Kuatale o Fa'amaumauga o Vaega
Pendahuluan
O fuainumera, o se lala o le saienisi e feagai ma le aoina, auiliiliga, faauigaga, tuuina atu, ma le faatulagaina o faamatalaga, e tele manatu taua e fesoasoani i le faia o faaiuga e faavae i faamatalaga. O se tasi o manatu taua o fuainumera i le auiliiliga o faamatalaga o kuata. E fesoasoani kuata e malamalama i le tufatufaina o faamatalaga ma le auala e vaevaeina ai faamatalaga. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou talanoaina auiliili kuata i le anotusi o faamatalaga ua vaevaeina, le auala e fuafua ai, ma le auala e mafai ai e le faauigaga o taunuuga ona maua ai ni malamalamaaga loloto i le tufatufaina o faamatalaga.
Malamalama i Kuatilesi
I se faaupuga faigofie, o kuata o ni tau e vaevaeina ai faʻamaumauga i ni vaega tutusa e fa. I le tulaga o le tufatufaina o faʻamaumauga, e vaevaeina e kuata faʻamaumauga i ni vaega se tolu, ma fausia ai ni vaeluaga se fa. O nei vaega e tolu: o le Kuata Muamua (Q1), le Kuata Lua (Q2), ma le Kuata Tolu (Q3) e taua tele i le auʻiliʻiliga faʻamaumauga. E eseese uiga ma galuega a kuata taʻitasi i le malamalama i faʻamaumauga.
– Kuata Muamua (Q1): O le tau ogatotonu lea o le afa pito i lalo o faʻamaumauga, e taʻua foʻi o le 25 pasene.
– Kuatale Lua (Q2): O le tau ogatotonu lea o faʻamaumauga uma, e taʻua foʻi o le median poʻo le 50th percentile.
– Kuatale Tolu (Q3): O le tau ogatotonu lea o le afa pito i luga o faʻamaumauga, e taʻua foʻi o le 75th percentile.
E faʻaaogaina kuata e faʻamatala ai vaega eseese o se tufatufaga ma tuʻuina atu faʻamatalaga auiliili e uiga i le lautele ma le tutusa o faʻamaumauga.
Kuatale i Fa'amaumauga Fa'aputu
I le lalolagi moni, o faʻamaumauga ua aoina e masani ona lē faʻaputuina (faʻamaumauga mata) ae o ni vaega ma o latou taimi e tutupu ai (faʻamaumauga faʻaputuina). O le suʻesuʻeina o faʻamaumauga faʻaputuina e faʻamoemoe e tuʻuina atu faʻamatalaga e uiga i le auala e tufatufa atu ai faʻamaumauga i vaega eseese poʻo vasega. O le fuafuaina o kuata mo faʻamaumauga faʻaputuina e aofia ai ni laʻasaga eseese nai lo faʻamaumauga e leʻi faʻaputuina.
Laasaga e Fuafua ai Kuatilesi o Faʻamaumauga Faʻaputu
Mo le fuafuaina o kuata i faʻamaumauga faʻaputu, tatou te manaʻomia ni faʻamatalaga faʻavae mai le tufatufaina o taimi, e pei o tapulaʻa maualuga ma maualalo o vasega, taimi o vasega taʻitasi, ma le taimi faʻaputu. O laʻasaga nei e fuafua ai kuata mo faʻamaumauga faʻaputu:
1. Fuafua le Vasega Kuatile:
– Kuati Muamua (Q1) : E maua i vasega e latalata atu ai le fa'aputuga o le taimi \( \frac{N}{4} \)
– Kuatile Lua (Q2) po'o le Median: E maua i vasega e latalata atu ai le fa'aputuga o le taimi \( \frac{N}{2} \)
– Kuatale Tolu (Q3) : E maua i vasega e latalata atu ai le taimi fa'aputu \( \frac{3N}{4} \)
2. Faaaoga le Fua Fa'atatau Kuatile mo Fa'amaumauga Fa'aputu:
– Fua fa'atatau mo le Kuatile Muamua (Q1):
\[
Q1 = L + \left( \frac{\frac{N}{4} – Fk}{f} \right) \times c
\]
– Fua fa'atatau mo le Kuatile Lua (Q2):
\[
Q2 = L + \left( \frac{\frac{N}{2} – Fk}{f} \right) \times c
\]
– Fua fa'atatau mo le Kuatile Tolu (Q3):
\[
Q3 = L + \left( \frac{\frac{3N}{4} – Fk}{f} \right) \times c
\]
O fea:
– \( L \) o le tapula'a maualalo o le vasega kuata
– \( N \) o le aofaʻi atoa o taimi
– \( Fk \) o le fa'aputuga o le taimi e o'o atu i le vasega kuata
– \( f \) o le taimi e fa'aalia ai le vasega kuata
– \( c \) o le lautele o le vasega
Faʻataʻitaʻiga o le Fuafuaina o le Kuatale mo Faʻamaumauga Faʻaputu
Ina ia faigofie ona malamalama, seʻi o tatou tilotilo i le faʻataʻitaʻiga lenei:
O le tufatufaina atu o faʻamaumauga e faʻapea:
| Vaitaimi o le Vasega | Taimi e Fa'atele ai (f) |
|———————-|——————|
| 10 – 20 | 5 |
| 20 – 30 | 8 |
| 30 – 40 | 12 |
| 40 – 50 | 7 |
| 50 – 60 | 3 |
Laasaga-laasaga:
1. Fuafua le N: Aofa'i o taimi e tutupu ai \( N = 5 + 8 + 12 + 7 + 3 = 35 \)
2. Fa'aputuga Taimi (Fk):
| Vasega Vaeluaga | Taimi e Fa'atele ai (f) | Taimi e Fa'aputu ai (Fk) |
|———————-|——————|————————–|
| 10 – 20 | 5 | 5 |
| 20 – 30 | 8 | 13 |
| 30 – 40 | 12 | 25 |
| 40 – 50 | 7 | 32 |
| 50 – 60 | 3 | 35 |
3. Sailia o Vasega Kuatile:
– Q1: \( \frac{N}{4} = 8.75 \) o loʻo i le vasega 20 – 30
– Q2: \( \frac{N}{2} = 17.5 \) o loʻo i le vasega 30 – 40
– Q3: \( \frac{3N}{4} = 26.25 \) o loʻo i le vasega 40 – 50
4. Fuafuaina o Kuatilesi:
– Mo le kuata muamua:
– \( L = 20 \)
– \( Fk = 5 \)
– \( f = 8 \)
– \( c = 10 \)
\[
Q1 = 20 + \left( \frac{8.75 – 5}{8} \right) \times 10 = 20 + (0.46875) \times 10 = 24.6875
\]
– Mo le kuata muamua:
– \( L = 30 \)
– \( Fk = 13 \)
– \( f = 12 \)
– \( c = 10 \)
\[
Q2 = 30 + \left( \frac{17.5 – 13}{12} \right) \times 10 = 30 + (0.375) \times 10 = 33.75
\]
– Mo le kuata muamua:
– \( L = 40 \)
– \( Fk = 25 \)
– \( f = 7 \)
– \( c = 10 \)
\[
Q3 = 40 + \left( \frac{26.25 – 25}{7} \right) \times 10 = 40 + (0.17857) \times 10 = 41.7857
\]
Fa'amatalaina o I'uga
I le faʻaaogaina o fuafuaga o loʻo i luga, matou te maua ai:
– Q1 = 24.6875
– Q2 = 33.75
– Q3 = 41.7857
O nei kuata e maua ai faʻamatalaga faaopoopo e uiga i le tufatufaina o faʻamatalaga:
– Q1=24.6875 : 25% o faʻamaumauga e i lalo ifo o le 24.6875
– Q2=33.75 : 50% o faʻamaumauga e i lalo ifo o le 33.75
– Q3=41.7857 : 75% o faʻamaumauga e i lalo ifo o le 41.7857
E mafai e faʻamatalaga kuata ona tatou malamalama i le tele o faʻamaumauga ma lona eseesega. E mafai ona aoga tele nei faʻamatalaga i le faia o faʻaiuga ma le auʻiliʻiliga atili o faʻamaumauga, e pei o le iloa o mea e le o iai i fafo poʻo le iloiloga o le faʻatinoga o le polokalama.
I'uga
E taua tele le sao o kuata i faʻamaumauga faʻaputu i le auʻiliʻiliga faʻamaumauga. Faatasi ai ma metotia saʻo, e mafai ona tatou malamalama i le tufatufaina atu o faʻamaumauga i se auiliiliga ma le saʻo. O nei faʻamatalaga e le gata ina fesoasoani i le faʻamatalaina o faʻamaumauga ae faʻafaigofieina ai foʻi le faia o faʻaiuga sili atu ona malamalama e faʻavae i luga o faʻamaoniga faʻapitoa. I le faʻaiʻuga, o le malamalama i le auala e fuafua ai ma faʻamatalaina kuata i faʻamaumauga faʻaputu o se tomai faʻavae e tatau i tagata suʻesuʻe faʻamaumauga uma ona aʻoaʻoina.