I le mataupu e uiga i le tulafono a Coulomb, na suʻesuʻeina ai le malosi i le va o avega eletise. I le iloiloga o fanua eletise, na talanoaina ai se isi ituaiga o le tulafono a Coulomb, o loʻo faʻaalia i le fua faʻatatau F = q E, lea o le F o le malosi eletise, q o le avega eletise, ma le E o le fanua eletise. E mafai ona fai atu o le tulafono a Coulomb o se tulafono o le fisiki e faʻamatalaina ai le sootaga i le va o le avega eletise (q) ma le fanua eletise (E).
O le tulafono a Gauss o se isi tulafono o le fisiki e faʻamatalaina ai le sootaga i le va o le eletise ma le fanua eletise. O le tulafono a Gauss na faʻatulagaina e Carl Friedrich Gauss (1777–1855), o se tagata Siamani e poto i le fisiki ma le matematika. O le fanua eletise e mafua mai i le tasi pe sili atu foʻi o le eletise e mafai ona faigofie ona fuafuaina e faʻaaoga ai le tulafono a Coulomb, ae o le faʻatusatusaga e sili atu ona faigata pe afai o loʻo fuafuaina le fanua eletise e mafua mai i le tufatufaina o avega eletise. O le tulafono a Gauss e maua ai se auala faigofie e fuafua ai le fanua eletise e mafua mai i le tufatufaina o avega eletise. E le gata i lea, afai e iloa le fanua eletise, e mafai ona faʻaaoga le tulafono a Gauss e fuafua ai le tufatufaina o avega eletise e mafua mai ai le fanua eletise. O mea nei o loʻo talanoaina ai le manatu ma le fua mo le tulafono a Gauss.
Mafaufau i se eletise lelei i le ogatotonu o le polo e pei ona faaalia i le ata i le itu. Afai o le radius o le polo o le R o lona uiga o le malosi o le fanua eletise e gaosia e le avega i luga o le fogāeleele o le polo o le E = k Q / R2 ma o le lautele o le polo e A = 4 π R2Mo le va'aia o le fanua eletise, e tusia ai laina o le fanua eletise, ae e na'o le fa o lo'o fa'aalia i le ata. Talu ai o le eletise e lelei, o laina o le fanua eletise e tusia e sau mai le ogatotonu o le polo lea o lo'o i ai le eletise, ma o laina ta'itasi o le fanua eletise e fa'asaga sa'o i luga o le polo e ui atu ai. O le mamao ese mai le eletise, o le la'ititi fo'i lea o le fanua eletise, o lea e fa'ateleina ai fo'i le mamao i le va o laina o le fanua eletise.
O le eletise e sosolo atu i luga o le fogāeleele e fuafuaina e faʻaaoga ai le fua faʻatatau lenei:
Fa'amatalaga: Φ = eletise tafe, Q = eletise mamafa, k = 9 x 10 9 N m 2 /C 2 , ε o (permittivity of free space) = 8,85 x 10 -12 C 2 /N m 2 , π = 3,14. E fa'atatau i lenei fua fa'atatau, ua fa'ai'uina ai o le eletise tafe ( Φ ) e ui atu i se fogāeleele lapotopoto e tutusa ma le aofa'i o le eletise mamafa (Q) i totonu ma e le fa'alagolago i le radius o le lapotopoto (R).
O le ata i le taumatau o loʻo faʻaalia ai ni foliga e fa ua tapunia o loʻo i ai se avega eletise Q. O le foliga muamua e lapotopoto ae o isi foliga e le tutusa. O le avega eletise e lelei o lea e tusia ai laina eletise o loʻo faʻatusalia e aū e fa o loʻo sau mai le avega. O laina eletise e fa e ui atu i le foliga lapotopoto ma le isi foliga e le tutusa. I le iloiloga e faʻatatau i tafega eletise ua ta'ua ai O le tafega eletise o laina o le fanua eletise e ati atu i se vaega patino o se mea.. E tutusa laina o le eletise e sosolo i luga o itu uma e fa ina ia tutusa le tau o le eletise i luga o itu uma e fa. O le eletise e sosolo i luga o se luga lapotopoto e tutusa ma le Φ = Q/εo , o lea la, o le eletise e sosolo atu i isi mea e iai foliga lē tutusa e tutusa foʻi lona tau, e pei o le Φ = Q/εo. E faʻavae i luga o lenei faʻamatalaga, e mafai ona faʻaiʻuina o le eletise e sosolo atu i totonu o se mea tapuni o loʻo i ai se moli eletise e le faʻalagolago i le foliga o le mea ma o lona tele o le Φ = 4 π k Q = Q/εo.
O le ata i le taumatau o loʻo faʻaalia ai ni eletise se lua i totonu o se mea tapuni. O le eletise Q1 ma le Q2 lelei ina ia afai e faʻaalia, o loʻo iai i avega taʻitasi se laina eletise e oso atu i fafo mai totonu o le fogāeleele. O le aofaʻi o le eletise e tafe mai ai o le aofaʻi atoa lea o laina eletise e oso atu i fafo mai se fogāeleele tapuni. Auā o laina eletise o le avega Q1 tutusa ma le tafega eletise o le Φ = Q1/εo ma laina eletise o le totogi Q2 tutusa ma le tafega eletise o le Φ = Q2/εo ona tutusa lea o le aofaʻi atoa o laina eletise ma le Q1/εo +Q2/εo = 1/εo (Q1 +Q2).
E faʻavae i luga o lenei faʻamatalaga, e mafai ona faʻaiʻuina o le aofaʻi atoa o le eletise e 1/ε o le aofaʻi atoa o le eletise i totonu o le mea ua tapunia. O lenei faʻamatalaga o le tulafono a Gauss. Faʻamatematika:
Φ aofaʻi = 1/ε o (Q aofaʻi ) ———- Faʻasologa o tulafono a Gauss
O le aofaʻi Q o le aofaʻi atoa lea o le eletise i totonu o se mea ua tapunia. Afai e iai se eletise i fafo atu o le mea ua tapunia, ona lē amanaʻia lea o le eletise auā o le eletise e gaosia e leai se mea. O le eletise e leai se mea auā o laina eletise e afua mai i le eletise e ulufale atu i totonu o le mea ua tapunia ona toe alu ese lea ina ia leai se mea e maua mai ai. O le mea ua tapunia i le tulafono a Gauss o se mea ua mafaufauina e faʻatatau ai le eletise e gaosia e eletise. I se isi faaupuga, e lē tatau ona iai ni eletise i totonu o se mea ua tapunia moni. E mafai ona faʻaaogaina le tulafono a Gauss e fuafua ai le eletise pe afai ua iloa le tufatufaina o eletise pe mafai foʻi ona faʻaaogaina e fuafua ai le tufatufaina o eletise pe afai ua iloa le eletise. O le faʻaaogaina o le tulafono a Gauss e foʻia ai faʻafitauli eseese o loʻo faʻamatalaina i le tusiga ua faaulutalaina o le fuafuaina o le eletise e faʻaaoga ai le tulafono a Gauss.
