọ̀gbẹ irú 1, àrùn ọpọlọ púpọ̀, tàbí lupus.
– Àìlera àti ikọ́ ẹ̀fọ́: Àwọn ìdáhùn sẹ́ẹ̀lì olùrànlọ́wọ́ T kan (fún àpẹẹrẹ Th2 dominance) lè fa àléjì tí ó pọ̀ jù.
– Àrùn Jẹjẹrẹ: Àwọn sẹ́ẹ̀lì T Cytotoxic ni a gbà pé wọ́n máa ń ran àwọn sẹ́ẹ̀lì tí kò dára lọ́wọ́ láti tọ́jú àti láti pa wọ́n run. Tí àwọn sẹ́ẹ̀lì àrùn jẹjẹrẹ bá lè “yẹra fún” ìṣọ́ra sẹ́ẹ̀lì T, àwọn èèmọ́ lè dàgbàsókè. Èyí ni ìpìlẹ̀ fún ìdàgbàsókè àwọn ìtọ́jú ìlera òde òní bíi àwọn ìdènà àyẹ̀wò àti ìtọ́jú CAR-T.
Ipari
Àwọn sẹ́ẹ̀lì T jẹ́ àwọn ẹ̀yà pàtàkì nínú ètò ààbò ara, kìí ṣe gẹ́gẹ́ bí agbára ìkọlù nìkan ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí olùṣàkóso, àwọn olùṣe ìwọ̀ntúnwọ̀nsì, àti àwọn olùtọ́jú ìrántí ààbò ara. Àwọn sẹ́ẹ̀lì ìrànlọ́wọ́ T ń ṣètò ìdáhùn ààbò ara, àwọn sẹ́ẹ̀lì T tí ó ní àkóràn ń pa àwọn sẹ́ẹ̀lì tí ó ní àrùn jẹjẹrẹ, àwọn sẹ́ẹ̀lì T tí ń ṣe ìlànà ń dènà àwọn ìṣesí púpọ̀ àti àwọn àrùn ara-ẹni, àti àwọn sẹ́ẹ̀lì ìrántí T ń pèsè ààbò ìgbà pípẹ́. Lílóye iṣẹ́ sẹ́ẹ̀lì T ń ràn wá lọ́wọ́ láti lóye ìdí tí ara fi ń bá àkóràn jà, ìdí tí àwọn àjẹsára fi ń ṣiṣẹ́, àti ìdí tí àwọn àrùn kan fi lè yọrí sí àìsàn líle koko. Pẹ̀lú ìlọsíwájú nínú ìwádìí ààbò ara, àwọn sẹ́ẹ̀lì T tún jẹ́ pàtàkì sí ṣíṣe àwọn ìtọ́jú tuntun tí ó ní ìlérí, pàápàá jùlọ nínú ìjàkadì lòdì sí àrùn jẹjẹrẹ àti àwọn àrùn àkóràn.
Tí o bá fẹ́, mo lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí fún àwọn iṣẹ́ ilé ìwé (tó rọrùn) tàbí fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ kọ́lẹ́ẹ̀jì (tó túbọ̀ ní ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, tó pé pẹ̀lú àwọn ìtọ́kasí àti àwọn ọ̀rọ̀ pàtàkì).
